Author: Redactie

Woar is nou t gevogelte, of eerste keur wien,
Of dij nobele steufoal, of dij wildbroa zo fien?
Keuken rókt nait noar zwoanen, nait noar kroanvogelvet;
Bis nou zulf etens veur wörms, dat is de goddelieke wet.

‘Mot je nog wiet?’
‘Nee hur, ik kin t ien vief menuten doun.’

Maria oet 1829 waas n dochter van Rudolph Schlömer (1798) oet
Herbrum/Emsland. Op foto zain ie t Logement-café dat Maria soamen mit
heur man ien Oethoezen baauwen loaten het aan Hoofdstroat, noast
nijbaauwde roomse kerk. t Hoge pand links mit twij schosstainen.
Maria’s olheer, dij Rudolph Schlömer, waas 19 joar dou e ien 1817 oet
Duutsland noar Oethoezen emigreerd waas om doar waark te kriegen as
timmerman.

As der dou zukswat as PVV bestoan haar din waas Rudolph votdoalk aal bie
grens rücksichtlos noar Duutsland terugstuurd en din waas mien haile femilie
ien Oethoezen der nait west!
Mien bruier en ik waren ien Osnabrück ien t Bisschobbelk Archief op zuik
goan noar ons veurolden. Véúr Napoleon waas der nog gain Burgerlijke
Stand. Din monnen ie dus kieken ien Deup-, Traauw- en Begraffenisregisters
van n kerk doar joen veurolden registreerd stonden. Herbrum vil onder
Osnabrück. En Rudolph waas rooms dus zat e doar ien t Bisschobbelk Archief.
Bruier en ik haren vot n sukses van wonder en geweld!
Op áín en dezulfde mirreg zaten wie ien 1595!

Haildaal ket-oet gingen wie op pad noar ons ollu om heur van ons reuzen en
roazendsnel resultoat te berichten.
‘Pa, wie monnen joe gróót nijs vertellen!
Ons haile femilie stamt òf van Schlömers oet Duutsland!’
Pa dij vanwegens oorlog Duutsers nog hailtied hoatte as de duvel, zette
verhilderd zien klokje op biezettoaveltje terug.
‘Doar heb ik niks mit neudig, n Mof blift altied n Mof!’
‘Nou, nou pa,’ zee moeke, ‘n beetje rusteg aan!’
Mit steert tussen bainen gingen mien bruier en ik ter vandeur.
Is t nait singelier dat wie joe oet beguntied van fotografie n foto van Rudolph
en zien vraauw Anna Kosfels zain loaten kinnen?
En nog n foto van Rudolph allain.
‘Doe lieks wel wat op hom,’ zee ik tegen mien bruier.
‘En doe bis nait goud wies,’ mainde hai.

Veur n schietbeetje (twijhonderd euro t stuk) bennen opa en oma pluus en nijntje bie zee vertoald. Doarom vroug vertoaler veur n meugelk daarde overzetten t dubbele, mor dat begroodde oetgever. As Jobke vertoaler west waas, din zol e mit dij ofwiezen ook gain probleem had hemmen.
Mor wat Jobke veur vertoaler nog hailtied te tonen oet begroot, is dat áín van zien vertoalveurstellen ofwezen is, omdat t woord nijntje bie vertoalens ien Nederlandse dialecten, zo as t Grunnegers, nait veranderd worden mog. Zol volgens vertoaler ainks nien(tje) wezen monnen.
Mog dus hailendaal nait!

opa pluus en oma pluus
dij waren wies mit nien
mor heur Hollandse noam is nijn
zo nuimen ze doar n knien

Lees hier t verslag bie RTV Noord:

https://www.rtvnoord.nl/nieuws/130195/Groninger-vertaler-Nijntje-Ik-mocht-er-geen-Nien-van-maken

Ien t Grunnegers kinnen lu mit noam van heur ambacht, affeer of achternoam aansproken worden.

God tegen boer Beukemoa: ‘Kins niks zeggen, boer?’
Boer tegen god: ‘Joawel! Kin t nog n wondertje lieden, god?’
Boer tegen vraauw Beukemoa: ‘Nog áín klokje, Beukemoa?’
Vraauw Beukemoa smörgens ien bèr tegen boer:
‘Mos mie nog bruken boer, of kin k kesjet weer om doun?’

Ien 1710 het Frankfurter börgmeester Zacharias Conrad von Uffenbach Stad Grunnen aandoan. Ien zien raaisverslag schreef e over Martinikerk en Stadjeders: (…) ‘Zai zeggen dat toren van Babel mor n luk beetje hoger west het en dat der gain hoger toren ien de wereld te vienden is.
As ie toren bekieken, dij wis en zeker deur zien sprieterghaid veul hoger liekt as dat e ien t eerns is, din wor-ie deur n Grunneger aantoald mit de woorden: is t gain schiere toren, hemmen ie ooit zo’n hoge toren zain?’

1. Ellips

As toalonderzuiker verzoamelt Jobke ellipsen!
‘Ik kin hier nog wel meer over zeggen … (‘mor dou k nait’).
‘Hai is nait recht …’

t Twijde veurbeeld geft aan hou belangriek de kontekst is.
As t over zien gezondhaid ging, haar t aanvuld worden kind mit ‘lekker’, as e maal doan haar, din kon der op volgen:
‘van zien verstand!’

n Ellips wordt ien schrieftoal voak mit t beletseltaiken (drij puntjes) ofsloten. Ien spreektoal worden woorden voak votloaten omdat oet de sproaksituoatsie wel dudelk is wat bedould wordt: ‘Bis nou haildaal … ?’
Sums worden haile zinnen votloaten. Dat viendt Jobke voak de schierste. Der bennen gonnent, dij de ellipsen der automoatisch bie denken: Sorry! … (mien noam is Corrie!).
‘Wat? … (Hond zien gat en nog wat!).
‘Hèn? … (Hènnen hemmen gain piet en hoanen hemmen hom bezied).
n Lipogram is n tekst doar n bepoalde letter nait ien bruukt wordt.

2. Gloependkorte gedachte over letter m

A, b, c, d, e,
f, g, h, i, j,
k, l, n, o, p,
q, r, s, t, u,
v, w, x, y, z

3. Toalsman Jean Tardieu:

Herhoal n woord net zo laang tot e vervlogen is en analyseer
t overbliefsel.

En din zel der meschain n tied kommen dat n röddebewegen bèlken zel dat zai putdeksels van t natsjenoale riool openroppen zellen of zukswat en dat zai, de broene rötten, eerliekswoar waiten wat t volk wil en dat de corrupte zittende elite allain mor oog het veur zukzulf en dat rechtstoat en demokroatische spelregels der bennen om t veurdail en gerief van dij zittende elite en dat dij spelregels de eernsachtege vertegenwoordegers van t volk ien weeg zitten en dat n rommel boetenstoanders ainhaid van t volk perbaaiert te ondergroaven mor dat de boaskerels van röddebewegen op t lest oetstukken zellen hou t goan mot mor mainstekaans zellen der din lu wezen dij fiemeln zellen dat ie zo te reken begrip opbrengen monnen veur de angst en zörg van dij broene rötten om t riool en om heur zulf en dat ie dizze röddebewegen nait vergelieken magen mit ain van veurheer want veur n scharnierjoar (bevubbeld 1933) is mainstekaans n loze röddelaaider vanneuden dij joe ien vaal lopen loaten kin en dat t nou n hail aander tied is mor ie bleven aal mor deur twieveln en ie dochten ik heb t nog wel aan tied en ie dochten nait dat demokratsie as n swienebloas waas dat wanneer ain doar mit n speld ien stak dat e ‘pup’ zee en wiend ter oet waas en dat joe t vrezelk muitte van dij alderbeste demokratsie mor dat ie t zo drok haren as de hounder veur Poaske en nog even om n bosschop mozzen of zukswat mor lichtkaans dat Jobke dit apmoal opbedocht het en dat ter zowat niks van deur goan zel of zukswat.

Pestoor van Soaksumhoezen aargerde hom aan gewoonte van kerkgangers om onder preek al te kerk oet te bulen. Dou ain van heur mit kakkennood der veurtiedeg oetnaaien wol, en pestoor hom weerom raip, draaide man hom om en vroug aan verbalderde pestoor:

‘Ick will wthgaen und schiten eens. Wiltu mit?

‘Ik wil oetgoan en schieten ains’. Dit hait n MOL-konstruksie. (Modoal waarkwoord, onbepoalde wies, liedend veurwaarp.

Ien 1707 kreeg redger bie n rechtzoak ien Bavvelt kifkederij mit domie van Tinaalng. Dou domneeske heur mit de zoak bemuien wol, stuupte redger heur tou:

‘Brui weg ghij votse, wat hebt ghij hijr te doen, of ik geef u een voet in den aers!’

Predekant ien Simonswolde, Oost-Vraisland, vergeleek t leven mit n swienebloas:

‘Spiera en Kaïn zunt beide in de helle en wenn je neet anders worden, dan koom je by heur. Man jy denken, ik heb nog wal tyd, man jy denken neet dat jou leeven als een swyne-blaase is: wanneer man daar mit een spelde in stekt, ‘pup’ zegt he en de wind is ’t er uit, en zoo is ’t ook mit de zeele, ja ’t is jou zoo gebrekkig as ’t glas in de vensters.’

Ter Laan: Verslag van n ontkommen van drij manschoppen van t Napoleontische leger oet de Russische hel: n Grunneger, n Veelnk en n Vrais.

Vraizen is mor septiel vòlk, Veelnks is staark vòlk.

Sien Jensema: Aine Jeud tegen d’aander:

‘Twij vraauwlu – ain veur t waark en ain veur verdievendoatsie! t Kon ja nooit mooier!’

A. S. de Blécour: Kerĕl, hier hèbben âl ’n pāk elenden wèst in ’n Dam, ik zeg joe. Mien aoll’ voader, dei het nòg beleefd, dāt boudĕl ovĕrstroomd is mit störm weer.

‘k Huif joe ans niks te zèggen ās ‘k vertèl,

dāt dou ’t zòlt woatĕr weer wègluip,

bleven panheerns hier op ons heeg hangen.

Benauwde boudĕl.

Duut van Goor: Ien t verhoal ‘’De Olle Grieze’’ van Duut van Goor komt plietsie de Weerd op Grootmaart aan. Op stee van Olle Grieze is n daipe koel. Martinitoren haildaal ien grond votzakt! De Weerd wol mit zaikteverlof noar hoes. Mor eerst ging plietsie Woltman mit hom mit om te kieken. Zai kwammen op maart en…

‘Mekaairt die niks, de Weerd,’ zee Woltman.

‘Hai IS vot! Goa moar gewoon weer aan ’t waark, heur!’

Pieter Keuning: Boer en dioak Menkveld komt bie Berend van der Klei op zaikenbezuik en dioak Menkveld vragt hom:

‘En hou is t nou mit joe op berre? Maag ie doar nog zo’n beetje liggen mit vree ien t haart?’

Simon van Wattum: Vraauw tegen man): ‘Baange bist, doodsbaange veur boeren.

Mor dit zeg ik die: As der wat van komt en dat zel wel, want boerenzoad dut t altied, en t wordt n jong, den leer ik hom hoaten, zo hoaten dat gain aarbaaider ooit weer veur n boer op knijen huift.

Verloren zeun, op zien haimstee weerom. Nederlandse vertoalen, 1951: ‘Vader, ik heb gezondigd tegen de hemel en voor u.’ Deur n onbekende vertoaler oet Griepskerk vertoald:

‘Pabbe, wat ik doan heb, har niet wezen moeten.’

Belcampo: J.S. Bach haar verzöcht of e ien Der A-Kerk op t Schnitger-örgel speulen mog. Doar mos kerkeroads- vergoadern eerst stief over vergoadern:

‘Seln wie hom doar wel bie loatn, zo’n vrumde strosnieder!’

‘Met ain krom tougriepm kenne haile boedel verrinnewairn.

Tisn Snitker!’

‘Het Stad achttiendoezend doalder en vief stuver kost’, riep de rekenmeester van het college er tussendoor.

‘Haai het doar zonne lange raaize veur moakt. Dat mut ja slim begrootlek wezen veur de jong. Ik docht wie mosn hom een kaans gunn’n. Moar bie het minste gekroak of gekrachtzel, vot met dei keerl. Wie hebt ja gain verlet van zoks. Wie hebt ja ons Fokkemoa. Dei speult meroakel.’

Hannes Flesner, zanger oet Oost-Vraisland:

Mallör sitt up’n lüttjen Stäe, as Opa al aan Oma see.

Mallör sitt up’n lüttjen Stäe, dor kin ji nix aan doon!

Ter Laan: Ien Oostpoller onner Spiek woonde n boer dij mit n gloepend mooie poedie traauwd was. Woar ze vandoan was, wis gain ain. Op n oavend haar ze tegen heur man zegd:

‘Mags mie vannacht nait aankomen.’

t Waas n dag van wonder en geweld. Ien hal van t AVL zol Jobke vrund Haarm trevven. Omdat ter gain traainen reden van Zaandijk noar Amsterdam waas Haarm al vro op fietske van Zaandijk noar t AVL reden!
Dou ze ien wachtkoamer zaten, véúr zien behandeln deur uroloog, zagen ze op tv-schaarm n olde oetzenden mit dokter Pol, dij n reu mit n staark vergrote prostoat aan t opereren waas! Blouderege operoatsie. Reu wer geliek ook mor even kastreerd! n Mevraauw schuun tegenover heur haar de humor van touvallege soamenloop van omstandegheden ook ien de smiezen! Jobke wer oproupen, uroloog mouk n echografie en dij mos e matchen mit de beelden van MRI-scan dij veurheer al moakt waas. t Wol vot nait belukken. Aander uroloog mos der aan te pas kommen. Ientied vertelde Jobke uroloog over dokter Pol, hond en operoatsie! Uroloog vertelde hom dat reuen woarachteg zó’n dikke prostoatvergroten kriegen kinnen, dat ze nait allaain nait meer miegen, mor ook nait meer schieten kinnen! Dou nam uroloog 4 biopsies en verontschuldegde hom veur t oponthold. Zien co-assistente haar intied netjes n moandverbandje op Jobke’s goud op stoul hinlegd.
Op t lest gingen Haarm en Jobke nog even om n kopke kovvie, mor van loaver loa zee e tegen Haarm: ‘Wie mozzen mor ains op hoes aan, want ik loof verdold dat mien moandverbandje aan t verschoeven is.’ En dou fietste Haarm weerom noar Zaandijk en Jobke noar hoes.
Noa n dag of vief zol e n telefoontje kriegen over oetslag en t vervolg. Dat zol mainstekaans ienwendege bestroalen worden. Din mog e nog nait kloagen.
Dij aarm, ol reu, hou zol t mit hom oflopen wezen?

Akkelaai (scholekster), blaauwmaiske (koolmees), blaauwsteern/zeeswaalf (zwarte stern), blaauwvaalk (sperwer), doeker (fuut), griet/grait (grutto).
Hoanebieter (havik/bruine kiekendief).
Katoel (uil), kiewiet (kievit), kol (kolgans), laiwerk (leeuwerik), raaiger (reiger), roodvaalk (torenvalk), wotterhinje/ wotterpiekje/doekeendje (waterhoen), wilster (goudplevier), zeeswaalf (zwarte stern).

n Verwizzeln van letters, lettergrepen of woorden as gevolg van n verspreken hait spoonerisme, noar Archibald Spooner (1844-1930). Jobke zegt joe: ’Veur nedde oren is alles netjes.’

Twij vt-rekels, ain oet Vlodorp, ain oet Geldorp stapten aan boordstuur van t tamethesische schip Dying Flutchman, n beukenootje van Honden noar Lull. ‘t Dek is van de ham, kap dien poffer mit kattereutels’, raip eerste.
‘Ik heb allain mor n trog mit grot mitnomen,’ reerde twijde. ‘Wat n bokkepoot! Grot of grutten, wat kin mie t schervelen!’ Ien n hut trovven ze n prul van n ledikant aan, dij op ber laag mit n teezeefke. Bako was heur noam, mor t waas meer n zeeteefke. Bako’s hutkoar ston zó laif! Hai mog reukmeester wezen. Mit zien taaie handen perbaaierde hai Bako n repelsteeltje te geven. ‘Mompelpoes’, fluusterde hai, ‘Weeuwsnitje’. Mit dat aal trok e zien slaanke boabel en raip: ‘Sikkom! Sikkom!’
‘Wel dochs wel da’s bis!’ bèlkte Bako, ‘Wip de Flinter? Hul(l)debelanger mit dien klamme loten! Ik lig hier mit n olle kneus!’ Van heur reens wer e haildaal lek. Mor Bako ging deur: ‘Aso! Ik kin wel n soa oplopen bie die!
Lullam, da’s bis!’ Heer der Scheerhoaren keek, zaag dat t ain grote, graauwe flap west waas en schraauwde: ‘My Heaven for a roshe!’ Baalkehoanen gingen der van te keer. ’n Roshe is der nait, n knalbok is der wel’, zee Bako. ‘En as daank moak ik joe n lekker gevretje van bakkeljouw mit muskoatnoot. Leg joen billen (Asterisk: schillen-bord) mor op mien schort.’

Wat t Nederlands nait het en t Grunnegers wel, dat bennen waarkwoorden op -ken en -jen: proempken, boerken, snirtjen/snittjen/kwittjen (dunne stroalen deur taanden hin spijen), klokjen, pittjen, touproostjen, verdiedeldaantjen, vergroetjen, wiendjen.
Van zukse waarkwoorden kinnen persoonsnoamen moakt worden: n prietjeder is ain dij prietjet (loven en baiden), bloumkeder, toentjeder, proemkeder, klokjeder, broaskeder.

Jobke is stoapelgek op zukse schiere waarkwoorden: groetjen (slecht wassen), spotjen, snijbaaltjen, stoepraandjen, mo(t)tjen, ni(t)tjen, fietjen (= omdiedeldaantjen), (mis)hottjen.

Mor t wordt nog aal mooier, want -ttje aan t ind van n woord kin ien t Grunnegers ook. -ttje vörmt verklaainwoorden, as der n r oetvalen is bie woorden op r, rd, rk, veurofgoan deur n laange klinker: Geert, peerd, steert, haart, aart (Ned. erwt), eerbij (ittjebij), kantoor, muur.
Ien gesproken Grunnegers worden klinkers din verkort.

Pittje-schietgeld

Ons pittje haitte Gittje
ze haar t levent op n bottje
tot ze oetglee over n attje
Gittje sprong over n muuttje
achter t kantottje
van Mattje Swienestattje
Gittje scheet n luk flottje
dou stoekte Gittje’s hattje
Wat nou volgt is weer nait veur kiender.
Olderliek veuròf lezen wordt aanroaden.

Joa, kiender, as ie joe de bekjes even vief menuten holden willen, din zel ik joe t verhoal van Roodkapke vertellen, as mie dat teminnent weer ien t zin kommen maag.
Vrouger het ol kaptaain Moekelman mie dat verhoal verteld, dou ik nog net zo luddek en dom waas as ie nou bennen.
En kaptaain Moekelman het nog nooit logen.
Dus lissen tou mie.

Der waas ains n leutje wichtje. Dat wer Roodkapke nuimd. Omdat t dag en naacht n rood kapke op kop haar.
t Waas n schier wichtje, zo rood als bloud en zo wit as snij en zo zwaart als ebbenholt. Mit van dij grote, ronde ogen en van achtern zukse dikke bainen en van veuren – nou, ja, kortweg n gloependmooi stipdiggeltje.

Op n dag stuurde heur moeke heur deur t bos hèn noar oma, dij waas vanzulf doodzaik. En heur moeke gaf Roodkapke n körf mit drij vlezzen Spoanze wien mit en twij vlezzen Schotse whisky en n vles Rostocker groanjenever en n vles Zweedse punch en n vleske mit korenwien en nog n poar vleskes bier
en kouk en zukswat hin, zodat oma weer wat op krachten kommen kon. ‘Roodkapke’, zee heur moeke der nog extroa bie, ‘goa nait van weg òf, want ien t bos zitten wilde wolven!’
(haile mikmak mot hom bie Nikolajew of aargenswoar ien Siberië ofspeuld hemmen). Roodkapke beloofde alles en ging op pad. En ien t bos kwam wolf heur tegemuit.
Dij vroug: ‘Roodkapke, woar gaais hin?’ En ze vertelde hom alles, wat ie al waiten. En hai vroug: ‘Woar woont dien oma din?’
En ze vertelde hom hail persies: ‘Schoonmoekestroat, dattien, beneden.’ En dou wees wolf t wichtje sappege flambozen en ittjebijen aan en lokte heur zo van weg òf daip t bos ien.
En terwiel dat ze iemeg aan t plukken waas, laip wolf kop over haals noar Schoonmoekestroat, nummer dattien en klopte beneden bie oma op deur.
Oma was n achterdochteg old wief mit n gebit vol goaten. Doarom vroug ze stoens: ‘Wel klopt doar aan mien hoeske?’ En dou gaf wolf boeten mit verdraaide stem antwoord:
‘Ik bin t, Doornroosje!’ En dou raip t ol minsk: ‘Kom der ien!’ En dou broesde wolf koamer ien. En dou trok t ol minsk heur naachtklaid aan, zette heur sloapmuts op en vrat wolf mit hoed en hoar op. Ientied waas Roodkapke ien t bos verdwoald. En ze begon, zo as slichte wichter bennen, hail bot te liepen. En dat heurde joager daip ien t bos en hai kwam der vot op aan.

Nou ja, wat gaait ons dat aan, wat dij baaiden doar daip ien t bos mit nkander ommaans had hemmen, want t waas ientied baalkeduuster worden, ien elks geval brocht e heur op goie weg. En zo laip ze nou ien Schoonmoekestroat. En doar zaag ze dat heur oma haildaal oetzet waas. En Roodkapke vroug: ‘Oma, woarom hestoe toch zukse grode ogen?’ En oma antwoordde: ‘Zodat ik die beter zain kin!’ En dou vroug Roodkapke weer: ‘Oma, woarom hestoe toch zukse grode oren?’ En oma antwoordde: ‘Zodat ik die beter heuren kin!’ En dou vroug Roodkapke weer: ‘Oma, woarom hestoe toch zo’n grode mond?’ Dat is vanzulf nait in order, dat kiender zukswat tegen n grode zeggen.
Dus wer t ol minsk glìn ien hakken en zee gain woord meer, mor vrat t aarme Roodkapke ook mit hoed en hoar op. En dou snurkte ze as n waalvis. Mor boeten kwam joager net veurbie. En hai vroug hom òf hou of dat n waalvis ien Schoonmoekestroat terecht kommen kon.
En dou loadde hai zien geweer en trok n laang mes oet de schede en laip, zunder kloppen, koamer ien.
En dou wer e kèl omdat e gain waalvis, mor n oetgezette oma ien ber zaag. En – diavolo caraitro! – doar zol ain van plat op bek valen! – t is hoast nait te leuven! – haar dij olle schrokop joager ook nog opvreten!

Joa, doar stoan ie flodderketrientjes wel even roar van te kieken, en joe òf te vroagen of der nog wat komt.
Moak mor dat ie vot kommen, aans zel k joe t gat even omzeumen. Keel is mie haildaal oetdreugd van dij domme verhoaltjes, dij apmoal bie nkander logen bennen.

Opduveln, vot! Loat joen pa der mor ain op nemen, zootje overbodege vizzekoppen!

Noa t besluut van ‘Kemizzie Nije Grunneger Alfabet’ tot veranderns ien lettervolgorde brak rebullie oet ien Grunalfabetlaand. Want letters wollen apmoal op heur aigen, olle stee stoan blieven.

A annaaierde antammeg:
‘Aiweg en aaid wil ik nooit aargens aans!’
B belkte beducht: ‘ik heb beder bonen op beun,
ik blief boven c!’
C kaarmde recalcitrant: ‘Chit! Kemizzie onder curatele!
Ic blief op mien c.c. polder!’
D diedeldomdaantjede wat, mor dee dou doalk deur dicht
doun deur d’olle Derk.
E wol eerlieks eefkes noar t end eksersaaiern,
mor dat waas evens.
F fiemelde: ‘Fai! Veur mien fersoun nog nait,
din k heb ter gain feduutsie ien.’
G gilpte en gierde: ‘Gommes, ik zit hier goud op mien gemak,
Gonnen ie mor!’
H haar hail wat te hikhakken: ‘Hee, ho! Hurre, hurre,
woar hei-je t over!?’
I ientieds hil hom ien en zee: ‘Ie doun mor,
ik wil ien t ìnd eerst meer infermoatsie!’
J jammerde en jeuzelde: ‘Jim mag joe schoamen!
Ja, harrejakkes!’
K zette kont tegen krub en kifte:
‘Achternoa kiek je n oap ien de kont!’
L lammetaaierde: ‘Mien leutje laiverd, ik loat mie nait ien de
luren leggen!’
M mommelde: ‘As t mout din mout t, mor moutwaark is
maalmanswaark!’
N nittjede: ‘Nooit nait!
Wel mie te noa komt gaait mit blode neers op t nust!’
O onnaaierde onneuzel: ‘t Gaait wat op en òf, loatwe din om
en om stoan goan!*
P prakkedocht *pie homzulf:
‘Van dit plan mot ik op pispot poe poe doun!’
Q kraaide ‘QQleQ! Quait nait woar k neerquakt wor,
mor qwil quitte speulen!’
R ragde en reerde: ‘Dizze rimram rakt mie nait.
Wil nait bie rap en roet stoan!
S siste: ‘Sst! Schik joe n schietbeetje ien de wereld
of scheert joe der oet!
T tjaimelde: ‘Transpertaaiern komt twist en twijdracht van,
en ik hait Tisternait! t Is mor dat ie t waiten!’
U uut Ureterp uterde uterst versichteg: ‘Uutvanhuus kin mien
utegste wel wodden!’
V vlukte as n voarensman/vraauw: ‘t Kin mie niks
verblodekonten, mor voesieknakken/vingern dou’k op dizze stee!’
W woarde hom: ‘Wa’k wait, wait ’k net zo goud as pestoor,
en k wil hier wis nait weg!’
X Xtoa nait ien Ter Laan!
Dus dou’k ien elx geval nait aan dizze palternaxie mit!
Y as ainegste wol wel vervoaren, mor allain as t mos:
noar IJ! Ei ja!
Z zee zuitjes: ‘Ik dank ale zoezers en zoesklötten *,
mor ik hol mie zekerwoar aan mien zetrecht.’

* Bennen ook gonnent dij zeggen: zoegklötten.

n Goddelk lötsbeschikken haar wild dat Hiepko’s noaber homzulf en aander lu opbloazen zol. Overgang noar aander wereld waas ledderliek ien n flits heergoan. Vattien aandern waren der ook bie omkommen. As marteloar ien stried veur Allah waas der gain spier van noaber overbleven.

Goud hister poasde hai de Djenna ien, t islamitische Parredies, doar e van wis dat t vol van verdieverdoatsies en genougens wezen zol, benoam mit de houri’s, gloepend nuvere en willege moagdjes. Wien, meziek en lekkere zaachte kuzzens zollen der ook wezen.

Ien dij aander wereld stonden twij grode Arabische tenten. d’Eerste waas leeg. Van wat e ien d’aander zaag, zette hai grode ogen op.
Tegenover nkander, op rustbanken mit apmoal ienlegwaark, zaten n koppel wichter, achteroverleund op kuzzens en gloependmooie geknupte tapijten ien ale meugelke zaachtgluiende kleuren.

Achttien aan aine en achttien aan aander kaant. Hai ging weer noar boeten woar aander wichterkes, ook al mit zukse grode, gitswaarde ogen, heur wat verdieverdaaierden mit tikjen. Waren ze meschain net n tikje te old veur, mor wel zol der wat van zeggen? t Leek kant n animoatsiefilm: der waas gain grond, mor wel t meroakels mooie idee van n lichtgruine grond en doar hupten ze op heur tuderge toontjes overhìn. Woorden schoten hom tekort bie zóveul ogenkost: wat n weelderge wupsteertjes, wat n spitskes, stattjes en stipdiggeltjes! Ien heur zieden jurkjes zagen ze der verdold knuterg oet.

Hai vuilde hom hier ien t Parredies haildaal op stee. Hai begon dizzent ien boeten ook te tellen: vannijs zesendatteg.
Ze hillen op mit tikjen en kwamen ien rieg op hom tou, terwiel dat ze zongen: ‘Aal wat ter veurkomt, dat gaait mit, al is t ook mor n appelpit!’
Ienains bleven ze stilstoan en bekeken hom nijschiereg.
Ain dee n stapke op hom tou. Hai, hai, hai, zo’n roeskevoeske toch, op zukse alderlaifste, leutje voutjes. Mit heur amandeloogjes keek ze hom allerlaifst aan. Heur stemke klonk as n tingelklòkje: ‘En nou wols dien gerief wel even bie ons hoalen?’ Oet ale raanke haalskes om heur hìn welde n zaacht gesnòk omhoog… Gesnòk wer gegiegel, gegiegel wer gegier. Kwam gain ìnd aan. Mit heur tere vingertjes wiskeden giebeltrientjes heur de troanen te ogen oet.
Amandeloogje sloug heur laange, swaarde wimpertjes weer op: ‘En doe dochs dat ons rozeknopkes votdoadelk veur die opengoan zollen? Din bis wel haildaal op biesterboan,
mien jonkje. t Is hier nait as woarstoe heer komze. Wie bennen hier ons aigen boas!’ En wichter gingen weer deur mit tikjen. n Pelzááier dat ze haren! Méér as onneuzel! En onder dij hemelsblaauwe koepel ston e doar mor wat te stoan, wis nait wat e doun mos of woar e hìn mos, doodschoonverlegen.

Bie zien haile levent haar e nooit zó’n aivege leegte
ien hom vuild. Mond dreugde hom der glad van oet.

Geloofstoe ien haailege geest?

Eerliekse haaidense gaisten bennen eerdmantjes: leutje kereltjes, dij heur votteuvern veurdat ie ze zain kriegen kinnen. Ien t theehoes op t Menkemabörg zaten mainsttied n stukkewat eerdmanskereltjes noflek heur eerdmanspiepkes te smoken, ientied dat eerdmanswiefkes doar eerdmans- borstrokjes zaten te braaien. Kroepend sloop Jobke op t theehoes òf, en sprong din ienains bie roamen omhoog om heur te snappen. Hailtied vergees! Aaid op tied votteuverd.

Op t Hogelaand wonen eerdmantjes ook aan noordkaant van kerkhoven, zeedieken en wierden. Zeewiefkes bennen ien zee levende wezens; haalf vraauw haalf vis. Kinnen onhaail brengen. En der bennen hommelstommels en smakhakken. Dizze wezens, en nog veul meer, spouken apmoal rond ien Noord- en Oost-Nederland en westelk Nederduutsland.

Widde wieven bennen luchtgaisten ien gedoante van vraauwlu ien laange, widde klaaier. Ze doun mainsttied gain kwoad. Mainsttied betaikent sums wel. Ze kinnen heur ledemoaten krap-aan bewegen. t Bennen zielen van doden dij nait tot bedoaren kommen kinnen. Op stille ploatsen zweven ze onheurboar mit zun om over grond. Behaalve ien Lutje Saaksum, doar daanzen ze mit löshangende, wilde hoaren tegen zun ien. Widde wieven bennen altemoal gelieke gek op manlu! Der bennen gonnent dij dinken dat widde wieven en sukkeraaiwiefkes t zulfde is. Wat n verstand! Sukkeraaiwiefkes bennen swaarte wiefkes, dij ien onderwaal net as kabouters ien eldernstroeken zitten!

Heemantjes bennen dwaargachtege noatuurdemonen mit verschaaiden afferen. Ze worden herkend deur heur roup van ‘hee, hoo!’ 

Jobke’s pa (†2003) van overkaant heer:

‘Alles strak en glad, zo mos t ien de joaren 1950-’70. Ien hoes, mor ook ien kerk.

Ook ons Sint Jacobuskerk is ien 1957/58 zowat zien haile olderwetse ienrichten kwiet worden.

Muren bennen witkwastjet en zichtbenemende, braide piloaren ienpangeld veur dunne stoalen poalen. Bovenaan, as overgang noar piloarresten, bennen veulhoukege bakken moakt, net bloumbakken, dij mit winkelweek weerskanten van Grootstroat opsieren. Loader het n bisschop op tillevizie dat ‘’de tweede beeldenstorm’’ nuimd. Soepkerel! Boudel is der juust oareg goud van opklanderd, mor veur de rest?

Wat wie ien vaaier generoatsies mit pien en muite opbaauwd hemmen, is deur áín godvergeten generoatsie, noa ons, ofbroken. Ieskold het ain noa aander van kiender kerk rug toudraaid. Mien oldste zeun as eerste ien rieg!’

Achter ons leven
Zit n aander leven
Of t zit ter onder
Of der boven
Of der noast
Dut niks
Der bennen
Gonnent
Dij willen
Dat leven
Benuimen
Nait
Loven!

Aiweg dik en knorredoen leek kerel wel, dij sums bie heur ien dörp omstruuntjede. Kerel haitte Derk. Hai waas luddek, mor braid. As e bie heur ien kroug kwam, haar e altied mor n flonterg ol pakje aan de kont en n dikke houd op kop.

Voak zat ter wat schoem ien zien mondhouken. Doar flopten sums van dij bobbeltjes oet en, hurre god, wat kon Jobke hom doarveur schudden!

Derk zol vrijmetseloar wezen, teminnent zo ging grode-mìnsenproat. Om dij vrijmetseloars kon-je mor t beste mit n grote boog tou lopen. Heur aigen, gehaaime kerken haren ze, aander lu moggen der nait ien. Wat ze doar oetvraten, dat wis gain ain. Der waren allinneg mor kerels bie en dij kozen nkander oet. Waas dus nooit ain bie dij wat deurvertelde.

Mor t slimste komt nou: ze haren wat mit duvel omhaans!

Woar Jobke dizze kennes vot haar? Meschain wel van meesters en juvvers van Roomse Schoul. Dat wis e nait meer.

Derk waas mit helm op geboren, wizzen lu.

Zukse kiender werden mit n vlij om kop geboren en doarom konnen ze loader ien toukomst kieken. Ien Oskerd haar Derk ains tegen n vraauw ien pezietsie zegd: ‘Ik wait t wel stiksekuur: t wordt n jonkje.’ En hai nuimde heur geboortedoatum der bie. Baaide veurspellens bennen akkeroat oetkommen.

Aingoal op kladder waas Derk, nooit aan t waark.

Woar haar e zien geld vot? Dat haar Jobke ook vernomen: Derk haar zien ziel aan duvel verkocht! Zukswat vrezelks waas Jobke haaidenze baang veur. Mor hai wer ook verrekte nijsgiereg. Hou zol duvel der oetzain?

Wat zol e tegen Derk zegd hebben, joa, hou zol duvel ainks proaten? Ien t Grunnegers, ien t Hooghollands of ien zien aigen duveltoal? Zol Derk vuild hebben dat ziel hom te pokkel oetvloog? Zat doar nou n gat?

Ien t dörp ging t verhoal rond hou of dat zien handel mit duvel tougoan is.

Jobke’s kaans om dat gehaaim van Derk zulf òf te tokken, waas onverdachts kommen. Derk laip nogal slim vot mit Wina, heur dainstwichtje. Bie heur ien kroug haar e heur ains ien t eerns beloofd dat e op n goie dag bie heur thoes laangskommen zol. Wina woonde nog bie heur ollu.

‘Din breng ik wat lekkers veur die mit, Wina hur!’

En nou waas t zo wied. Zien stiefmoeke (Jobke waas zes, dou zien aigen moeke oet tied kwam. Tumor ien hazzens. Hai mos mit twij zuskes hèn om noar heur te kieken en wis nait hou gaauw e oet sloapkoamer votkommen mos. Wat e zaag, waas n vraauw dij wat van zien moeke haar, ien n kist dij diagonoal ien veurste sloapkoamer op vlouer laag).

Zien stiefmoeke dus, dij gain wait haar van zien angst veur Derk, onnaaierde ien heur Laiwoarder-Grunnegers: ‘Jobke, loopstou mor even met Derk mèt, din kìnst hom mooi aanwiezen woar Wina woont.’

Hai zakte zowat deur grond hèn van schrik, mor duurde nait waaigern. Wol e ook aiglieks nait. En doar ging t hèn; mit Derk noar ‘zien wichtje’ op Loanweg. Hai kon nait zo haard lopen as Derk, want Jobke haar klompen aan. De rest heurde der ook bie: n liefke, knijlappen, laange broene kouzen en schouchklompkes.

Jobke haar wel doezend vroagen veur Derk, mor hai waas zó schietensbenaauwd dat e gain woord zeggen duurde.

En nou waren ze bie t goie adres aankommen en werden ze blied deur Wina’s ollu ontvongen. Wina zulf hil heur wat ien t achtern. Ze laagde aal mor wat.

Derk kreegt n stoul bie toavel. Dou e goud en wel zat, nam e n pakje te jasbuus oet. ‘Kiek Wina, dit heb ik ainks veur die mitnomen.’ Derk langde Wina t pakje aan. Veurzichteg hil Wina t boetenste papier der om vot. Ien t binnenste papier zat n klaimse, broene smurrie. Behaalve Derk wis vanzulf gainain wat of dat wezen mog. Haar duvel der wat mit te moaken had? Waas t meschain duvelsstront? Wina begon wat onwis te giebeln dou ze der mit neus boven ging: ‘Leverworst! Hmmm, lekker Derk, hur! Kinnen wie vanoavend wel op n ronde brug doun. Ik leg t even ien t kolle, ien keuken, op schuddelbaank hèn. Bedankt hur!’ Ze begon aal meer te giebeln. Dou ze ien koamer weerom waas, keek Jobke van Derk noar Wina. Ze von t wizzenbliksems roar van dij leverworst. t Haar al n hail zet lekker in zien buus zeten te bruien. t Leek net waarme kouschiet. Getverdemme! Mooi blied, dat hai dij jidder nait opeten huifde.

Haile tied haren Wina’s ollu wat stil tou keken. Dou ston heur moeke op en zette kopkes en schuddeltjes op toavel.

‘Doe lusts toch wel n kopke thee, Derk?’
Wina’s moeke schonk Jobke ook n kopke ien.
Dou e t leeg haar, ging e allinneg op hoes aan.
Ontevreden over homzulf. Stovvel!

Woarom hes Derk niks vroagd?

Onderwegens van Wina heur hoes noar zienent laip Jobke homzulf aalgedureg oet te schelden: ‘Heukel! Hes dien kaans verscheten! Nou wais nóg nait of Derk zien ziel echt verkocht het en ook nait woar duvel t geld din zúlf vothoalt!’

Aan ain stuk deur laip e te prakkezaaiern: Zol duvel zulf geld moaken kinnen? Zollen mensen din wat apaarts aan dat geld zain kinnen? Zol Derk mit dat duvelsgeld bie slachter west wezen om dij leverworst veur Wina te kopen? Din mot slachter toch wat vremds aan dat geld zain hebben?

Stoareg aan willen ie wel ains waiten hou of dat t aiglieks tougoan is mit Derk en duvel?

Op n oavend waggelde Derk mit zien doene kop midden over spoorlien van Oskerd op Oethoezen aan. Achter hom was traain oet Oskerd allaank vertrokken. Deur duusternis snitterde traain op Derk aan, mor Derk haar mor ain ding aan kop: tussen rails blieven. Zo swaivelde dij ol dranksteern over bielzen hèn op Oethoezen aan en hai brabbelde aalmor wat veur hom oet, of zien leven nait van traain, mor van hail wat aans ofhong. Ien t ènd, gevoarlek dichtbie, heurde hai t gerötter van traain. Hou waas t godsmeugelk dat bestuurder hom zó loat ien t zicht kreeg? Tuut en noodrem haren haildaal gain nut meer. Derk perbaaierde mit zien wibberge bainen zo rad meugelk tussen rails vot te kommen. Wol nait.

n Onzichtboare kracht hil hom tegen. Derk waas op slag ontnuchterd en gaf hom al deel bie de gedachte dat e de Dood nait meer ontwieken kon. Derk keek omhoog en doar ston Duvel, midden op rails, n zwaarde gedoante, omgeven deur n blaauw schiensel. En touglieks vuilde Derk luchtdruk van traain al ien rug. Net as t kedonk van traain, zo bonkte t haart hom ien de pokkel.

‘Dien ziel of de dood!’ dunderde t ien zien oren.
‘Mien ziel!’ schraauwde Derk terug. Wat mos e aans?

As deur n onzichtboare haand wer Derk ien ain veeg vlak veur train votropt. Tied om noa te dinken waas der nait bie west.

t Haile brudje waas ien minder as n poest heergoan.

Ien ruil veur zien ziel beloofde Soatan hom n dik bult geld veur de rest van zien leven. En zo waas Derk zien ziel kwiet worden. Om dat geld te beuren haar Derk noatied geregeld òfsproaken mit Ol Knecht. Mensen wizzen dat wel, mor woar, dat wis gainain.

En nou waiten ie meer as Jobke doudestieds.

Dij heurde toudracht van dit haile zieleverkoopverhoal pas veul loader. Of t woar is? Proatjes?

Mor nog hailtied zat Jobke der over ien. En nog hailtied kon e deurgoan mit tegen homzulf te pröddeln: ‘Haars Derk destieds vroagen monnen! Boksemschieter! Nou zels nooit meer aan wait kommen of n ziel ainks wel bestaait!’

Lezer, as ie dat wél waiten, zollen ie din wel ketakt mit oetgever van dit bouk opnemen willen? Dij zel joen reaksie noar Jobke deursturen. Komt dik ien order!

Aalbaaident, Wina en Derk het e oet t oog verloren.

Wina waas aarnswoar aans aan t waark goan.

En Derk? Spoorloos!

Mienent, dienent en onnent

Jobke’s pa haar vief kiender. Hai traauwde aandermoal mit n vraauw dij twij kiender haar. Mit heur baaid kregen ze der drij bie. As Jobke’s pa over t haile brudje prout, zee e tegen Jobke’s stiefmoeke: ‘mienent, dienent en onnent.’

Apmoal olle twijde noamvaalsvörms van zulfstandeg moakte bezittelke veurnoamwoorden! Jobke haar t altied wel docht; pa waas n oareg roare toalsman!!

‘Doar heb ik niks mit neudeg! n Móf blift altied n móf,’ snaauwde pa Sleumer, dou Jobke hom verteld haar van zien gloepensmooie ontdekken ien t archief van Osnabrück.

Dat de Nederlandse Sleumers van Duutse Schlömers oet Emsland ofstamden, en dat n zekere Rudolphus Schlömer noar Oethoezen kommen waas. Bernard (1912) hil zien kiender veur: ‘Om mie haren ze ale Duutse potjes vot noa geboorte onder heur kuzzens smoren monnen!’ (Hoatsk of poletiek inkorrekt. Ie magen even moraliseren). Mor zol Bernard zien femilielid Engelbert Schlömer (1922) doar ook onder rekend hemmen?

Hiernoa kommen Bernard en Engelbert om beurten aan t woord over heur oorlogservoarens (Engelberts braiven ien t Hoogduuts bennen ien t Grunnegers vertoald).

Bernard: Augustus 1939: Mobilizoatsie. Ik waas as sergeant-menagemeester iendaild bie t 12^e regiment oet Grunnen.

Wie werden ien Haarlem legerd, ien Soendaschoul.

Engelbert: Op 1 september 1939 waas ik thoes ien Papenburg. Ik waas 17 joar en haar net vekaanzie van mien waark as metseloarsleerling. Omdat ik veur Wehrmacht waarkt haar, hufde ik nait bie de Arbeitsdienst.

Bernhard: Ik waas op 5 oktober 1939 traauwd mit Gré Paagman en op 7 april 1940 wer ons eerste dochter geboren. Op 8 april mog ik áín dag noar hoes op potjeveziede.

Op 9 april werden ale militaire verloven ientrokken.

Op 19 april wer deur minister-president De Geer r veur t haile laand stoat van beleg ofkundegd.

Op 10 maai, dou oorlog oetbrak waas der smörgens vro veur de soldoaten n radio-tousproak deur premier de Geer:

‘De toekomst kennen we niet, maar in Gods kracht en naar het licht dat Hij ons geeft, willen wij doen wat voor menschen mogelijk is om haar veilig te maken voor ons en onze kinderen. Wij willen dat doen in rusteloze activiteit, de armen gestrekt en de lendenen omgord, maar om het dan verder alles vertrouwend in handen te stellen van Hem, Die ook door de diepste duisternis voert naar Zijn wonderbaar licht.’

t Verstand laip Bernard ien kloeten, dou e dizze toal van minister-president aanheurde! As of e godbetert ien reffemaaierde kerk zeten haar.

Ien Oethoezen kwamen mensen op stroat bie nkander. Groot paniek! Wais t al? Oorlog is oetbroken! Duutsers bennen bie Nijschaans grins overstoken. Drukker Bakker steutjede tegen zien personeel: ‘Goa mor noar hoes, ik heb gain waark meer veur joe! Geld is niks meer weerd en nou is ons bedrief kepot!’ Alje Bolt, auteur van t bouk ‘Geschiedenis van Uithuizen’, ging van Drukkerij Bakker noar hoes. Zien moeke trof hom op n stoul ien keuken aan: ‘Nou, wat dustoe hier?’

‘t Is oorlog! Bakker het ons noar hoes tou stuurd.’

‘En nou mainstoe, ik goa mor zitten en noagels dreugen?

Kins toen wel doun, ja. Mot neudeg aanschovveld worden!’

Van verren klonk t gedreun van t opbloazen van bruggen.

n Bericht kwam deur: Stad is vrezelk bombardeerd!

Oet Aschendorf waas n fiets-eskadron tegen Nederland oprukt. t Waas schier zummerweer. Wel wait, hemmen Duutse soldoaten nog genoten ook van heur prachtege fietstocht! En van koien, haildaal ket oet, veur t eerst weer op t gruinlaand, steert ien t èn, hoog op poten, kop oet zied!

11 maai: zoaterdag. Ien Oethoezen haren veul lu noar radio lusterd. Elkenain wis: Grebbelinie waas onneemboar!

12 maai: eerste Pinksterdag, tussen 10 en 11 uur smörgens.

Lu kwamen net te kerk oet, dou ze n peloton Duutse soldoaten aankommen zagen, mit peerdewoagens en op fiets. Blink wer bestemd as rustploats. Dörpskiender drongen nijsgiereg dichterbie. Veldwachter Koolen bewoarde order. Gainain kon genog Hoogduuts, dat ze soldoaten verstoan konnen. Gelukkeg kwam meneer Groenhoff, directeur van t postkantoor, derbie. Dij sprak wel Duuts. Soldoaten zeden dat ter ien t dörp veur heur veur áín naacht kwartier moakt worden mos. Joa, mor woarzo din? Veldwachter Koolen bedocht wat: ‘Bie Gerard Bouwman ien Moushörn mot t mor wezen!’ En doar ging t hìn mit fietspeloton!

Soavends werden boven Oethoezen laange flitsen deur lucht zain. Engelse vlaigmesienen kwamen op Emden òf en werden deur t Duutse ofweergeschut vanof t aailaand Börkum beschoten.

13 maai, moandag, 2e Pinksterdag: Duutse fietspeloton ree weer vot, richting Oskerd. Waas der ien Oethoezen aans niks as n Duuts fietspeloton op Dadatournee west?

Bernard: Ik waas betrokken bie verdedeging van t vlaigveld Ypenburg tegen Duutsers, dij mit parachutes omdeelkwamen.

Zo laang as ze ien lucht hongen, moggen wie nait op heur schaiten. Dat zol tegen t internatsionoale oorlogsrecht west hemmen.

Mor Duutsers stonden nog mor haalf op grond, of ain van heur schoot n koegel dwaars deur mond van mien kammeroad, bakker Visser, van op houk Hoofdstroat/ Startstroat. Koegel ging bie mond ter ien en deur nek ter weer oet. Morsdood.

14 maai, dinsdag: elkenain ien Oethoezen ging gewoon weer aan t waark. Ook bie Drukkerij Bakker.

Smirregs kwam t bericht op radio van t bombardement van Rötterdam. Nederlandse capituloatsie wer bekend moakt. Lanteernpoalen bleven snaachts van dou òf aan oet.

Bernard: Mit aigen ogen zaag ik hou zo’n zes vlaigmesienen t centrum van Rötterdam platgooiden.

Van mien sectie van 22 man bennen 7 of 9 man omkommen.

(Ien juni wer Hermann Conring installeerd as Beauftragte (vertegenwoordeger) des Reichskommissars veur pervinsie Grunnen. Conring kwam oet Weener (net over de grìns bie Nijschaans). Hai prout ook Plattduuts).

Bernard: Noa overgoave mozzen ale militairen op last van Duutsers heur geweren onkloar moaken en dou noar heur kezèrns weerom. Mit tiendoezenden aander jonges kwam ik ainks ien kriegsgevangenschop, ook al heb ik dat nooit zo ervoaren. Eerst wer ik n dag of vaaier onderbrocht ien overdekte peerdemaart ien Delft en dou mos ik mit mien onderdail weerom noar Soendaschoul ien Haarlem.

Boerenzeuns en -aarbaiders moggen noar hoes. Vak-aarbaiders mozzen wachten op transport noar Duutsland.

Verlof om trug noar hoes te goan, duurde mie te laang.

Noa vaaier weken naaide ik ter oet. Lopend ging ik op Oethoezen aan. Net boeten Haarlem stak ik mien doem op veur n aankommende auto. n Duutse jeep mit twij Feldwebel:

‘Wohin?’
‘Groningen.’
‘Einsteigen!’

Verder vrougen ze mie haildaal niks. Waren óók nog mor begunnelingen ja! Op zo’n mement brekt zun even deur!

Ien Stad pakte ik traain noar Oethoezen. En zo kwam ik op t laange lesten aan bie vraauw en dochtertje!

(Stried ien maaidoagen van 1940 het 2200 Nederlandse jonges t leven kost en 2700 roakten gewond).

Engelbert: 8 oktober 1941: Ik waas oplaaid tot telefoon- en telegroaftechnicus en wer oproupen veur Luchtmacht.

Begun jannewoarie 1942 kwam ik bie t onderdail van de vervangingstroepen.

Bernard: Op 20 feberwoarie 1942, rond negen uur smörgens, onder nijsoetzenden van Radio Oranje, doar ik mit dokter Jansma noar zat te luustern, wer ons zeun Jan geboren.

Mit dokter Jansma luusterde ik geregeld noar Radio Oranje. Illegoale radio haar ik bie ons op t gemak bezied stopt.

Dat waas zo’n holten gemak mit schietemmer ien t midden.

23 meert: Ale Nederlandse mannen van 18 joar en older werden verplicht tot de ‘Arbeitseinsatz’: waarken ien Duutsland. Ien t zulfde joar kwam de Landelijke Organisatie voor hulp aan onderduikers (LO) tot stand.

Vanòf 1 april wer t Arbeidsdienstplichtbesluit van kracht. Jonge mannen mozzen heur aanmelden bie Aarbaidsdainst.

Bernard: Ik waas 29 joar en besloot mie nait te melden. Thoes dook ik haalf en haalf onder. Mor Beauftragte Conring dee zien Nazi-best ien Grunnen en t wer aal gevoarleker veur mie. Bie onroad, as Duutsers ien Oethoezen n razzia hillen om onderdoekers op te sporen, kon ik mie verschoelen op boerderij van Smid-Langhoes, tussen Doodstil en Röppen. Leden van de LO in Uithuizen, dokter Jansma en juffrouw Hoff, kregen t via de N.S.B.-börgmeester van Oskerd veur nkander dat ik weer noar hoes tou mog.

Mor ik mos eerst op t gemaintehoes beloven, dat ik aan Aarbaidsdainst dailnemen zol. Dij belofte ben ik nooit noakommen. Ik dook weer onder.

Engelbert: Begun april 1942 tot ènd maai waas ik ien Noorwegen, Oslo/Drammen. Van ènd maai tot april 1943 waas ik ien Rovaniemi, bie poolcirkel ien Finland.

(26 november: ale börgmeesters ien pervinsie Grunnen kregen n telegram, doar ien ston dat ale jeuden arresteerd worden mozzen en noar Westerbork transporteerd).

Bernard: Ien 1943 verhoesden Gré en ik mit ons baaide kiender van Kaakstroat noar ‘Café Bos’ ien Hoofdstroat.

Dag en deur wer ik deur kappeloan Cormeling of zo, van te veuren woarschaauwd as der n razzia op til waas.

Mor ik wer verroaden en van hoes hoald deur twij N.S.B.-landwachters.

Ien ainen stonden ze bie ons midden ien keuken:

‘Jas aan, en mitkommen!’

Roomse kerk Oethoezen, trappens noar koor en toren

‘Mien pet! Dij mot ik ainks nog wel even ophoalen.

Heb ik boven op t koor aan kapstok hangen loaten.’

Mien plan waas om tussen kerkgewelven deur te kroepen en der oet te naaien. Mor ze laipen mit mie mit noar boven!

‘O, verrek, pet hangt ter nait meer. Nou, din wait ik ook nait woar of e bleven is.’

Twij doag zat ik vaast op plietsiekezèrn. Gelukkeg wis dokter Jansma veur mie n t.b.c.-verkloaren te regeln, zodat ik nait meer veur Aarbaidsdainst hufde op te kommen.

Ènd april 1943 besloten Duutsers dat de 300.000 Nederlandse soldoaten ien kriegsgevangenschop noar Duutsland kommen zollen. Doar heurde ik nait meer bie.

Engelbert: Op 24 januari 1943 overleed mien bruier Hermann, noadat e ien Oekraïne n schotwond aan haalsslagoader oplopen haar. Hermann is negentien joar worden. Vanof april tot ènd juli zat ik ien Zuud-Frankriek.

Op 20 april kreeg ik Kriegsverdienstkreuz II. Klasse mit Schwertern, toukend as Stürungstruppenführer unter winterlichem Einsatz in Lappland. Zowat ien haalf Europa heb ik ons aigen vervangende Duutse telefoon- en telegroafverbiendens aanlegd. Overal woar de Luftwaffe van n vlaigveld gebruik mouk. Van ènd juli 1943 tot feberwoarie 1945 zat ik ien Kroatië. Vanof feberwoarie 1945 ien Hongarije, Slowakijë, Tsjechië en Oostenriek.

Bernard: Aan t ènd van oorlog wer schuur van `Café Bos’ ien beslag nomen deur Duutsers en NSB-ers.

Ien legere schoul noast ons waren Duutsgezinde jonges onderbrocht, dij oplaaid worden zollen veur Duutse Wehrmacht. Ien ons schuur wer n grode kookpot installeerd. Kok slaip ien ons opkoamertje. Ik kon goud mit hom opschaiten. Loader bleek dat dizze kok, Pé Dijkhoff, n achterneef waas van mien toukomstege twijde vraauw.

20 april 1945: Oethoezen wer bevrijd deur Royal Canadian

Rangoons van t Eerste Canadeze Legerkorps, of deur t Canadeze Regina Rifle Regiment.

Bernard: Ik ging mit ons bovenbuurman boven op t platdak liggen. Kieken hou Duutsers mit peerdewoagens bie Mij laans noar Delfziel vluchtten. ‘Joa zigs wel Bernard’, knees buurman, ‘doar hoas geboren is, doar wil e weer hìn!’

En ook zagen wie hou Canadeze tanks en motorwoagens oet Oskerd aankwamen.

Rond n uur of elf waas Oethoezen bevrijd. Áín van Duutse soldoaten smeekte Gré en mie dat e bie ons ien hoes onderdoeken mog. Hai wol absoluut nait weerom noar Duutsland. We duurden t nait aan. Ons schuur wer opnijs ien beslag nomen, mor diskeer deur n Canadeze Divisie. Ons kiender hartstikke blied mit dizze nije soldoaten. Heur sukkeloa waas gloepend lekker!

Bie bevrijding werden ale dainstplichtegen weer oproupen.

Ik kreeg opdracht om Evert Schut, n goie kennes van ons, van hoes op te hoalen. Hai waas N.S.B-lid west. Ik waaigerde:

‘Dat dou ’k nait. Ik wait dat e nooit wat doan het.’

‘Joa, din kins vót wel weer noar hoes tou goan, want din kinnen wie die nait bruken!’

Ik mos vot mien geweer ienlevern. Mooi blied!

Op 29/03 2016 ging t tillevisiepergram 1 Vandaag over stried om Ypenburg, Valkenburg en Ockenburg. Oet dizze oetzenden zol blieken dat t Nederlandse leger van dij stried n dikke toesternust moakt haar! Nederlandse soldoaten haren t doar zó op de zenen had, dat ze verkeerde kaant oet schoten!

Hou ie van oorlogshelden zo mor ongelukkege haalsknoken worden kinnen!

Dat pergram het Bernard nait meer mitkregen.

Toch haar e dat nait zo slim vonden, as dou e vernam, dat zien zeun veur herhoaling van militaire dainstplicht waaigerd haar. Laandverroader!

7 maai 1945: Duutse generoal Jodl accepteerde te Reims de onveurwoardelieke overgoave.

Ènd van Twijde Wereldoorlog, mor nait veur Engelbert.

Tot duswied waas e op oorlogsroakeldais west!

Noa oorlog wer t eerns veur hom.

Engelbert: 8 maai 1945: ik zat ien Liezen (Steiermark), tussen Amerikoanen en Ruzzen. Wie waren ien Amerikoanze zone. Duutse Wehrmacht haar ons ontsloagen, wat Amerikoanen nait erkenden. Wie meldden ons op t buro van börgmeester aan as börgers en kregen levensmiddelnkoarten.

Noa n week kregen wie wènst noar hoes, en gingen mit traain ien noordelke richting. Ien Braunau am Inn (Hitlers geboortestad) hemmen Amerikoanen ons op 23 maai 1945, twij week noa t ènd van oorlog, oet n gouderntraain plukt en ons ien n kamp opsloten. Omdat wie ien Duutsland onder Britse bezettingszone villen, werden wie nait doalk vrijloaten.

Loader werden wie aan Engelsen overhandegd en deur heur op 24 augustus 1945 ien vrijhaid steld.

Aal mien militaire identiteitspapieren waren mie deur Amerikoanen ofpakt. Op 28 augustus waas ik weer thoes, bie moeke Schlömer-Dreyer en bie mien zuster Sini en heur man Erwin. Moeke zee dat Pa op vaaier junie, drij moand veur mien thoeskomst, overleden waas. Dou brochten Engelsen mie noar Rhede aan Nederlandse grins. 80% van dit dörp was verhinneweerd. Wie mozzen noodwonens en -stalen baauwen. Doar waas ik ook nog ien 1946. Destieds woog ik nog mor 60 kg. Nou 100.

Mien femilie is deur baaide Wereldoorlogen stief aanpakt. Oom Nicolaus het ien Siberië gevangen zeten. Ain van zien zeuns is ien oorlog ien Rusland omkommen. En zien jongste zeun Josef is ien oorlog mit n U-boot vergoan. Mien bruier Hermann is zo as al zegd oet tied kommen as gevolg van n schotwond ien haalsslagoader.

Swinters mos Roelfs vraauw, Margaretha (Griet) Meijer, oet Kloosterboeren, elke zundag törfkooltjes waarmen veur sikkom vieftien steuven, dij deur kiender véúr Hoogmis ien kerk brocht werden. Eerst verkoolde ze törf. Dij lait ze wat bekleumen en din bestreek ze kooltjes mit aask. Bleven ze laanger waarm. As klokken ludden, veurdat kerk aanging, mouk ze kooltjes gluiend en legde heur ien testen. Dat is zo’n potje van staingoud, mit ain oor. Veur twij gulden viefteg ien t joar haren rieke boerinnen haile winter sundoags din n lekker waarme stoof onder de vouten. De riekere boeren en boerinnen kwamen mit n koetsewoagens noar kerk.
Boeren werden mit heur femilienoamen aansproken en bie boerinnen wer doar ‘juffrouw’ veur zegd.
Pa Sleumer waas as de dood veur peerden, dus dij mozzen oetspand worden deur n zundagshulp: Tines. Tines Kock.
As hai der hail enkeld nait waas, din mos oldste dochter Trui dat doun. Trui waas nóg benaauwder veur peerden as Pa Sleumer, mor dat kon Pa ook nait helpen!
Tines woonde ien t Gasthoes. Hai was nait haildaal goud.
As Tines peerden oetspand haar, din bon hai heur ien schuur aan muurringen vaast. Hai zette koetsewoagens op t aarf, tussen kerk en t café-logement. Sums trapten peerden noar nkander en brak ter ain lös. Dij mos Tines din op t schoulplaain trugvangen.
Noa Hoogmis, as der ien kerk n geur van wierook en verschruide rokken hong, kwamen boeren en boerinnen noar Roelfs café, doalk noast kerk, veur kovvie of wat aans.
Veur n kwartje, dij onder schuddeltjes hinlegd wer, moggen ze net zoveul kovvie drinken as ze wollen. En noa kovvie dronken boerinnen voak n glaske Madeira.
As klanten vot waren en kop en schuddels oproemd werden, zat ter onder ien kopjes mainsttied nog n dikke proeksel onopgelöste sukker. Dij verrekte boerinnen haren toch ook wel wat minder sukker ien kovvie doun kind? Zunde van t geld ja! Op t lest spande Tines peerden weer ien.
Van elke boer kreeg e n dubbeltje.
Zo’n zundag brocht Tines om en bie n gulden op.

Op rode plavuzen ien puthok ston n waskedel. Deur de week hulp Tines Griet doar n uur laang mit wasdraaien ien kedel. Doarveur kreeg e n kop kovvie en smirregs resten oet pottenpannen mit waarm eten. As ze tied haar, stopte ze Tines ien bad. Pa Sleumer zörgde veur holt, törf en kolen veur grode keukenkaggel. Sums braandde kaggel te hoog en din verbraandde t eten. Dik ellèn! Sums bekloug n kostganger hom bie Pa Sleumer over t eten. Dij veterde Griet din ommeroak oet. Mien God, as ie ale troanen, dij zai stiekom schraauwd het, bie nkander veegd haren! Hail Hoofdstroat haren ie der mit schoon bounen kind!

Op t bidprentje van Griet:
`Een gemakkelijk leven had God haar niet toebedacht.
Zorg, verdriet, teleurstelling, meer dan menigeen kan vermoeden, heeft zij gekend. Maar stil berustend heeft zij alles aanvaard.’

Roelf, as brandweerkommedant.
Ain joar noa Griets dood kreeg Roelf n haartaanval. Wina, t dainstwichtje, wol hom smörgens op zien koamerke zien broodeten brengen. Hai laag dood op vlouer. Wina gierde en vil flaauw. Roelf waas mit neus tegen t naachtkastje aanvalen.

Op Roelfs bidprentje: ‘Door zijn doofheid heeft hij veel moois moeten missen. Maar opgeruimd van aard droeg hij dit kruis blij en gelaten.’

Net as zien veurvoaders wer oldste zeun Bernard (1912) ook timmerman-aannemer en loader ook caféholder der bie.

Hier komt Bernard zulf aan t woord: ‘Dou ik 14 waas, heb ik t timmervak leerd bie Fraans Rubertus. Wie begonnen om zes/zeuven uur smörgens. Fraans waas nog roomser as paus.
As der nait veul waark waas, benoam swinters, stelde Fraans veur: ‘’Wie kennen eerst wel even noar kerk goan, ja.’’
Elke mörgen om zeuven uur wer mis lezen. Fraans waas nait allain timmerman-aannemer, mor ook liekbezörger.
Swinters mouken wie doodkisten op veurroad.
Op n dag mozzen wie t liek kistleggen van n vraauw, dij boven n winkel woonde. Heur woonhoes waas allinneg te berieken via n naauwe winkeltrap. Mozzen wie eerst t liek kistleggen en din dij zwoare kist bie trappens omdeel vieren loaten?
Of eerst t liek trappens ofdroagen en t din beneden kistleggen? Fraans wol t eerste, mor ik koos veur t leste.
Fraans spaddelde tegen: ‘’Doar wil ik niks van hemmen.’’
Ik wuifde hom tou: ‘’Gonnen ie mor vot, ik dou t wel allaain.’’ Ik sjorde dode doame over mien scholders en nam eerste tree… Prrrrt! Ik schrok mie haalfdood!
Ook bie elk van mien volgende stappen bleef ze mor deurwiendjen. Bainen trilden mie onder t gat, dou ik overoameg mit heur op grond aanbelandde.

Noa 1814 haren Roomsen ien Nederland mit geliekstellen van ale godsdainsten ook t recht herkregen om heur aigen kerken te baauwen, al wer dit pas mit t herstel van bisschobbelke hiërarchie n feit. Volgens roamens bennen der binnen 70 joar zo’n 800 nije roomse kerken ien Nederland baauwd.

Ain van komsja kwam ien Oethoezen.

Kerkbestuur van St. Jacobuskerk trof n kundeg architect oet Stad. Kerk is baauwd noar n direkt model van neogotische Redemptoristenkerk ien Amsterdam. Wel boetenkanten en binnenkaant van dizze grode bruier bekikt, rakt haildaal verbalderd! St.-Jacobuskerk ien Oethoezen is n verklaainde variant van dizze Amsterdamse kerk.

Bernardus Sleumer: ‘Noa 1861 hufden wie nait meer noar ol schuurkerk ien Schoulstroat. Boeten dörpskern, aan Hoofdstroat, wer n piksplinternije bakstainen kerk baauwd ien n hail singeliere stijl. Ien ons nije kerk heb ik veur God, pestoor en aander lu traauw sworen aan Geertruida Geerts. Trui kwam oet Hoogezand en waas aacht joar jonger as ik. Voader Rudolph het alles nog mitmoakt.’

Veurdat e bie t Wad aanbelandde kon Bernardus achter Oethoezen achter nkander drij dieken tegen kommen: woaker, dreumer en sloaper.

Dat Bernardus n simpel man waas, maag blieken oet n braif dij e schreef op 77-joarege leeftied. Sunt de dood van zien vraauw Geertruida woonde Bernardus bie zien zeun Roelf en schoondochter Griet ien. Braif is ook richt aan zien dochter Margaretha. Bernardus bruukte voak gain interpunksie.

Uithuizen den 16 Junij 1915

Dierbare Kinder en Kleinkinder, Ik moet maar aan ‘t werk met een brief te schrijven anders komt er niets van nu het zal wel tijd worden dit zal niet meer zoo zijn, vooreerst wens ik u van harten geluk met je Dochter trui die heeft het er goed afgebragt en vooral op die jonge leeftijd en ook aangenaam voor de ouders, wat het hier betreft is alles goed hier ja zijn 3 kinder trui Bernardus en de Kleine een meisje Johanna

dit is een dikzak drukte genoeg geen grote meid een klein meisje de grote meiden zijn hier duur. ver over de (onleesboar) Gl. (gulden) dus dit is geen kleinigheid met de kost, Roelf heeft nog al veel werk van het timmervak. dit is maar goed want het Café geeft ook niet veel

Ik voor mij ben op dit oogenblik nog al tamelijk gezond van de winter was het niet veel. Ik kan nu weer des morgens na de Kerk gaan en des daags wat in de zon.

4 Junij ben ik 77 Jaar gepasseerd dan wordt het ook al wat.

van Jan en Dora (hai doult op Roelfs jongere bruier Jan en zien vraauw Dora Meijer) zal ik u maar niet melden omdat dora mij belooft heeft hier een briefje bij in te doen die kan nog al iets melden want is heel wat gebeurd,

hier is in de laatste tijd veel gestorven onder de Catholieken veel oude menschen Kleiman een goede bekende van u is reeds voor een jaar overleden en de vrouw Lina is al lang ziek

kan niets is ook met de H. Sacramenten voorzien dus die zal wel gaauw volgen. dan is het huis ledig. daar zijn na nieuwjaar hierop het Kerkhof een 20 begraven.

Dan denk ik het zal nu wel aan mij toe zijn maar mijn tijd is er nog niet. wat hier de vruchte aangaat zijn tamelijk goed de aardappels staan zeer best maar alles lijdt van de droogte. hoe is het bij u met de vruchten dit wou ik nog wel eens weten wilt u mij hierover eens schrijven of het bij u ook zoo sterk droogt, hier zijn op dit oogenblik 2 Kostgangers een onderwijzer zoo pas door examen hier aangesteld op een salaris van 600 gulden hij geeft 30 gulden per maand dan blijf er nog geen dikke sap van over.

nu zal ik maar sluiten later na korten tijd zal ik u meer melden als ik gezond blijf zal ik u vaker schrijven ik denk u zult het toch wel kunnen lezen

De allerhartelijke groeten van allen aan allen

Vader Sleumer

Binnen kort zullen wij u een aanzicht zenden van onze kinder

Noa braand van 1897 waas der ien 1921 opnijs braand ien t logement-café. Regionoale kraant ‘De Ommelanden’ het ter oetgebraaid verslag van moakt.

Truus en Jo (Trui en Johanna oet braif), twij klaaindochters van Bernardus vertellen doarbie heur aigen belevenizzen.

Logement-Café. Mit terras! Hoofdstroat 97, Oethoezen.
Foto: Eduard Sanders/Groningen

De Ommelanden: ‘Woensdagmiddag te ongeveer kwart voor vijf werden de bewoners van ons zo rustig dorp opgeschrikt door het luiden der brandklokken.’

Truus: `Dij tied, kwart veur vief, klopt nait, want ik wer te klas oet hoald deur meester v.d. Vegt.

En dat mot véúr vaaier uur west wezen. Ik mos mit hom mit noar zien hoes, noast schoul, mit handen veur ogen. Ik mog absoluut nait kieken.’

Jo: `Ik waas sikkom zeuven joar op dizze dag. Meester v.d. Vegt broesde ons klas ien en raip:

“Kinderen, allemaal de school verlaten en door de Pastoor zijn tuin naar huis, want het huis van Sleumer staat in de brand”. Ik bleef as verstaind ien baank zitten.

Dou ik op t lest vermist wer, kwam meester v.d. Vegt trug ien klas en trof mie doar bedoezeld aan. Mit n jas over kop werd ik noar zien hoes tou brocht.’

De Ommelanden: In een ommezien ging de mare: er is brand in het `Café Bos’ van den heer R. Sleumer Jr., aan de Hoofdstraat.

Truus: `Pa Sleumer kwam op fiets deur Hoofdstraat aanreden. Dou e ter hoogte van ‘widde kerk’ (N.H. kerk) waas, raip ain tegen hom dat zien hoes ien braand ston.

t Bericht trof hom as n slag mit veurhoamer en van schrik vil e van zien fiets. Moeke haar nait allain zörg veur t gezin, mor ook veur t logement, doar ze sums wel zeuven personen ien de kost haar. Boven woonden vaaier kostgangers en áín van heur waas meester Falke, van Roomse Schoul. Dij haar volgens pa Sleumer braand op zien gewaiten, omdat e n smeulende sigarettepeuk ien papierbak gooid haar. Dainstbode Anne Hoek, dij aan loop waas mit trapschonen, rook braandlucht. Ze dee deur van meester Falke zien koamer open en deur trek wer haile koamer doalk ien lichtelaaie zet.’

De Ommelanden: Alles brandde in korten tijd totaal uit. Alleen de timmerwinkel en de aangrenzende perceelen konden worden behouden. Van den inboedel kon weinig gered worden, daar alles te vlug in z’n werk ging. Boven ging alles verloren, o.a. de inventaris van vier kostgangers en die van de dienstbode, tevens werd de bibliotheek der tooneelvereen. ‘Vondel’ een prooi der vlammen.

Braand. 1921. Foto’s: Ommelander Courant

Huis en inboedel waren verzekerd bij de Uithuizermeedster Burger Brandkas, doch naar de tegenwoordige omstandigheden gerekend, te laag.

Zoo groot was de hitte, dat de spiegelruiten aan de overkant van de straat, in de voorgevel van de winkel, toebehoordende aan de wed. A. Rubertus, sprongen. Een woord van dank komt toe aan hen die hun uiterste best hebben gedaan om nog te redden wat te redden viel. Tevens een woord van hulde aan de dappere spuitgasten. Een woord van afkeuring moet worden uitgesproken over het materiaal dat zij ter hunner beschikking hadden, de eene slang naar de andere sprong, terwijl slechts één spuit flink water gaf.

Had hier een stoomspuit aanwezig geweest met deugdzame waterslangen, o.i. had dan veel gered kunnen worden.

Ook hebben wij ons meer dan eens afgevraagd of er wel voldoende leiding was. Men moest zich ergeren hoe vaak onoordeelkundig te werk werd gegaan, muurwerk noodeloos omver werd gehaald, kozijnen en raamwerk zonder doel werden uitgebroken.

Opmerkelijk is het, dat in dit perceel 24 jaar geleden op dezelfde plaats brand ontstond, doch toen kon men de schuur behouden. Wel vreeselijk voor de familie Sleumer, in zoo’n korten tijd beroofd van huis en inboedel.

Truus: `Ainegste dij der beder van worden is, waas Anne Hoek. Ze waas aal heur bullen kwiet. Doarom kreeg ze van Gemainte permizzie om mit n liest bie deuren laans te goan om geld op te hoalen. Ze hil meer geld op as dat ze aan rommelderij verloren haar.’

Voader Roelf Sleumer kon t bloud van meester Falke wel drinken. ‘As e mit ons deur t dörp hin laip, en meester Falke kwam veurbie, din mouk e ons kiender doodschoonverlegen, want din belkte hai godsgruwelek haard over stroat:

`Kiek, dij kerel het ons hoes ien braand stoken!’

Noa dizze braand het meester K.H. Falke Oethoezen verloaten.

Mor Roelfs oldste zeun Bernard maint haildaal nait dat meester Falke braand sticht het. Brandstichter waas meschain Roelf Sleumer zulf. Dij 21^ste april waas n kolle dag en Pa Sleumer besloot om kaggel nog even weer aan te steken. Hai bruukte doar n hail bult old papier en braandholtjes veur.

Zodounde is schosstain, dij deur n kaast ien koamer van meester Falke laip, mainstekaans oververhit roakt. En bie dij kaast is braand begonnen.

Dit verslag dat Jobke ien 1995 mit groot sukses veurlas bie 77^e joardagvieren van zien oom Johan, kreeg vot n stittje.

Ien dij naacht is Motel ’t Gemeentehuis van Bernard jr. (1953) veur t grootste dail opbraand.

En net as ien 1921 schreef De Ommelander Courant n verslag op veurpagina:

‘UITHUIZEN – Zalencentrum ‘t Gemeentehuis in Uithuizen is vanochtend getroffen door een uitslaande brand.

De bovenverdieping van het etablissement in de Uithuizer Hoofdstraat viel geheel ten prooi aan de verterende vlammen. Bij de bestrijding van de brand ondervond de brandweer problemen met de aanvoer van water.

Door werkzaamheden aan een defecte pomp van de Waprog in het waterleidingnet was de waterdruk te laag. Waprog-medewerkers wisten dit euvel snel te verhelpen.

Op dat moment sloegen de vlammen al wel uit het dak en dreigde de brand over te slaan naar de belendende gereformeerde kerk. Door dit gebouw nat te houden, wist de brandweer dit te voorkomen. Om ongeveer 9.30 kon het sein brand meester worden gegeven’.

Oorzoak van braand bleek loader n oververhitte geiser boven op overloop. Zo kin t wel weer nait?!

Drij branden! 1897, 1921 en 1995.

Ien 1921 waas Roulf nait te hoog ien brandkaast en doarom is t veurste ènd van t pand nooit meer aan stroat toukommen!

Bie Rudolphs komst ien Oethoezen telde Herbrum mor 165 ienwoners, woarvan aacht Hollandgänger. Oethoezen telde dou rond 1400. Rudolph mos al wel wat geld op t plankje had hemmen, want nijkommers mozzen ienkomstgeld betoalen. En as ambachtsman mos e boetendes veur n patent, n vergunning, betoalen. Mor lichtkaans dat e deur n timmerboas ien Oethoezen doalk as knecht aannomen wer, laifst op n joarloon van 50 tot 80 gulden.

Ien 1828 traauwde Rudolph (24) mit Hendrika den Olden (25), dochter van n Oethoester houdenmoaker. Heur huwelk wer ienzegend ien nije schuurkerk aan Achterweg (Schoulstroat).

Bie dizze gelegenhaid wer Rudolphs achternoam Schlömer vernederlandst tot Sleumer. Rudolph en Rika kregen tussen 1823 en 1826 drij kiender.

t Oldste dochtertje, Allegonda, wer mor ain moand en heur jongste dochter, wéér n Allegonda, wer mor vaaier joar. Allain heur zeun Hermannus het t red. Rika waas 29 joar, dou ze ook van Rudolph ofnomen wer. Het ter n wit loaken op heur kist legen? Dij laag doudestieds bie begraftenis van n kroamvraauw op kist.

Rudolph en Anna

Ain joar noa t overlieden van Rika vroug en kreeg Rudolph permizzie van zien moeke ien Herbrum om te hertraauwen. Mit Anna Kosfels (26 joar), oet Wirdum. Binnen t joar waas Anna aan t omvalen tou, en kregen ze heur eerste kiend, Maria. Dou kwam n Bernard, wer ain joar, weer n Bernard, ook mor ain joar, Anna Gezina, zeuven joar. Van de zeuven kiender hemmen drij t red. Ain waas Bernardus Roelf (1838).

Rudolph ston ien Oethoezen goud aanschreven.

Op n dag lait baalkrieke rentenier Ebel Writsers Doornbosch Rudolph bie hom kommen. Rudolph mos ien Ebels hoes 17.000.- gulden ienmetseln!

En wat zien geloof aanbelangde hufde Rudolph hom ien Oethoezen nait haildaal as n paapse kat ien n ketters pakhoes te vuilen. Op de 1400 Oethoester waren zo’n 400 Roomsen.

Noa Fraanze heerschop waas der ien Nederland vrijhaid van godsdainst kommen.

Ientied wer n hail aander vrijhaid zöcht deur kappeloan Preun en Aaltje Röben. Stoapelmaal waren ze mit nkander. Albertus wol doarom stommegeern van zien celibataire gelofte òf.

Zeker bie Aaltje, dij veur hom ale geloof te boven ging.

Mit heur echtgenoot, Hollandgänger Lukas Röben, woonde Aaltje ien n fors pand, doar loader Eckhardt’s Warenhuis baauwd is. Omdat parochie kappeloan Preun kwiet wol, haar Preun verzöcht dat e zien funksie beholden mog. Ging nait aan. n Braif van Gouverneur van Grunnen verdudelkte dat hai (kappeloan Preun) ‘zich heeft schuldig gemaakt aan ontucht met Aaltje Hendriks Uil, bruid van Lukas Röben, koopman te Uithuizen en dat dien tengevolge zijne verwijdering door de gemeentenaren is verzocht’.

De eerste sien Dod

De tweede sien not

De daarde sien brot!

Tekla Schlömer, n achternicht van Rudolph, en ook geboren te Herbrum, waas 96 joar, dou Jobke en Hiepko op ‘’Hof Ottens’’ ien Dersum, stoef bie Herbrum, bie heur aankwamen. Omdat Tekla gain Hoogduuts verston, allain mor Platt, prouten Jobke en Hiepko heur plat en vraauw Tekla Schlömer heur Platt en dat ging meroakels.

Ze haar der gain idee van dat ter n Schlömer- alias Sleumer-tak ien Nederland beston!

Jobke en Hiepko werden aan toavel nuigd veur n ‘Butterbrot’. Toavel waas dekt mit bordjes, koppenschuddeltjes en vörken en mezzen. Vraauw Schlömer hoalde dij leste twij vot, laip noar kaast en hoalde doar servetten en sundoags bestek oet!

Tekla Schlömer stamde òf van Joannes Schlömer, n oldere bruier van Rudolph. Zai en heur eerste man, Jan Bögemann, haren ien Dersum n zogenoamd ‘’Siedlerhof’’ sticht.

Mit heur eerste en twijde man, Wilhelm Ottens, verrichtte Tekla hand- en spandainsten veur gemainte Dersum.

Manlu deden dat benoam mit slootgroaven veur de vervening van t moor. Ien ruil doarveur kregen ze gain geld, mor broaklaand, dat haildaal nog kultiveerd worden mos.

Op t lest lainden ze zeuvendoezend maark van de Siedlungsgesellschaft om boerderij baauwen te kinnen, loader bekend as ‘Hof Ottens’. Mit zien drijen hemmen ze mit heur knooien en kraben boases legd veur t tegenworrege gemengd bedrief – swienen en eerabbels – mit viefteg hectare laand. In Dersum leerden Jobke en Hiepko wat ter bedould wordt mit t gezegde over Moorsiedler en Dod, Not, Brot.

Hoopte Rudolph op waark en dat e ien t Nederlandse keunenkriek militaire dainstplicht ien t keunenkriek Hannover ontlopen kon? As boetenlander hufde Rudolph nait ien Nederlandse militaire dainst en waark kreeg e ook.

Ien Oethoezen kon Rudolph geregeld n proatje moaken mit zien laandslu, want sums kwam der zo mor n Westfoalse/ Hannoveraanse marskroamer bie hom aan deur mit zien pakkelarrie. Ien Oethoezen kwamen vrijwat van dizze ‘Poepen’ op stee, zo as Hanekamp, Röben en Cordes. Dizze leste femilie wer bekend as ‘Cordes Poep Poep’. Femilie Rubertus het zien oorsprong zulfs ien Rudolfs deupploats Aschendorf!

Youtube George Petzinger – De Kiep’n Kerel

n Grunneger onderwiezer schreef over dizze Duutse migranten: ‘Hunne platte taal is eene ineensmelting van velerhande talen en tongvallen, meestal verbasterd

Nederlandsch vermengd met hoogduitsch en oostvriesch, ontstaande wegens de menigvuldige werklieden, die uit vreemde oorden tot ons over komen en velen er zich met der woon vestigen’.

Mor ien Oethoezen kon Rudolph hom mit zien Nederduuts makkelk verstoanboar moaken, ook al zel t Oethoesters wat maal ien oren klonken hemmen as e even n doeske doun wol en zee: ‘Wo loate is dat nu? Ähm vonne beeine oaff.’

Rudolph kwam oet n hail aander wereld as t Hoogelaand.

Oet n wereld as dij van Westerwolle ien verhoalen van J.H. Neuteboom en as op schilderijen van Bernhard Büter.

Op t Hoogelaand: klaai, baauw- en gruinlaand, koien en peerden, dikke boeren, mor aarme aarbaiders en maaiden.

Ien t Emsland: zaand, veen, haaide en Haidschnucken, soort haaideschoapen, aarmlastege boukwaait- en schoapeboerkes en -herders. Koien waren moager omdat ter gain gruinlaand genog waas.

www.webloug.nl/jan-hendrik-neuteboom/

En internet: Afbeeldingen bernhard büter gemälde

Veur veul veraarmde Nedersaksische boerkes en laandaarbaiders waas t geld aalwoar Fraans (Ter Laan: betalen kunnen ze niet). Ze mozzen kaizen tussen trekaarbaid of schontjederij. Hollandgänger werden lu nuimd dij waark zöchten ien Nederland. Ze kwamen mainst oet Hannover, Westfalen, Emsland en t vorstendom Lippe.

Ze waarkten as hannekemaaiers (grasmaaiers) op Hollandse en Vraize heulanden en werden as vij behandeld. Ze knooiden ook op Grunneger en Zeeuwse akkerbaauwbedrieven, as grondwaarkers en törfgroavers, en as tiggeljongs (stainbakkers) en baauwvakkers.

Duutse baauwvakkers haitten timmervelinks. Marskroamers

werden hozevelinks (hoze=kous), kiepkerels, of lapkepoepen

nuimd. Op kermizzen stonden Poepen ien heur speulgoudkroamen te baalken om heur schöne Puppen aan te priezen, mor zulf waren ze ien Nederland net zo veul ien reken as ol schouchbozzels.

Ik kwam ‘ris in een poepenkraam,

Daar zag ik zoveel poepen staan.

Ik zei: Wat doen die poepen hier?

Die poepen drinken poepenbier,

Die poepen drinken poepenwijn.

Die poepen willen vrolijk zijn.

Die poepen eten poepenbrood,

Die poepen steken poepen dood!

Van 2013 tot 2015 is ien Nederland t 200-joareg bestoan vierd van t Keunenkriek der Nederlanden. Noadat der n ind kommen waas aan Fraanze overheersen wer t laand oetroupen tot Keunenkriek der Nederlanden, onder keduksie van Willem I.
Mor honderd joar loader zol Fraanze president Hollande en zien konzorten komdaaiern, dat Olland ale Fraanse lainwoorden véúr 2020 kompleet retoerneren of verrinten mot. Schrik en alteroatsie! Want doar waas gain woord Fraans bie!
Hai, hai! t Is mor goud dat Hollande nait wis dat t Grunneger toalkontraain óók n bult Fraanze lainwoorden het – veul woorden dij begunnen op ko – aans haar e van Grunnegers apaart óók nog konterbuutsie oftokken wild en doar waas vanzulf n bult kaskenoade, konsternoatie en kommootsies van kommen, want dij woorden willen Grunnegers der geern rinteloos ien holden!

Tussen Meppen en Aschendorf, sikkom 55 km, wer t aldermooiste weer van de wereld verknooid deur Jobke’s löslieveghaid. Nait meer te holden! t Swait laip hom as bragel bie rug deel. Wied ien omtrek gain hoes, gebaauw of wat ook mor te bekennen. Net zo min as pleepapier. Paniek! Moak da’s vot van rieweg òf koms en zöchdie n ziedpadje noar Emsoever! Gaauw! Gaauw! Jachteg kledde hai hom ien onderwaal oet, stapte ien de waike veenboom en woadde achteroet Ems ien, totdat e t onderlief haildaal onder woater haar. Votdoadelk volgde n onderwoaterontplovven. Höfteg.

Und durch die grüne Au die Ems fließt himmelblau

Jobke kroop bie onderwaal omhoog en achter wat stroekerij vlaaide hai hom deel ien t gras. Nog glad oet t stuur. Stel joe veur! Wat, as e t nait op tied rizzen kind haar? Zunder schoon goud. Zien dun-eggen bonsden. Zun ston hoog aan hemel. Ems haar heur naarns wat van aantrokken en slingerde stil en vredeg deur t laand. Noatuur kin onverschilleg, mor net zo goud vol gevaleghaid wezen.

Einst meine Ruhestätte sei, teures Emsland, du Ihr Brüder, grabt ein Bette mir dort zur letzten Ruh

Weldoadeg wer hom de achterkaant van t lief deur waarme zun beschenen. Allain op de wereld. Ien t hoge, ziede-achtege gras mouk Jobke n nuver koeltje. Zaacht en smui zuzooide hai t onderlief. Mor dou ien ains! Wat heurde hai? Jobke draaide hom om en zaag boven hom twij maanze vissers ien gele euliepakken. Ze grepen hom vaast en sleepten hom mit heur baaident aan zien aarms en bainen mit. Noar Meppen.

Die Mädchen sind an Tugend und frommer Sitte reich
Sie blühn in voller Jugend den Rosenblüten gleich

Jobke strubbelde ommeroak tegen. Vergees.

En nog hailtied piksplinternoakend kwam e veur Amtsrichter te stoan: Schending der openboare Duutse zeden.

Aankloager graauwde: ’Verdochte, ien t ìn!’ En hai las veur: ‘Verdochte wordt beschuldegd van verkrachten van Bundesrepubliek Deutschland.’

Rechter fluusterde: ‘ U! Wat n fieze kerel ja! Honderd uren verplichte dainstverlainen! Dè!’ En dou boog rechter hom noar baaide vissers: ‘Gain nood wichter! Bewoakers zellen der op touzain as veroordailde gras wieden gaait op binnenploats van Bremer Strafgefängnis.’ Dou richtte rechter hom tot publieke tribune: ‘Roup mor wat!’

Die Männer dort sind bieder, vom alten graden Stamm
Sind offen kühn, und frei, doch einfach, fromm dabei

Lu gingen stoan en gaalpten: ’Du dreckiges Schwein, du hast unsere schöne Ems als Abwasserkanal missbraucht!’

Rechter boog hom noar baaide vissers: ‘Gnädige Fräulein, om reden dat veroordailde der zo geern mit rementen maag, willen ie meneer wel even n moal of wat goud stief aan zien jongeheer trekken?’

Aankloager, avvekoatske en griffiers konnen heur t lagen nait loaten en laiten toga’s van heur ofglieden.

Wonder boven wonder, ze haren der niks onder!

Orkest aan ziedkaant begon verniend n Argentijnse tango te speulen en ie waiten der nait van, wat wer mie dat n zootje!

Ain van kereltrienen stapte kerdoat op Jobke òf…

Die Weiber sind so rein wie Gold und Edelstein

Ze greep hom van achtern bie billen, drukte dij stief tegen schoot aan en raip: ‘A, ba boe, wat stinks doe!’

En tegen aander visser: ‘Hurre-hurre! Wat gaait t weer mooi nait? È! sliep oet! Dóé mos doun, wat rechter zegd het!

En goud stief, hur!’ Publieke tribune rabbelde van pure geestdrift en bèlkte: ‘O man, o man! Wat krigt e der van laans!’ En tegen Jobke: ‘Kom, kom! Moud holden, jonkje!’

Mor rechter kreeg op nduur meedlieden en begon te stìnnen: ‘Och goikes! Ik kin t nait laanger aanzain!’

Ziedels vil Jobke van stoul.

Ien t ziede-achtege gras schrok Jobke wakker. Verheerd schoot e haalf ien t ìn. Aan overkaant van Ems zaag e twij vissers ien t geel. Stoan goan duurde hai nait. Zittend kledde Jobke hom weer aan.

***

Mein Emsland will ich ehren wo ich auch immer bin

Dou Rudolph Schlömer hom ien Oethoezen deelzette, heurde Emsland nog bie t keunenkriek Hannover. Engelbert Schlömer wis Jobke te vertellen dat Engelberts oma, Gesina Gruber, ien 1865 de ienwaaiden nog mitmoakt haar van de Königliche Hannoversche Seeschleusen. Mit aander schoulkiender oet Papenbörg ston leutje Sini hister mit heur vlagje te zwaaien, dou leste keuneg van Hannover, Georg V, over Ems deur nije sluzen hinvoarde. Keuneg Georg waas blind.

Zes joar loader mouk Sini t ook nog mit dat t Keunenkriek door Bismarcks Pruzen opsloken wer. Mien God, wat het Gesina tegen de Pruzen ragd: ‘Dij verrekte Pruzen, dij zellen ons knipke wel gaauw te vienden waiten.’ En joa: vot noa 1866 wer deur de Pruzen n nije, hogere grondbelasten ienvuierd.’

Viel Städte mag es geben, viel Länder auf der Welt
Im Emsland mir es eben am besten doch gefällt.

Jobke’s overzetten van Rudolf Schlömers verhoal:

‘Ik waas pas vief, dou mien voader ien 1803 oet tied kwam. Destieds haar ik twij zusters en vief bruiers. Net as aander viefteg leerlingen van mien schoul heb ik ien ‘Fraanse tied’ nait te veul onderwies had.

Betovergrootvoader Rudolph Schlömer, Herbrum 1798-Oethoezen-1869.

Ien Herbrum waas allain mor n aarmzoaleg bieschoultje ien n spieker, doar wie lees- schrief- zang- godsdainst- en geschiedenisles kregen. Dij twij lesten heurden bie nkander. Aan rekenen wer haildaal nait veul doan. Ik waas verbraand op meesters gloependschiere verhoalen, bevubbeld dij over prediker Liudger.’

Drij joar veurdat Rudolphus Schlömer as timmerman oet Herbrum/ Emsland/Duutsland noar Oethoezen kwam, waren Fraanze soldoaten, as lesten ien Nederland, deur Farmsumer poort ien Delfziel noar Frankriek weerom marsjeerd.

Alon labbeleur! Vieve lempereur!

Telefoontje noar Sini Schlömer in Papenburg:
‘Ja, herzlich Willkommen! In Papenburg ist alles ruhig.’
Zien bruier Bernard en vraauw zollen even loader mit heur bootje ien Passantenhaven van t Duutse Papenburg aankommen.
Dunderdagsoavends veur heur komst gingen Sini en Jobke alvast op zuik noar ‘Passantenhaven’, want gain mins haar doar ien Papenburg ooit van heurd. Zuls hoavenmeester nait.
Mit elkenain kon e doar gewoon plat proaten.

Vrijdagsmörgens haar Sini’s man noar hoavenmeester beld: ‘Willen ie mie bitte aanroupen as der n Nederlands bootje veur sluzen aanlegd?’
Smirregs, hoavenmeester aan lien: ‘Ik leuf dat e aankommen is, mor schipper wait nait wat of e wil. Hai lopt bie waal omhoog en omdeel en kikt aaldeur mor wat ien t rond.’
Jobke nam telefoon over: ‘Hou zigt schipper der oet?’
‘O, wacht even, verrekieker mot ter din eerst weer bie.
Ja! Man het nait veul hoar.’

Jobke toetste t nummer ien van Bernards mobiele telefoon en vroug Bernards vraauw: ‘Wat doun ie doar toch bie sluzen? Bernard lopt bie waal op en deel, en k wait nait wat. Ie monnen even wachten. Komt n kolesoal schip aan en doar kinnen ie achterheer!’
‘Hou waistoe dat wie hier bie sluzen bennen?’
‘Hier ien Poapenbörg holden ze alles en elkenain ien t oog!’
‘Ik snap ter gain duvel van, ik geef die aan Bernard.’
‘Hallo Bernard, hier Centroale Commandopost Poapenbörg. Wij volgen joe op radar.’
‘Echt woar?’
‘Nee, geintje, mor wie hebben hailtied wel telefonisch ketakt mit hoavenmeester.’
‘O, dóárom wis hai mien noam! Dou ik zien sluuspost binnenstapte, begroutte hai mie mit: ‘’Herr Schlömer! Herzlich Willkommen in Papenburg!” Ik snapte der niks van. Hou kon hai mien noam waiten? Wat n schietboudel, ja!’

Op n boerderij ien Herbrum woont n Bernhard Schlömer. Sini’s bruier Engelbert brocht heur der hìn. Engelbert belde aan, deur wer opend. Bernard gaf man n haand:
‘Bernard Sleumer’.
‘Ja, ook Bernhard Schlömer.’
Elkenain lagte hom de buus oet!

Bernard en Jobke prouten Nedersaksisch, d.w.z. Grunnegers en de Schlömers oet Herbrum en Papenburg prouten Nederduuts. Soavends konnen ze ien t Papenbörger Hus ‘’historisch schlemmen’’: Buchweizenpfannkuchen!
Hail eefkes zakte gezelleghaid ien, dou ain wat over t eten ien oorlogstied vertelde, mor Jobke wat over zien ollu ien dij tied. Doodstil wer t aan toavel, mor gelukkeg naait laang.

Nait wied van Papenbörg en Herbrum ligt Aschendorf.
Doar is Jobke’s betovergrootvoader Rudolph Schlömer ien roomse kerk deupt. Olle deupvont staait ter nog.
t Kon der ien dizze dörpen bie geboortefeesten orreg lös aan tou goan. As t potje ien naacht geboren waas, kwamen peetollen mit deupling vot smörgens al mit peerdewoagen noar kerk. Noa deup voarden peter en meter, mit femilie en bekenden noar n Gasthuus, en doar kon t n dikke feesterij worden! Slampen tot loat ien mirreg as peetollen knorredoen, ien galop en onder beren en belken noar t hoes van ollu weerom reden om t potje of te levern.

Ien t noaburege Tunxdorf kin-je nog hailtied Hof Schlömer aantrevven: boerderij, doar Rudolphs voader Hermann ien 18e aiw woond het.

n Zogenoamd Gulfhaus, n Oostvrais boerderijtype, mit n schuurdail doar koren en heu beneden op deel opsloagen wer. Hermann en zien femilie leefde mit t vij onder áín dak,
t woongedailte schaaiden van de rest.
Vij ston ien kougaang, noast de deel. Waarme koumis wer deur n deurke aan stroatkaant noar misbult boeten aan stroat kruid en ien t veujoar over akkers oetreden.

Midden ie n stil bos bie t dörp Upgantschot, zöcht Jobke noar t monument van vergoaderplek van de Upstalboom, n laandvredebond tussen Vraize gouwen. Aan vout van t monument von e n schaarriek, zaacht bemost plekje doar e sloap even lekker deur leden goan loaten kon. Sloaptuutjes kregen hom vot te pakken en n reusachtege rode mieghummelkeunegin beet noa heur broedsvlucht heur de vleugels òf en begon zuitjes te schraiwen…

Mainstekaans hemmen ale landen ploatsnoamen dij oetgoan op –hoezen. Trescasas bevubbeld ligt ien Spanje, en nou fietste Jobke noar Groothusen, gemainte Krummhörn, ten noorden van Emden. Groothusen ligt op n warft/wier(de).

Krummhörner Spruch:
Well weet, wor’t good wahnen is?
Groothusen is’n Stadt,
Hamswehrum is noch wat,
Pleewert is’n Purdegatt,
Lokert, dat liggt heel verkährt,
Rys’mer Buren hem Hexen lehrt.

Bie zien aankomst waren zien vrunden Dagmar en Reinhard al twijënhaalf kilo genoaten aan t doppen, vris oet Greetsiel. Ze laiten hom ook heur ‘’hoesbiebel’’ zain, dou kerktoal ien en om Emden t Hollands waas: BIBLIA. Dat is de gantsche H. Schrifture vervattende alle de Canonyke Boeken des Ouden en des Nieuwen Testaments, etc. Op binnenkaft van heur hoesbiebel is mit haand schreven:

Uttum Den 30 October 1793 Ben ik Hilderk H Smid Getrouwt met mijn Egigenoot Geeske J Roelfs En wij Hebben 2 Jaar en 2 maand en 20 Daagen eindelijk met affallen der Kragten by elkander Geweest zo dat nu die tijd is gekomen int Jaar 1796. Den 20 January: Smorgens om 6 Uiren is mijn Egegenoot Hilderk H. Smit in enen zagten Dood ontslapen zo dat Ik in grootste rouw Gedompelt ben met agter Laten van my en myne ene Kint.

Ien Groothoezen mouk Jobke nog even n kuier en dou e bie zien vrunden weerom kwam, vertelde hai dat e op t kerkhofke n grafstain zain haar van n Wehrmachtsoldoat dij ien Holland omkommen waas en dat e doarvan in toes waas. ‘Van ain kaant vien ik t ainks goud dat dij jong ien Holland om haals kommen is, veurdat e bevubbeld mien pa, dij dou ien t Nederlandse leger mitvocht, doodschaiten kind haar.
Van aander kaant vuil ik meedlieden.’
‘Nou’, reageerden zien vrunden, ‘dij jong mós wel mit Wehrmacht noar Holland aans waas e fusilleerd.’
‘Mor doar laag mien pa niks aan gelegen.’

Van Ostvraisland ging Jobke’s oepke deur noar Emsland.
Via Emden noar Papenburg, deur knuterge wierdedörpkes hìn, net of e ien Grunnen of Vraisland waas: rode bakstain, ainvoudeg, iengetogen. Ook noamen ien Oost-Vraisland doun denken aan dij ien Noord-Nederland: Woquard/Usquerd, Upleward/Laiwoarn, Groothusen/ Oethoezen.
En wel kin-je doar tegen kommen? Viskelu, piroaten, smokkeloars, strandjers en aalmoal zeggen ze moin!

Junkers doar dij ol mouder op t staarfber heur dochters veur waarschaauwde, waren volgens heur apmoal slampers, ien heur Nederduutse toal slömers: lu dij slampen, bamboezen.
-Er- is woordoetgang veur ain dij wat dut: moaker, Faber, Bakker, Slagter. Soortnoamen kinnen verandern ien aigennoamen. Slömer is as aigennoam Slömer en Sleumer worden en ien t Hoogduuts Schlemmer.

Der is zuls n Middelnederduutse moraliteit: De düdsche Slömer, doar n Slömer as griezelk veurbeeld van slömers ien opvuierd wordt. Net as ien ons tied financiële-, vaastgoud- en drugskrimenelen, haren ien tied van Reffermoatsie machtege lu, zo as Junkers, ook schoamte de kop ofbeten. Slam(pamp)erij, ontucht, doodslag, bedrog, manipuloatsie en woeker waren ien heur kringen gewoonte worden.

Net as Jobke en Hiepko kin-je ien t Holsteiner dörp Grube t Elckerlyc-drama van De düdsche Slömer mitbeleven.
n Uur veurtied ston bestuurslid Herr Heel bie de St.-Jürgen-kerk heur al mit Jobke’s noam op n dik stuk papier op te wachten. Eregasten! Ientied stroomde kerk stampvol.

t Toneelstuk is schreven deur Gruber pastor Johannes Stricker. Zien drama De düdsche Slömer wordt zain as ain van de belangriekste toalmonumenten van t Middelnederduuts. Dus ook van t Grunnegers.

Herr H. Heel oet Grube geft ien t Nederduuts n ienlaaiden:

Dat mag so üm 1540 west sien, dor is in Grube, nich wiet af vun de Oostsee en lütten Jung up de Welt kamen. Johannes Stricker hett he heten. In Lübeck is he to School gahn. He hett in Wittenbarg studiert un weer denn Paster in Grube un in Cismar. Vun de Kanzel dal hett he fix schimpt up Supen un Freten un Untucht un all den annern legen Kraam. Dorbi hett he de Adeligen in’t Land ornlich up de Fööt peddt. Dat harrn de aver nich geern.

En zo zigt t Holsteiner Middelnederduuts ien Strickers eerste acte van ‘De Düdsche Slömer der oet:

Ick bin noch yunck, frisch und gesundt, Hebb tho leeven veel Dag und Stund. Ick supe glyckwol Dach und Nacht, Banckter in aller froeuwd und pracht. Schold ick tho Kerckn und Scholn geven? Den Dag schal neen Minsche leeven. Ick do mynem Papen wat ick wil, Dryve mit em myn Apenspill.

Vrije Grunneger overzetten van tekstdailen:

Ik ben nog jonk, pronk en gezond, ik vuil mie net n jonge hond. As ze mie zeggen, God vragt om rekenschop, dat gaait mìe nait noa de kop. Ik zoep ter geliek om, dag en nacht, en baanketteer ien vreugd en pracht. Bie mie is t aid mit slim veul spot, da’k vroag: woar is der Papen God?
Lös en lugteg is mien haart altied, ik dou doarop mien volle vliet. Woartou helpt mie aal t gold of geld, as ík nait waas n bliedege held? n Man dij slampt mit zail en haart, is der ain doar elk van snaart. Dij staait ien gunst op dizze eerd, en da’s mie ook verdold veul weerd. Wat mien voar kloarde op aigen kracht, doar e veur spoard het, dag en nacht, dat mout nou onder mensen kommen, aans heuren ie mie van schoamte brommen. As ik dat aalmoal achterhil, docht joe dat mie dát bevil? t Laifst wol ik woeker doarmit drieven, dat zel de Papen nait believen. Mammon let gain mens mit rust, van dij last waas k mie wel bewust. Van Mammon bin ík nou héér en meester, míen knip dut hai gain zeer. Wat duur en pront staait aan de dis, dat zet k der hìn, woar en gewis. En aal wat heurt tot pracht en sier, doar mout ook niks aan velen hier. Vannaacht waas pens mie zo barstensvol, dat pokkel mie nait meer op poten wol.

Vraauw: Is mien man gain dik ol bol? n Aanmaarken kin e nait verdroagen. God zel hom nog mit zaikte sloagen. Bloots n zaikte kin hom leren, aans zel e hom ja nooit bekeren.
Deur ons wordt méér aan hond veurzet, as aan n mins mit groot verlet. Ik zel hom draaien n fikse loer, al dut e hailtied nóg zo stoer.

Slamper: Ík mot mie aaid hail bot bedoaren. Vraauw wil mie altied ringeloren. Mor n Jan Doedel ben ik nait, as ze, wat duvel, dát mor wait. t Is n ol juffraauw aalbedil, nóóit zel ik doun wat zái van mie wil.

Dou Jobke en Hiepko volgende dag ien t Gruber Dorf Museum rondlaaid werden deur Sigrid en Hans Heel, vernamen ze oareg wat over de schriever Stricker. Jonkers ien Holstein waren helbannegduvels vanwegens zien toneelstuk.
Stricker haar heur ien zien drama as godsliederlieke aalbegeren ofschilderd. Ien tied van Reffermoatsie haren ze geld en opbrengsten van roomse kerk ien aigen buus stoken en speulden doar mooi weer van. Bie n kuier wer eerst Strickers hondje doodschoten en loader kreeg e zulf doodsbedraaigens. Oetvuiern doarvan het e nait ofwacht.
Ien Lübeck is e predekant worden, mor t löt is blind.
Ien dij stad is Stricker ien aarmou oet tied kommen.

Enthüllung des Stricker Gedenkstein (meschain 1 of 2x trugklikken):
https://www.youtube.com/watch?v=5dQIiv1UyNM#t=301

Gedenkstain ien Cismar/Holstein, mit drij figuren ien brons: Schlömer, pastor en bievraauw.

Boven op schosstain van Haus Avalon ien Grube waas n aaibernust. Ien t Dorf Museum laiten Sigrid en Hans-Harro Heel heur op n videofilm de aaibers, heur nestbaauw en heur laifdesleven zain. Ze zagen hou t mantje twij moal over t wiefke hin ging.
‘Haben Sie das gesehen?’ vroug Sigrid.
‘Sie haben sich zweimal verheiratet!’

Sunt begin veurege aiw het zowat elk d’aander noaschreven dat de Grunneger Ommelanden en Oost-Vraisland van ±800 – ±1300 Oldvraistoaleg west bennen. Ien Ommelanden zol vanòf ± 14e aiw t Oldvrais as aalgemaine spreektoal bie leutjen deur t Middelnederduuts verdrongen wezen. Is ainks mor áin west dij hom tegen dij theorie verzet het: K. ter Laan. Mor is nou ain bie kommen en dat ben ik, Jobke. Volgens ons is ien Grunneger Ommelanden eerst Oldsaksisch en loader Middelnederduuts proat. En t Oldvrais is ien Ommelanden van ±800 – ±1300 wel handels- en schrieftoal west, mor nooit aalgemaine spreektoal. Wel dou schreef waas riek of monnik. Elite schreef. Der is wel aanteund dat t Oldvrais tussen ±1300 – ±1400 as schrief- en handelstoal ien de Grunneger Ommelanden verswonnen is. Mor t Oldvrais en t Oldsaksisch hemmen hailtied noast nkander bestoan.
As t Oldvrais as aalgemaine spreektoal verswonnen is, din zol dat betaikend hemmen dat ter ien ± 100 joar, binnen drij generoatsies zeg mor, ien Grunneger Ommelanden n spreektoalwizzeln west het van t Oldvrais noar t Middelnederduuts. Dat is nooit aanteund. Ook nait dat zukswat al eerder ienzet hemmen zol.
Aal lu kommen hailtied aanzetten mit veurbeelden van t verdwienen van Oldvraize schrieftoal.
Mit t vervaal van de Vraize handelsmacht vervil ook t Oldvrais as schrieftoal ien Grunneger Ommelanden. Dat ging touglieks mit opkomst van de Hanzemacht. Van dou òf aan tot ± 1600 schreef Grunneger elite ien t Middelnederduuts. Noa ± 1600 mainst ien t Nederlands. Ien Estland en Letland is n vergeliekboare situoatsie west mit t Duuts als schrieftoal en t Estisch en Lets as spreektoalen.

Middelnederduuts of Middelnedersaksisch

Ien Nederland zeggen ze Middelnedersaksisch en ien Duutsland Middelnederduuts. t Grunnegers kin-je ook zain as de westelkste variant van t Nederduuts. Mor noa Twijde Wereldoorlog kon t woord Duuts n zetje gain snaren meer lieden. Volgens dij omschrievens prouten Jobke’s Duutse veuròllen Nederduuts/Niederdeutsch/Plattdeutsch/Platt en de Nederlandse Nedersaksisch, plat of boers.

Slaat se up dat Muul, dat et klappet
Om joe t gevuil te geven dat t Grunnegers onderdail is van n groot Europees gehail, doar ie varianten van begriepen kinnen tot wied over laandsgrinzen en tieden hìn; lees ofschaaidsbraif ien t Middelnederduuts van n mouder dij heur meschain wat áál te staark om heur dochters bekommert. Stoere woorden bennen nummerd.

1. Jy: jullie. 2. Awers: liekewel. 3. Be’en: bidden.

‘’Myne leewen Döchters, Anne Kunicke un Gödecke Christine!
Dewyl ik wol förchte, dat ik uut düssen Lager wol nich wedder upstaan, sondern daarupgaan un starwen werre, Jy(1) nu awers(2) by my syn, dat ik Ju uutförlich seggen un leeren kann, so hebb’ ik düssen Breef mit egen Händen schreven un unnerschreven, ook verseegelt, Ju ton Gedächtnisz hinnerlaten, un befehle Ju, dat Jy Ju daarna richten schöölt na mynen Afstarven.
Vöör’t Eerste schöölt Jy vöör allen Dingen gottesförchtig syn, flytig be’en(3) un in de Kerken gaan. (…)
Wenn Jy vun Dische upstaat un dat Danzen angeit un ener bi Ju sitten geit, so seet em ja nich an. Wenn he Ju denn wat vöörsprekt, so antwooret em ja by Lyve nich.

Will he Ju denn by de Hand nehmen, so tehet(4) de Hand weg un steket se under de Schörte, daar mööt he ja wol wegblyven. Wenn he Ju denn wat vun Freen seggt o’r dat he Ju leet hädde oder derglyken, so swygt stille un doet as wenn Jy dat nich hört. Wenn he denn lyke sehr(5) dawedder vun sprekt, so segget: wat hebt Jy mit my to doon, ik hebbe ju Ködern gar nich nödig, dat latet man blyven. (…)
Wenn de Junggesellen des Nachts na ehrer Gewohnheit mit der Lymstange(6) lopet, un de Specksoppe(6) bringet, un den up Ju Kamer komet, daar Jy syd, so lopet achter Juer Wäschen(7) Bedde un gaat daarup sitten, so mötet se Ju wol mit fre’en laten, dat will ik Ju befehlen, myne leewen Döchters, dat versta Jy wol, daar richtet Ju na.
Wenn se awerst glykwol kämen mit Ju to ködern, so segget: pakket Ju weg un latet my mit Fre’en, o’r ik sla ju up de Snute(8), jy unbeschrynen(9) Esels, wat hebbet jy up de Jungfernkamer verloren? Wenn se denn noch keene Free hollen willt un willen Ju pipen(10) (markt wol dat Sprikwoort: ‘Vun Pipen upr Lippen, kummt Frundskupp unner de Slippen.’(11) as de besopenen Junkers to doon pleggen, so lyd’t dat jo by Lyve nich, un slaat se up dat Muul, dat et klappet un segget: Gaat hen, wo jy dat gewohnt sünd.

4. Tehet: trek. 5. Lyke sehr: toch. 6. Lymstange, Specksoppe, liemstok. 7. Wäschen: femilie. 8. Snute, snoet, bek. 9. Unbeschrynen, onfersounlek. 10. Pipen, doetjen. 11. Slippen, hemdslip.
   (Van doetjen op lip, komt vrundschop onder t hemdslip)!

Wenn Junggesellen mit Ju danzen willen, so könnt Jy wol neinen danz verseggen, awerst, wenn se Ju in’n Danzen o’r naher pipen willt, dat schöölt Jy by Lyve nich ly’n,
sondern schöölt se up de Pipsnute slaan un seggen: jy unverschamde Ossen, wat hebbet jy mit my to doon? (…).
Ogen by Lyve nich up, etet un drinket ja nich veel; wenn Jy danzet, so tredt fyn sedig un lyse to, holet Jue Hanne nedder vöört Lyf un maakt en fyn eerbarn sedigen Knix. Dat will ik vun Ju gehollen hebben, myne leewen Döchters Anne Kunicke un Gödecke Christine, dat hör Jy wol.’’

Let op dij woorden mit e-oetgangen: Miene, Liemstange, klappet un segget, want as volle slotvokoalen van Oldsaksische woorden (dagos/-as) verminderd bennen tot n ‘stomme e’, (sjwa): doagen, din spreken wie van Middelnedersaksisch. Ien Oost-Grunnen is dij sjwa bleven: kouke. Kiek ien Ter Laans NGW, blz. 203/205: kouk-kouke.

Kloeke op zuik noar kouk en kouke

Gesinus Kloeke waas n onderwiezerszeun oet Schagen.
Tussen 1914 en 1919 waas e leroar Duuts ien Winschoot en Alkmaar, dou ien Leiden en loader perfester.
Ien tied van zien leroarschop ien Winschoot begon Kloeke aan zien veulbesproken ‘dialectgeogroafische fietstochten’.
Kloeke’s vraauw schreef ien t veurwoord bie zien dagboukfragmenten: Zinnetjes als ‘regenbui, band stuk, te voet naar…’ komt men telkens tegen. Maar wat meer is: de dialectgeografie was nog een particuliere liefhebberij, de onderzoeker moest zijn weg zien te vinden in volkomen onontgonnen terrein en dus van dorp tot dorp goede zegslieden zoeken.

Veur zien bouk De Hollandsche expansie in de zestiende en zeventiende eeuw presentaaierde Gesinus Kloeke n toalkoart van Nederland en België. Op dij koart, dij loader noam kregen het van ‘Kloekekaart’, haar e doezenden meetpunten zet, doar dialekgegevens mit haand op ientaikend worden konnen.
1916, Dinsdag 8 Augustus. Over Zeerijp en Loppersum naar Stedum. Onderweg smerig café en jongetje met borrel.
In Stedum (…) vrouw om kint uitgelachen, terwijl nog geen uur geleden kient bespot werd te Holwierde.

Vrijdag 18 Augustus. Vergeefsch bezoek in Farmsum en Delfzijl. Zondag om 7 uur bij Takens. Olthoff zegt, dat Rietema, Zijlma en Juffrouw Hagedoorn (geboren te Kantens of Zandeweer) zuiver zijn, maar Tilbusscher niet. Om 1 uur thuis gekomen. Tusschen Adorp en Aduard is de brug de grens van het ‘Overdaipsters’.

1917 Maandag 13 Augustus. In regenbui naar Woudbloem (ver afgelegen aardappelmeelfabriek). Gewacht in smerige kroeg (’t hemeltje). Eigenaardig milieu, man van in de 90, oude Bakker (lange haren, kuch, rooken bij de haard), zijn vrouw van 80 (ik schatte ze op 60) en nog een oude man, die met ‘jong’ werd aangesproken, scheeve schouders, hooge pet, smerig gezicht, groote kring, gesprek over turf en turfprijzen en kwaliteit (geen mot), nog een frissche jonge schippersvrouw. De ‘jong’ moet geld natellen dat oude vrouw van een ander inwisselt tegen bankpapier. Kwispedoor, mijn limonadefleschje (kogelfleske) met vinger open, twee karaffen, een met jenever en ander met brandewijn, de jong heeft zich eenmaal vergist, och hemel,
’t is brandewien, weer teruggegooid in karaf en ander gehaald. De ‘jong’ blijkt later daar ‘in kost’, dus soort kellner (…). Mag ik mijn fiets hier binnen zetten? Asjeblieft.

Donderdag 16 Augustus. Naar Norg. De Norgsche ēi zweemt heel in de verte naar aai, maar feitelijk toch ēi, in Roden reeds meer, in Peize dunkt me nog meer (…).
Waar houdt toch de apokope op? Ik had gedacht te Norg, maar het is nog zuidelijker. Zou misschien Haule interessant kunnen zijn?

Zaterdag 18 Augustus. Naar Roden en Peize. In Garmerwolde zegt men volgens V.d. Molen kouk. Per fiets naar Peize. Vrouw weer in café, zeer zwijgzaam, maar per slot van rekening toch de rest der woorden gezegd. Geen verschil meer tusschen [o] en [ɔː], behalve bij m[ɔː]k[ŋ]. Is het dus toch verbeelding? Eventueel een volgend jaar nog eens een oud man vragen (…). Even omgefietst en twee vliegmachines gezien (…). Om 4½ terug, opkomende donderbui, nog even nat. ’s Avonds dit uitgewerkt.

Zondag 19 Augustus. ’s Morgens naar Eelde, bezoek bij Hartlief, niet thuis. Vrouw nette en voorkomende indruk. Visitekaartje afgegeven en gezegd volgend jaar weerkomen.

Maandag 20 Augustus 1917. Per tram naar Leek. Daar aan Joodsche slager weg gevraagd. Langs kanaal eerst naar Zevenhuizen. Jongen op straat uit Zevenhuizen (=zøbmhyzn) geeft antwoord: koek=koek, ein, twei, drie, vier, [e]lf, tw[a]lf (…). In Houler Wijk wordt algemeen zuiver Friesch gesproken. Eveneens in Appelscha. Juffrouw aan de Friesche grens (spreek ook Hollandsch): hier beginnen ze direct Friesch te praten. In Houle onderscheidt men Boersch (=plat) en Friesch. Dezelfde onderscheiding in Donkerbroek.
Smerige kroeg in Houle. Man is uit Friesland, vrouw daar uit de buurt. Kleine jongen praat het plaatselijk dialect: koek=k[u]kə (…).

Maandag 5 Augustus 1918. Over Enumatil (voorbij zeilende schepen, wild paard met Fries) naar Grootegast naar onderwijzer Nienhuis.
Was nog niet thuis, even koffie gedronken in hotel daartegenover waar inbezitneming van wol was. Hij geeft heele zekere antwoorden, is vlot en geeft uit zich zelf. Ik zou daar dunkt me wel weer kunnen komen. Zij heeft er ook wel plezier in. Toen naar Opende (regenbui, schuilen in boerderij). Verlegen meisje in ongezellige herberg geeft niet vlot. Toen Cremer opgezocht, verboerd, ik zal hem na 19 aug. (schoolbegin) schrijven; wanneer ik kom,
twee leerlingen beide van daar geboren ouders, na half twaalf. Juurt Schuilinga (spr. Uit Joerd), zijn onderwijzeres, woont in Stroobos. Stroobos is ook half Friesch, half Groningsch. In Doesum: onderwijzer Tamsma. Onderweg in Doezum een daar geboren jongen ontmoet die zegt: huller (wesp) (…).

Dinsdag 6 Augustus 1918. Op weg naar Garnwerd een vrouw uit Dorkwerd ontmoet, die zegt: vligŋ, een, twee, drie, koek is soet, steen, been. Zij is daar geboren en heeft daar altijd gewoond. Bij onderwijzer Stuur verkeerde inlichtingen, daar hij niet in de plaats geboren is (enkele duidelijke fouten maakte hij, zooals ik naderhand constateeren kon). De kinderen hebben moeite met en en in. In kroeg gehoord van Oom Wiersema: yt en hys voor uit en huis, joe voor u (in Winsum i), wient (=wind), ien tun (in de tuin), sloug=sloeg, laip=liep, lopt=loopt, kient slɛpt.
De herbergier komt uit Middelstum en beveelt me daar aan: J. Venhuizen, rentenier, bewoont villa Menteda (naar Barhold Entens), beminnaar van geschiedenis etc. en onderwijzer de Vries in Zoutkamp. In hoofdzaak vergeefsche tocht, doornat thuis gekomen.

Dagboukfragmenten lopen deur tot dunderdag 8 augustus 1918. Ale gegevens vulde Kloeke loader aan via ofvroagens en via kraant en tiedschrift. Aan zien Winschootse periode hil Kloeke biezundere belangstellen over veur Oost-Nederlandse dialecten. Zien eerste publikoatsie op t kontraain van Nederlandse toalgeografie haar betrekken op apokoperings-isoglosse ien Grunnen en Drint (apokope=ofsnieden).
Dat ging om isoglosse, toalgrìns, van ofsnieden van de sjwa:
kouke-kouk.

Noa n oplaaiden tot onderwiezer ston Jan Boer veur klas ien Stad en ien Meppel, doar e direkteur van kweekschoul wer. Bloumlezer Lubbertus Leopold, zien aigen schouldirekteur, haar Boers Grunneger schrieverij aanpittjed en hom t gevuil geven dat t Grunnegers onderdail waas van n groot Europees gehail, doar ie joe mit verstoanboar moaken kinnen tot wied over laandsgrinzen hin.
Ien 1929 kwam Jan Boers eerste en schierste dichtbundel oet: Nunerkes, schulpkes dei zingen, mit illustroatsies van Ploeglid Jan Altink. Jan Boer het bie Leopold t oor goud op klink had. Zien gedicht Waddenlaand zit stìnvol ‘Germoans riem’.

Waddenlaand
(Eerste en leste couplet)

t Ligt d’r groot en graauw, nog ongeboren,
raauw onlaand, vol zolt wodder van de zee,
doar niks op wazzen wil en niks op voaren,
n staarvensainzoam en verloaten stee,
n wereld zó vol wìnst, vol stil verlangen
noar wasdom en noar t kiemen van n vrucht,
ien gries gedien mit loden en lichtsangen
de overgaang van wodder, laand en lucht.

Dij hier as kiend aal kwam op diek en kweller
en laans de lien van bloas- en zeewier laip,
dij lusterde noar wiend as zien verteller
en dij de vogels ien heur vlucht beraip,
dij mit de wolken aal mor wieder voarde
noar t wonnerstee, dat veur gain mensk bestaait,
dij wer gewoar, wat nooit ien hom bedoarde,
de laifde veur dit laand, ien ainzoamhaid.

Oet tied van Ludger stamt n Deupgelofte ien t Oldsaksisch. Tekst bestaait oet vroagen van n predeker en antwoorden van n deupling. Lichtkaans dat óók Ludger dizze gelofte, ien opdracht van kristelke, Frankische keuneg Karel de Grote, ofdwongen het van dij goie, milieuvrundelke olle haaidens.

Ien deupgelofte worden drij Germoanze, haaidense goden nuimd: thunaer, uuoden (uu=w) en saxnote: Donar en Wodan en Saxne(a)t. Saxne waas zukswat as ‘genoot of mitgezel van Saksen’, n stamgodhaid van Saksen.

Forsachistu diabolae?
Deupling: Ec forsacho diabolae.
Predeker: Verzoakstoe duvel? Ik verzoak duvel.
End allum diobolgeldae? End ec forsacho allum diobolgeldae.
En ale duvelsgeld? Ik verzoak ale duvelsgeld.
End allum dioboles uuercum? End ec forsacho allum dioboles uuercum and uuordum, Thunaer ende Uoden ende Saxnote ende allum them unholdum, the hira genotas sint.
En alle waarken van duvel? En ik verzoak alle waarken en woorden van duvel, Donar en Wodan en Saxnot en aal dij onnuren dij heur genoten bennen.
Gelobistu in got alamehtigan fadaer? Ec gelobo etc.
Geloofstoe ien god aalmachtege voader? Etc.
Gelobistu in crist godes suno. Ec gelobo in crist godes suno.
Geloofstoe ien Kristes godes zeun? Etc.
Gelobistu in halogan gast. Ec gelobo in halogan gast.
Geloofstoe ien haailege geest? Etc.
Omdat bie Oldgermoanze toalen, zo as t Oldsaksisch, volle klinkers aan woordìnden aal septieler werden: dagos/-as wer doagen, hanon wer hoanen, kwam klemtoon staark op eerste lettergreep te liggen. Net aans nou: schuddeldouk, swienepuut, sjarlefrans. Loader mouken Germoanze dichters gebruuk van dat aksentueren van eerste lettergreep, ien de vörm van alliteroatsie of stafriem, ook wel ‘Germoans riem’ nuimd.

Zo as K.G. Pieterman ien Gezondhaid en Groutnis schreef: ‘Alliteroatsie, of stafriem let men wat t Grunnegers aanbelangt, geern teruggoan op Old Germoanze verzen doar t aantal beklemtoonde lettergrepen ien elke versregel constant is. Stafriem is geliekhaid van begunklank, benoam van begunmitklinker, op beklemtoonde ploatsen ien n vers.’

Wel waiten wil woar t Grunnegers oet vot komt, mot mit Jobke, tegen mode ien, truggoan ien tied.
Tegenworreg strunen der ien hail Grunnen ±550.000 minsen rond. Ien Plinius’ tied n stuk of doezend. Dij prouten lichtkaans n mandailege Old-West-Germoanze kusttoal, veurloper van t Oldsaksisch en t Grunnegers.
Omdat ter ien t Oldsaksisch nait veul opschreven is, mainen paardie lu dat t mor n jammerliek ol brabbeltoaltje waas, mor dat is lulderij. t Oldsaksisch waas net as dou t Letien en t Oldgrieks en nou nog hailtied t Litouws en Sloavische toalen n toal mit noamvalen.

Enkelvoud Meervoud

1. Nominativus dag dagos (-as)
2. Genitivus dages of dagas dago
3. Dativus dage (-a) dagun (-on)
4. Accusativus dag dagos, (-as)
5. Instrumentalis dagu, (-o)

Noamvalen: Piet1 geft Pauls2 bouk4 mit haand5 (aan) Antje3.

Bie n toal zo as t Oldsaksisch zit veurnoamste infermoatsie aan rechterkaant, dij noamvaal aangeft. Kiek mor noar verboegen van dag: dag, dages/dagas, dage/-a, dag, dagu/-o. Dagos/-as, dago, dagun/-on, dagos/-as.
Ien t Grunnegers is doar nog wat van overbleven ien meervoldvörms en olle twijde noamvaalsvörms: vörm/vörms, dag/doagen, eerdoags, smiddags, Paiter Oepkes.
Aan rechterkaant kin-je woordfunksie zain.

t Waas op n Ommelander raais deur t grollandse Toponymië, en t leek of ze sikkom al ien Baggelhoezen waren, dou Jobke’s Broek hom aan Billerei begon te bakken. ‘Komaan!’ zee Hiepko, ‘as ik die nou over Briltil en as wie din even over De Bult kuiern, din maag t wel Donderen, mor t is vervaast Doodstil as wie bie Klaaine Hoeskes op t Egypteneinde aankommen. Ook al is t doar gain Kommerzielster welvoart, ien Goarkeuken op Gaanzediek kinnen wie even goud dikdakken en n lekker komke brij zoepen! Geefsweer n haandje? Aans vaal ik nog ien De Groeve veurdat wie Haalfweg doan hemmen. Hoi, kerel, Harssens dut mie zeer en ik vuil mie net n Hongerge Wolf. Wie monnen even bie Bakkerom.’ ‘Kiek oet!’ raip Jobke, ‘want doar op Kruusweg komt Lalleweer! Haildaal oet Polen! Ien dizze Leegte zel e wel gaauw om Leerms kommen. As din ook Luddeweer nog komt, dij Grootegast, din wordt t Manslagt! Wizzenduvels!
Din wordt der deur Kopstukken ien kranten van Amerika schreven: Manslaughter by twilight in Dutch Manslagt!
Of t nou bie twijduuster of twijlicht is, zulfs ien t maffioze Napels haren ze Nooitgedacht dat Lalle, Numero Dertien van FC Groningen, zo’n Ruigewaard wezen zol! Gain wonder dat ze hom ien Paddepoel of ien Grijssloot verzoepen wollen.’ ‘Pasop!’ belkte Hiepko, ‘t liekt of Ludde De Poffert verkocht, mor al liekt e n Lutjegast, hai sleept joe Oethoezen, Over De Dijk, over Schaapbulten zo t Schoaphok ien. En din komt e mit n Spiekerboor aanzetten. Dat lopt vanzulf oet op ain groot Troanendal en t Uiteinde is dat plietsie oet Stad komt en schraauwt: ‘Handen omhoog en Valom!’ t Waar en woarom? Doar komt Tjamsweer mit zien Kromme Elleboog. Vroag hom t mor, mor hier ien Bethlehem zetten wie De Punt!’

Ien de zummer bin ik lest

mit mien man op raize west,

en ik wol van mien bedrieven

nouw rais gauw en boukje schrieven.

Ons raais ging laans ploatsen dij begunnen mit siever 2 t/m 10 en oetgoan op hoezen.
Zo kwamen Hiepko en ik t eerst bie Twijhoezen aan, ten noorden van Spiek.
Joa, en doar stoan twij boerderijen, aan weerskanten van wierde.

n Wier of wierde wordt ien de rest van Nederland terp nuimd, wat ainks dörp betaikent.
t Is verboazend dat mainste Nederlanders nog nooit n wierde/terp aandoan hemmen.
Ongeaargd goan ze aan de opmaarkelkste archeologische plekken van Nederland, zo as Aizen, verbie.

Esinge in ‘t Westerkwartier van Groeningen, aquarel uit 1772 door Aart Schouman (1710-1792)

n Oavenddainst ien n wierkerkje bie duustern, mit brandende keerskes ien kerk en ain dij veurgaait ien Grunneger toal! En dát apmoal nog op dizze wereld! Dichter bie hemel kin n (on)geleuveg mins nait kommen!

Op wierde Vaaierhoezen, ook ten noorden van Spiek, monnen zo’n vaaierhonderd joar leden vief ‘hoezen’ stoan hemmen, want landmeter Johan Sems het dij op zien koart ientaikend. En ook n diek, mor dij waas nait vaaileg.

Behaalve wierden het Grunnen nou dikke dieken.

Toukomst?

Angst veur overstromens vanwegens stiegen van zeespaigel magen din weerom wezen, gevoarlieker as zee bennen overhaid en bedrieven worden, dij vaaileghaid ien Grunneger Ommelanden opovverd hemmen aan winstbejag.

Furor Chaucorum

Boas van de NAM
Mit zien kop zunder oren
Is op schietgemak geboren.
Tegen elk dij zee:
Mien hoes zakt ien
Zee de boas van de NAMMit zien kop zunder oren
Ie mouten joe wat bedoaren!
Want, zee de boas van de NAM
Mit zien kop zunder oren
Jóén meleur komt náít van ons boren!
Boas van de NAM
Mit zien kop zunder oren
Is op schietgemak geboren.

Mit Zeshuizen waren wie bie Delfziel. Zeshoeskes telt ainks nait meer mit, want dat is opsloken deur n zaikenhoes en maag nou op t stee van t crematorium liggen.

Zeuvenhoezen vonden wie meschain toch nait ‘t Leukste dorp van Groningen’, zo as op n bred aangeven.
Doar op broaderie ston n man achter n kroam mit worst aal mor tegen t publiek te bèlken: ‘Het zal mij worst wezen!’
‘Kom aan Jobke’, prummelde Hiepko, ‘loa-we gaauw deur goan.’

Oldromein Plinius de Oldere haar Oldvraizen en Oldgrunnegers nait bot ien reken:

‘Wie hemmen t ja al zegd dat ien t oosten, aan kusten van oceoan, n koppel stammen onder stokgebrekkege toustanden touholden; mor dit gaait óók op veur volksstammen, dij Groot en Klaain Chauken nuimd worden, dij wie ien t noorden zain hemmen. Doar stört oceoan hom twij moal doags en naachts mit n snel tij over n vlakte zunder ìn of zwet en verbaargt op dij menaaier of t kontraain bie t laand, of bie zee heurt.

Doar wonen aarmzoalege stammen op bulten, dij ze mit haand aanaarbaid hemmen boven

t paail van t hoogst bekende tij. Levend ien hutten baauwd op oetkozen plekken, lieken ze op zeelu ien schepen, as t woater t omringende laand bedekt, mor bie eb op schipbreukelingen, dij rond heur hutten vis vangen dij mit zee kommen is.

t Is n onmeugelkhaid veur heur om kuddes te holden en te leven van melk zo as stammen om heur tou. Ze kinnen alderdeegs nait mit wilde daaier vechten, omreden dat aal t bosland wied vot ligt.

Ze vlechten taauwen en biezen van moerasraait om doarmit visnetten oetzetten te kinnen, en ze groaven bragel op mit heur handen en dreugen dat meer deur wiend as deur zun. Mit bragelkloeten as brandstof verwaarmen zai heur gevretje en heur aigen ien noordewiend verheukerde lieven. Heur ainegste drinken komt van ien koelen opbewoard regenwoater, veur heur hoezen (dobbe).

En dit bennen de stammen, dij as ze nou overwonnen worden deur t Romeinse volk, zeggen dat ze vervalen tot sloavernij!

t Is mor aal te woar: t lot spoart n minsk as straf.’

***

Dat Plinius zien beschrieven zo meedliedend waas, is gain wonder veur n Itoaliër, wend aan n herenleventje mit abbelsienen, toenkruderij, mooi weer en kroekjes wien.

Zuksoorteg onlaand haar ol Plinius toudocht aan Jobke’s veurollen. Elk looft zienent en wel Jobke is, dat komt nog. Plinius waas mit zien beschrievens nait bot zuver achter t vestje. Wierden werden bewoond deur Vraizen en Chauken. Zai hillen vai op kwelders bie zee laans, verbaauwden groan en bonen en huttentut/dederzoad veur spies- en laampeulie en ze verhandelden kees, zolt, wol, leer, schoapen en pelzen! Plinius het hom dus wel wat op onze kontraainen verkeken!

Kennes over t Oldsaksisch is veur n groot dail vothoald oet de Heliand. Dat Kristusverhoal is belangriekste bron veur t Oldsaksisch. Meer as de helft van t Oldsaksische woordbestand van om en bie 2.600 woorden, is ien Heliand overleverd. t Haile ons bekende Oldsaksische woordbestand bestaait oet tennoastenbie 5000 woorden. Veul minder as t Oldhoogduutse of Oldengelse woordbestand.

Straks goan we wat regels oet t kerstverhoal ien Heliand bekieken. Dat wi’k joe beloven wezen!
Mor eerst n nijmoods kerstverhoal.

Zijn hart was zacht, hij had maar één wens
Hij wilde slechts vrede voor ieder mens

n Week veur Kerst lait e bie Hema altied zien kerstkoarten moaken. Veurege zummer waas Jobke ien Litouwen op bezuik west bie boerenminsen, en doar haar e n foto moakt van n holten schuur dij wel wat van n hoes haar, mit rechtsboven n klaain roamke en ien t midden n roamgat, woar blinden van openstonden.

Oet t roamgat haar n swientje zien kop blied noar boeten stoken en knorretje ston wereld ien te kieken of e elkenain alvast n vrolek nij-joar aan t òfwinnen waas.
Veur Hemadeuren zat n zwaarver. Mit n stokje pingelde hai kerstlaidjes op n kienderxylofoon. n Rode puntmuts op kop. Rond Kerst zit t gemoud veul minsen ien n kloetje veur haals; verbiegaangers gaven rij. Vrolijk kerstfeest!

Omdat Jobke n uurke op zien koarten wachten mos, kon e ientied nog makkelk n loopke moaken noar t Marie Heinekenplaain; even kieken of der nog bloumen lagen veur Joos, n zwaarfster dij kort veurtied op t plaain doodtrapt waas. Bie hom miggelde t zaachtjes van binnen.

Onderwegens noar t plaain dreven zien gedachten òf.
Scène mit pingelnde zwaarver dee hom trugdinken aan n hoeskonsert dat e joaren heer mit Kerst geven haar, soamen mit n kammeroad. t Waas bie Haarm thoes. Hoeskoamer zat vol mit femilie en vrunden. Ze haren ale registers opentrokken. Haarm speulde op pioano en Jobke zong, speulde dwaarsfluit en pingelde alderdeegs op n kienderxylofoontje. Haarms vraauw Liefke en heur baaide jonkjes luusterden vol aandacht mit.

Thema van t pergram paasde haildaal bie t kerstdenken: ‘Nooit meer Oorlog’. En ain van heur nummers waas n laid van Zangeres Zunder Noam: ‘Hij deed zijn plicht!’ t Refraain waas: Zijn hart was zacht, hij had maar één wens, Hij wilde slechts vrede voor ieder mens. Aan t ìnd van t pergram brochten ze opnijs n smartlap, over n soldoat. Ien elk koeplet zong Jobke n aarm of n bain van soldoat òf en as tussenspel speulde hai t refraain op t kienderxylofoontje. Mit twij stokjes kon e t refraain alderdeegs twijstemmeg speulen! Tussen t zingen en speulen deur kon e heuren hou of gonnent oet t publiek zaten te kniezen.
Mor noa t eerste koeplet klonk der ook wat gesnötter deur. Arnoud, t jongste zeuntje, waas al haildaal van slag noa d’eerste òfrukte aarm en ze mozzen nog drij koepletten doun. Aander aarm en baaide bainen mozzen der ook nog òf. Arnouds gesnötter laaidde heur wat òf, mor as ie optreden komt der nait geliek n goie morele beslizzen bie joe omhoog. Ze gingen deur mit t ofpulen van soldoat, mor tegen tied dat dij allain nog mor n lief over haar, waas Arnoud haildaal oet stuur. Liefke laaidde hom deur t publiek hin noar boeten. Doar kon e ongemuid oetbrollen. Dou t leste refraain op t xylofoontje oetklonken waas, twiefelde t publiek of t klappen zol. t Waas al zo’n miesderg laid west en mit Arnoud der bie waas t haildáál n toezeboudel worden.
Mit zien reaksie haar Arnoud dubbele boom oet heur optreden sloagen. Minder kon t nait worden. Ze deden n stapke noar veuren en bogen. Gain applaus. Ze wizzen apmoal dat Arnoud dat boeten mitheuren kon en ja…
Haarm en Jobke keken vot van t publiek. Deur t roam konnen ze zain hou of dat Liefke over heur snokkende zeuntje hinbogen ston. n Dikke gobbe waas ien aantocht.

Veur deuren van Hema zat zwaarver noa n uur nog hailtied te pingeln. Koartjes zagen der goud oet. Ze waren veurbedrukt mit ‘Prettige feestdagen. Gelukkig Nieuwjaar’.

Mit Kerstdoagen zollen vrunden oet Duutsland bie Jobke op veziede kommen. Veurdat ze mit heur baaide hondjes aankwamen, haar e ale koartjes, mit n goudkoop kerstpostzegeltje der op, al votstuurd. Duutse vrunden waren net n week ien Litouwen west, ook bie zien boerenkennesen.
Dij haren heur n dik stuk rookspek veur hom mitgeven en dat waas op Kerstmörgen mit bakte aaier en staarke kovvie veur heur drijen nog n lekker smoddertje worden. t Waas wel n reep van t bliede swientje.

Ien t nije joar kreeg e apmoal kompelmenten over zien kerstkoartje: ‘Wat een lief varkentje! Schattig hoor!’

Litouwers bennen rejoale lu en dij reep van t swientje waas dat ook. Elke mörgen doar n poar plakjes van eten wer veur Jobke n gekruus. t Ging aal stoerder, tot kokhaalzen aan tou, mor t mos ja wel. Pas noa n week waas deur knorretje hìn.

Veuròf: Aksenten ien tekst geven beklemtoonde lettergrepen aan en vetgedrukte letters allitererende klanken.
n Schune streep geft schaaiden tussen haalfverzen aan.
Elk vers (regel) het twij haalfverzen (haalfschaiden).
Ien elke haalfschaid zitten twij hevvens (aksenten).
Ien leste haalfschaid kin ook áin zitten. Hevvens allitereren en dij alliteroatsie (stafriem) wordt bepoald deur begunklaank van eerste hevven ien twijde haalfschaid (Rúmuburg/ríkes).

Zo’n verhoal wer mainstekaans veurdroagen deur n bard, zo as ‘Vraize’, blinde bard Bernlef. Dij zol altied haaidense verhoalen veurdroagen hemmen, tot genezing van zien blindhaid deur Ludger. Noatied zol e op t kristendom over goan wezen en onder begelaaiden van zien haarp allain nog mor kristelke teksten brocht hemmen. Jezus redt! (uu=w).

Luuster 1200 joar trug, klik op direct download:
Heliand_5.339-426.mp3

Thô uuárð fon Rúmuburg / ríkes mánnes

oƀar álla thesa írminthiod / óctauiánas

bán endi bódskepi / oƀar thea is brédon giuuáld

cúman fon them késure / cúningo gihuílicum

hémsítteandiun / so uuîdo sô is héritógon

oƀar ál that lándskepi / liúdio giuuéldun.

Dou richtte vanoet Romebörg rieksheer

Octavianus aan alle volken,

ban en bosschop, braid verspraaid,

verkundegd deur kaaizer aan keunegen van zien riek

aan ienhaimse vorsten, aan hertogen dij wied

over haile landstreek en volkslu heersten.