Sleumer, Jan

Ien t Grunnegers kinnen lu mit noam van heur ambacht, affeer of achternoam aansproken worden.

God tegen boer Beukemoa: ‘Kins niks zeggen, boer?’
Boer tegen god: ‘Joawel! Kin t nog n wondertje lieden, god?’
Boer tegen vraauw Beukemoa: ‘Nog áín klokje, Beukemoa?’
Vraauw Beukemoa smörgens ien bèr tegen boer:
‘Mos mie nog bruken boer, of kin k kesjet weer om doun?’

Wel waiten wil woar t Grunnegers oet vot komt, mot mit Jobke, tegen mode ien, truggoan ien tied.
Tegenworreg strunen der ien hail Grunnen ±550.000 minsen rond. Ien Plinius’ tied n stuk of doezend. Dij prouten lichtkaans n mandailege Old-West-Germoanze kusttoal, veurloper van t Oldsaksisch en t Grunnegers.
Omdat ter ien t Oldsaksisch nait veul opschreven is, mainen paardie lu dat t mor n jammerliek ol brabbeltoaltje waas, mor dat is lulderij. t Oldsaksisch waas net as dou t Letien en t Oldgrieks en nou nog hailtied t Litouws en Sloavische toalen n toal mit noamvalen.

Enkelvoud Meervoud

1. Nominativus dag dagos (-as)
2. Genitivus dages of dagas dago
3. Dativus dage (-a) dagun (-on)
4. Accusativus dag dagos, (-as)
5. Instrumentalis dagu, (-o)

Noamvalen: Piet1 geft Pauls2 bouk4 mit haand5 (aan) Antje3.

Bie n toal zo as t Oldsaksisch zit veurnoamste infermoatsie aan rechterkaant, dij noamvaal aangeft. Kiek mor noar verboegen van dag: dag, dages/dagas, dage/-a, dag, dagu/-o. Dagos/-as, dago, dagun/-on, dagos/-as.
Ien t Grunnegers is doar nog wat van overbleven ien meervoldvörms en olle twijde noamvaalsvörms: vörm/vörms, dag/doagen, eerdoags, smiddags, Paiter Oepkes.
Aan rechterkaant kin-je woordfunksie zain.

H. Smith – Een ouderwetse schoolmonarch
(Maandblad 1930)

“Ziezo mien tuutjes, nou zel wie rais zain of
ie de letters nog kennen.
Eerst mor ais aalmoal touglieks, dommit gait
t ain veur aine.

Hou hait de eerste letter? a
En hou hait zien bruierke? b
En dij kromme? c
Hou hait dij dikgat? d
En dij zo wies kikt as n evertaske? e
En hou hait dij zo fiks overenne stait? f
En de brille van Grietjemui hait g
Hou hait t stoultje? h
En dat iepenkrietje mit zien mutske? i
En laange Jan mit de mutse hait? j
Hou hait dij kerel, dij noar kerke gait? k
En dij laange lapperd? l
En dij drijpoot hait? m
En dij twijbain? n
Hou hait t houpeltje? o
En dij mit zien pak op de rogge? p
En dij t pak aansom het? q
En t roateltje? r
Hou hait de slaange? s
Wat drinken wie smirregs? t
Hou hait dat nunneke? u
En t vatje hait? v
En dij wapper-in-de-wind? w
Hou hait dat kruuske? x
En wat zegt de leste letter? z

Ziezo, leutje bunzels, nou krieg ie grivvel, dij
k joe geven zel en den taiken ie dij letters
ais mooi op joen laie.”

Mit verboazen heb ik ien leste T&T (maai/ juni 2009) reactie van Tonko Ufkes lezen op t lesbouk ‘Zeg t mor’.
Hai vragt hom òf: wel mot t bruken? En hai geft zulf t antwoord aal, ik citeer: ‘t is bedocht om Grunnegs proaten te leren, of beter, goenent die Hollaands proaten, kinnen met dit lesboek Grunnegs proaten leren.’ En zo staait t ook ien ienlaaiden van t lesbouk: een methode om het Gronings te leren verstaan en spreken.
Meer pretendeert t bouk hail nait. Dat olders, grootolders, vrunden, buren gain Grunnegers tegen kiender en nijkommers proaten, doar kinnen schrievers van ‘Zeg t mor’ ook niks aan doun. Meschain kinnen veul Grunnegers heur t nait veurstellen, mor toch bennen der ‘Hollanders’, nijkommers of nait, dij verlet hemmen om zo’n lesbouk, of dij heur opgeven veur n cursus Grunnegers, tot ien Amsterdam aan tou. Nait veul, mor ze bennen der. Ikzulf bin ooit ains opbeld deur n specialist van t zaikenhoes ien Stad, dij mie vroug woar of e op cursus kon. Hai wol op zien minst lu, dij beder Grunnegers as Hollands proaten, verstoan kinnen. Omdat ik boeten pervinzie woon, kiek ik meschain wat te veul van op n ofstand tegen t culturele leven ien Grunnen aan, mor ik kin mie mor nait begriepen woarom Grunnegers voak zo aldernoarste zuur en zuneg op nkanders activiteiten reageren. Kritiek mot ter wezen, mor of t non om ‘Boven wotter’ of ‘Zeg t mor’ gaait, veul Grunnegers doun niks laiver as nittjen.

En woar kin dat aan liggen? Lopen der ien t culturele bos van Grunnen te veul alpha-kereltjes rond? Of vaalt ter ien Grunnen gemiddeld meer regen as ien de rest van Nederland? Waait wiend lu ien Grunnen aingoal te haard om kop tou? Let zun hom ien Grunnen aal te voak zunder waarmte zakken? Zeg t mor!

Gezondhaid en groutnis.

‘Mot je nog wiet?’
‘Nee hur, ik kin t ien vief menuten doun.’

Oet: Grunneger Toalspulbouk

Dou t niks bie oerknal ontplofte en tied en roemte begonnen, waas dou niks ontploft? Kwam onze oermouder, zwaarte Koba, rond 50.000 joar leden oet Oafrikoa? Waas ze dou aal proatsk? Of ging t meschain net as bie tegenworrege witneusmeerkatten (Cercopithecus nictitans)?

Dat as heur keerl belkte: ‘pioew!’ Dat Koba din wis: luipeerd! Kiek oet!
As e gaalpte: ‘hak!’ Din wis ze: oadeloar!
Oetkieken!
Mor as e ‘pioew-hak’ schraauwde, din wis Koba: dik meleur! En t gaait diskeer nait spesioal om n luipeerd of n adeloar. t Gaait om votwezen! Zo vlug as n dattien! En rrrrrrrroetsch!!! Doar snitterde ze hin! Zo rad as ze kon, te boom ien!

(Hail vrij noar Kurt Vonnegut)

Minsk en daaier

Tieger maag geern joagen
Vogel vlugt wat om Minsk maag geern zitten en denken: woarom, woarom, woarom?

Kou vret geern gras
Vlinder vlugt wat om Oap maag geern zitten en schraauwen: minsk? Dom, dom, dom!

Doch worden ‘aalgemaine’ alaarmroupen as ‘pioew-hak’ gain ‘woorden’ en gain ‘toal’ nuimd. Veurdat Koba’s noageslacht, de homo sapiens sapiens, primitieve ‘woorden’ zeggen kon, mos t strötteheufd genog ien keelholte iendoald wezen, woardeur tong meer roemte kreeg, beweegleker en smaler wer.
Op nduur laag t boudeltje zo gloependschier op stee, dat Homo Sapiens Groningensis der loater aacht varianten van t Grunnegers mit proaten kon: Stadsgrunnegers, Westerkwartiers, Kollumerpompsters, Hogelandsters, Oldambtsters, Veenkolonioals, Westerwolds en t Noordenvelds (NoordDrente).

Omreden mainste lu kennen de variant van t Noordenvelds nait, komt hier n veurbeeld.
Woar dut joe t aan denken? t Stadjeders?

P. van der Velde: Noordenveld
(Van de LP ‘Noordenveld’)

Noordenveld, mien olle laand van mai,
Noordenveld, ik hol zo veul van dai,
Met dien bossen en dien essen, waor de
rogge gruit,
Met dien mooie olle wallen, woar de bekketrekker bluit,
Noordenveld, mien laand, ik hol zo veul van dai!

Noordenveld, mien olle laand van mai,
Noordenveld, ik hol zo veul van dai,
Met dien deipies, die vol kronkels deur het
gruine graslaand gaon,
Noordenveld, laand van mai,
Noordenveld, mien laand ik hol zo veul van dai!

Ientied mozzen Koba’s noazoaten ook nog even abstract denken leren. Dat begon der mit dat ze deurkregen dat as ze n zoadje ien grond stopten, der op n loater mement n plant of n boom oetgruien kon, woar ze n dikker gevretje van kriegen konnen as lukroak ale zoadjes opeten dij ze op heur pad tegen kwamen. Mit t tiedsbegrip haren ze t begun van abstract denken bie de kop en konnen ze mit symboolgebruuk aan loop goan. Hou laank of t duurt het dat Homo Sapiens Sapiens dij symbolische druppel overging en van wanner òf aan der proat wezen kin van n oldste toal is veul hikhakkerij over. Waas dat 75.000 joar heer?

Toalspul

Mit toal kin ook kennes van levens van minselke veurolders overbrocht worden. Van pre-historie òf aan is dij kennes mainsttied nait veurbie grootolden goan. t Is hail singelier dat ien ons tied van makkelke informoatieoverdracht veurolderkennes eerder klaainer as groder wordt.
Houveul waiten ie van t leven van joen ollu, van joen grootolden en van joen overgrootolden?

1. n Luk beetje;
2. n hail luk schietbeetje;
3. 3 n hail bult.
   

Symbolische druppel

Volkert waas nog nait over symbolische druppel hinstapt, of Koba zee tegen hom: ‘Geef mie dien haand.’
‘Mien haand votgeven?’ Volkert wol heur doalk n petetter verkopen. Koba schrok der van: ‘Hes n tiek ien kop, mien jong?’
Volkert wer nog helleger: ‘Kins mie nou ook aal ien de kop kieken?’ ‘Woarom wors hailtied vot zo gek ien hakken?’ vroug Koba.
Volkert onderzöcht zien baaide hakken, mor kon gain fits of foazel vienen. Hai, keerl, docht e, guster zee Koba aal dat ik t gras gruien heuren kon, de wiend vlaigen zain, dat ik snouken ien t wotter housten heurde en n vis te t wotter oet proaten kon. Mor zukswat bestaait ja hail nait en as ik din vaals wor, begunt ze te liepen. Mien vraauw begript mie nait.

Onomatopee

Liepen en laggen binnen menselke oetdrukkens dij nait tot toal rekend worden om reden zai binnen onwillekeurig en onkontroleerd, behaalve as ze opschreven worden of op t moment dat ain der over vertelt: ’Koba laagde heur te buus oet: ‘Ha, ha, ha, ha, ha!’ En Volkert ston der bie te liepen: ‘Huuuuuu!’ t Maag net aansom wezen.
t Is t ook meugelk dat minsen mit nkander communiceren zunder dat ter geluud aan te pas komt, zo as bie geboarentoal. Dat wordt ook tot toal rekend. Dove minsen binnen ook minsen. Ien ‘Groninger Internet Courant’ kon je dit lezen:

Cursus vloeken in gebarentaal

t Geboar: ‘Instituut veur Geboaren, Toal en
Dovenstudie’

As t geluud van liepen of laggen opschreven wordt, din het dat alderdeegs n dure noam: onomatopee of klanknoabootsen, n stijlfiguur woarbie ien ain of meerdere woorden n geluud noadoan wordt.
Ien literatuur worden onomatopeeën voak toupaast: ‘en din atendronken wie: smak,
glap, slop, slok, slurp.’
Mainste onomatopeeën stonnen ien stripverhoalen.
‘Blerk!’ of ‘reldekedel!’ (Doar vaalt wat).
VRÔÔÔÔT! (Let ain n scheet). TSJRRRRAAAAAAKKKKK!!!! belken Asterix en zien pazzipanten as ze Romeinen aanvalen.

Ien t Hondenparredies (Suske en Wiske), ien n Grunneger vertoalen deur Jan J. Ritzemoa, heuren ie ‘Kaiiiiiiiit!’ as Lambiek oetglidt. ‘Bang!’ as e mit kop tegen toavel, en ‘smak!’, mit kop op grond vaalt.
‘Bonk, bonk, bonk!’ as t van trap of gaait.
‘Whooo!’, brolt t hondje en ‘snif’ as e rokt.
‘Eeeeeek!’ Taande Sidonia smakt op grond.
‘Hahaha!’ lacht n muske om Sidonia.

Letiense schriever Vergilius dut ien Aeneïs 8, vers 596 t geluud van n galopperend peerd noa.
Lees haardop: (Oetsproak: u = oe. Qua = kwa. Net as ‘que’ bie Usquert: Uskwerd):
“Quádrupedánte putrém sonitú quatit úngula cámpum”.
Trámpelnde hóuven van péérden vertráppen de múlle káámbe.
(Ned.: Dónderend dréunen de hóeven en sláan ‘t stof óp uit de vlákte. Of: In roffelend galop stampt de hoef het mulle veld).

En bie Ovidius (Metamorphoses 6, vers 376) klinken rikkikkende (!) kikkers as: “Quámvis sínt sub aquá, sub aquá maledícere témptant”.
Al kwékken z’ook ónder t wóater, doar perbaaiern ze nog kwóad te kwakken Ned.: Hoewel zij onder water zijn, proberen zij daar nog kwaad te spreken.

Wat zegt n kikker as e kloarkomt?

Kwak!

n Liestje mit allitererende oetroupen tegen daaier staat ien Gezondhaid en Groutnis, deur K.G. Pieterman.

(Ex: “Liber Ludicrus Groninganus in usum scolarum“, recognovit Janus Slumer, A.D. MMIX)

‘Doar heb ik niks mit neudeg! n Móf blift altied n móf,’ snaauwde pa Sleumer, dou Jobke hom verteld haar van zien gloepensmooie ontdekken ien t archief van Osnabrück.

Dat de Nederlandse Sleumers van Duutse Schlömers oet Emsland ofstamden, en dat n zekere Rudolphus Schlömer noar Oethoezen kommen waas. Bernard (1912) hil zien kiender veur: ‘Om mie haren ze ale Duutse potjes vot noa geboorte onder heur kuzzens smoren monnen!’ (Hoatsk of poletiek inkorrekt. Ie magen even moraliseren). Mor zol Bernard zien femilielid Engelbert Schlömer (1922) doar ook onder rekend hemmen?

Hiernoa kommen Bernard en Engelbert om beurten aan t woord over heur oorlogservoarens (Engelberts braiven ien t Hoogduuts bennen ien t Grunnegers vertoald).

Bernard: Augustus 1939: Mobilizoatsie. Ik waas as sergeant-menagemeester iendaild bie t 12^e regiment oet Grunnen.

Wie werden ien Haarlem legerd, ien Soendaschoul.

Engelbert: Op 1 september 1939 waas ik thoes ien Papenburg. Ik waas 17 joar en haar net vekaanzie van mien waark as metseloarsleerling. Omdat ik veur Wehrmacht waarkt haar, hufde ik nait bie de Arbeitsdienst.

Bernhard: Ik waas op 5 oktober 1939 traauwd mit Gré Paagman en op 7 april 1940 wer ons eerste dochter geboren. Op 8 april mog ik áín dag noar hoes op potjeveziede.

Op 9 april werden ale militaire verloven ientrokken.

Op 19 april wer deur minister-president De Geer r veur t haile laand stoat van beleg ofkundegd.

Op 10 maai, dou oorlog oetbrak waas der smörgens vro veur de soldoaten n radio-tousproak deur premier de Geer:

‘De toekomst kennen we niet, maar in Gods kracht en naar het licht dat Hij ons geeft, willen wij doen wat voor menschen mogelijk is om haar veilig te maken voor ons en onze kinderen. Wij willen dat doen in rusteloze activiteit, de armen gestrekt en de lendenen omgord, maar om het dan verder alles vertrouwend in handen te stellen van Hem, Die ook door de diepste duisternis voert naar Zijn wonderbaar licht.’

t Verstand laip Bernard ien kloeten, dou e dizze toal van minister-president aanheurde! As of e godbetert ien reffemaaierde kerk zeten haar.

Ien Oethoezen kwamen mensen op stroat bie nkander. Groot paniek! Wais t al? Oorlog is oetbroken! Duutsers bennen bie Nijschaans grins overstoken. Drukker Bakker steutjede tegen zien personeel: ‘Goa mor noar hoes, ik heb gain waark meer veur joe! Geld is niks meer weerd en nou is ons bedrief kepot!’ Alje Bolt, auteur van t bouk ‘Geschiedenis van Uithuizen’, ging van Drukkerij Bakker noar hoes. Zien moeke trof hom op n stoul ien keuken aan: ‘Nou, wat dustoe hier?’

‘t Is oorlog! Bakker het ons noar hoes tou stuurd.’

‘En nou mainstoe, ik goa mor zitten en noagels dreugen?

Kins toen wel doun, ja. Mot neudeg aanschovveld worden!’

Van verren klonk t gedreun van t opbloazen van bruggen.

n Bericht kwam deur: Stad is vrezelk bombardeerd!

Oet Aschendorf waas n fiets-eskadron tegen Nederland oprukt. t Waas schier zummerweer. Wel wait, hemmen Duutse soldoaten nog genoten ook van heur prachtege fietstocht! En van koien, haildaal ket oet, veur t eerst weer op t gruinlaand, steert ien t èn, hoog op poten, kop oet zied!

11 maai: zoaterdag. Ien Oethoezen haren veul lu noar radio lusterd. Elkenain wis: Grebbelinie waas onneemboar!

12 maai: eerste Pinksterdag, tussen 10 en 11 uur smörgens.

Lu kwamen net te kerk oet, dou ze n peloton Duutse soldoaten aankommen zagen, mit peerdewoagens en op fiets. Blink wer bestemd as rustploats. Dörpskiender drongen nijsgiereg dichterbie. Veldwachter Koolen bewoarde order. Gainain kon genog Hoogduuts, dat ze soldoaten verstoan konnen. Gelukkeg kwam meneer Groenhoff, directeur van t postkantoor, derbie. Dij sprak wel Duuts. Soldoaten zeden dat ter ien t dörp veur heur veur áín naacht kwartier moakt worden mos. Joa, mor woarzo din? Veldwachter Koolen bedocht wat: ‘Bie Gerard Bouwman ien Moushörn mot t mor wezen!’ En doar ging t hìn mit fietspeloton!

Soavends werden boven Oethoezen laange flitsen deur lucht zain. Engelse vlaigmesienen kwamen op Emden òf en werden deur t Duutse ofweergeschut vanof t aailaand Börkum beschoten.

13 maai, moandag, 2e Pinksterdag: Duutse fietspeloton ree weer vot, richting Oskerd. Waas der ien Oethoezen aans niks as n Duuts fietspeloton op Dadatournee west?

Bernard: Ik waas betrokken bie verdedeging van t vlaigveld Ypenburg tegen Duutsers, dij mit parachutes omdeelkwamen.

Zo laang as ze ien lucht hongen, moggen wie nait op heur schaiten. Dat zol tegen t internatsionoale oorlogsrecht west hemmen.

Mor Duutsers stonden nog mor haalf op grond, of ain van heur schoot n koegel dwaars deur mond van mien kammeroad, bakker Visser, van op houk Hoofdstroat/ Startstroat. Koegel ging bie mond ter ien en deur nek ter weer oet. Morsdood.

14 maai, dinsdag: elkenain ien Oethoezen ging gewoon weer aan t waark. Ook bie Drukkerij Bakker.

Smirregs kwam t bericht op radio van t bombardement van Rötterdam. Nederlandse capituloatsie wer bekend moakt. Lanteernpoalen bleven snaachts van dou òf aan oet.

Bernard: Mit aigen ogen zaag ik hou zo’n zes vlaigmesienen t centrum van Rötterdam platgooiden.

Van mien sectie van 22 man bennen 7 of 9 man omkommen.

(Ien juni wer Hermann Conring installeerd as Beauftragte (vertegenwoordeger) des Reichskommissars veur pervinsie Grunnen. Conring kwam oet Weener (net over de grìns bie Nijschaans). Hai prout ook Plattduuts).

Bernard: Noa overgoave mozzen ale militairen op last van Duutsers heur geweren onkloar moaken en dou noar heur kezèrns weerom. Mit tiendoezenden aander jonges kwam ik ainks ien kriegsgevangenschop, ook al heb ik dat nooit zo ervoaren. Eerst wer ik n dag of vaaier onderbrocht ien overdekte peerdemaart ien Delft en dou mos ik mit mien onderdail weerom noar Soendaschoul ien Haarlem.

Boerenzeuns en -aarbaiders moggen noar hoes. Vak-aarbaiders mozzen wachten op transport noar Duutsland.

Verlof om trug noar hoes te goan, duurde mie te laang.

Noa vaaier weken naaide ik ter oet. Lopend ging ik op Oethoezen aan. Net boeten Haarlem stak ik mien doem op veur n aankommende auto. n Duutse jeep mit twij Feldwebel:

‘Wohin?’
‘Groningen.’
‘Einsteigen!’

Verder vrougen ze mie haildaal niks. Waren óók nog mor begunnelingen ja! Op zo’n mement brekt zun even deur!

Ien Stad pakte ik traain noar Oethoezen. En zo kwam ik op t laange lesten aan bie vraauw en dochtertje!

(Stried ien maaidoagen van 1940 het 2200 Nederlandse jonges t leven kost en 2700 roakten gewond).

Engelbert: 8 oktober 1941: Ik waas oplaaid tot telefoon- en telegroaftechnicus en wer oproupen veur Luchtmacht.

Begun jannewoarie 1942 kwam ik bie t onderdail van de vervangingstroepen.

Bernard: Op 20 feberwoarie 1942, rond negen uur smörgens, onder nijsoetzenden van Radio Oranje, doar ik mit dokter Jansma noar zat te luustern, wer ons zeun Jan geboren.

Mit dokter Jansma luusterde ik geregeld noar Radio Oranje. Illegoale radio haar ik bie ons op t gemak bezied stopt.

Dat waas zo’n holten gemak mit schietemmer ien t midden.

23 meert: Ale Nederlandse mannen van 18 joar en older werden verplicht tot de ‘Arbeitseinsatz’: waarken ien Duutsland. Ien t zulfde joar kwam de Landelijke Organisatie voor hulp aan onderduikers (LO) tot stand.

Vanòf 1 april wer t Arbeidsdienstplichtbesluit van kracht. Jonge mannen mozzen heur aanmelden bie Aarbaidsdainst.

Bernard: Ik waas 29 joar en besloot mie nait te melden. Thoes dook ik haalf en haalf onder. Mor Beauftragte Conring dee zien Nazi-best ien Grunnen en t wer aal gevoarleker veur mie. Bie onroad, as Duutsers ien Oethoezen n razzia hillen om onderdoekers op te sporen, kon ik mie verschoelen op boerderij van Smid-Langhoes, tussen Doodstil en Röppen. Leden van de LO in Uithuizen, dokter Jansma en juffrouw Hoff, kregen t via de N.S.B.-börgmeester van Oskerd veur nkander dat ik weer noar hoes tou mog.

Mor ik mos eerst op t gemaintehoes beloven, dat ik aan Aarbaidsdainst dailnemen zol. Dij belofte ben ik nooit noakommen. Ik dook weer onder.

Engelbert: Begun april 1942 tot ènd maai waas ik ien Noorwegen, Oslo/Drammen. Van ènd maai tot april 1943 waas ik ien Rovaniemi, bie poolcirkel ien Finland.

(26 november: ale börgmeesters ien pervinsie Grunnen kregen n telegram, doar ien ston dat ale jeuden arresteerd worden mozzen en noar Westerbork transporteerd).

Bernard: Ien 1943 verhoesden Gré en ik mit ons baaide kiender van Kaakstroat noar ‘Café Bos’ ien Hoofdstroat.

Dag en deur wer ik deur kappeloan Cormeling of zo, van te veuren woarschaauwd as der n razzia op til waas.

Mor ik wer verroaden en van hoes hoald deur twij N.S.B.-landwachters.

Ien ainen stonden ze bie ons midden ien keuken:

‘Jas aan, en mitkommen!’

Roomse kerk Oethoezen, trappens noar koor en toren

‘Mien pet! Dij mot ik ainks nog wel even ophoalen.

Heb ik boven op t koor aan kapstok hangen loaten.’

Mien plan waas om tussen kerkgewelven deur te kroepen en der oet te naaien. Mor ze laipen mit mie mit noar boven!

‘O, verrek, pet hangt ter nait meer. Nou, din wait ik ook nait woar of e bleven is.’

Twij doag zat ik vaast op plietsiekezèrn. Gelukkeg wis dokter Jansma veur mie n t.b.c.-verkloaren te regeln, zodat ik nait meer veur Aarbaidsdainst hufde op te kommen.

Ènd april 1943 besloten Duutsers dat de 300.000 Nederlandse soldoaten ien kriegsgevangenschop noar Duutsland kommen zollen. Doar heurde ik nait meer bie.

Engelbert: Op 24 januari 1943 overleed mien bruier Hermann, noadat e ien Oekraïne n schotwond aan haalsslagoader oplopen haar. Hermann is negentien joar worden. Vanof april tot ènd juli zat ik ien Zuud-Frankriek.

Op 20 april kreeg ik Kriegsverdienstkreuz II. Klasse mit Schwertern, toukend as Stürungstruppenführer unter winterlichem Einsatz in Lappland. Zowat ien haalf Europa heb ik ons aigen vervangende Duutse telefoon- en telegroafverbiendens aanlegd. Overal woar de Luftwaffe van n vlaigveld gebruik mouk. Van ènd juli 1943 tot feberwoarie 1945 zat ik ien Kroatië. Vanof feberwoarie 1945 ien Hongarije, Slowakijë, Tsjechië en Oostenriek.

Bernard: Aan t ènd van oorlog wer schuur van `Café Bos’ ien beslag nomen deur Duutsers en NSB-ers.

Ien legere schoul noast ons waren Duutsgezinde jonges onderbrocht, dij oplaaid worden zollen veur Duutse Wehrmacht. Ien ons schuur wer n grode kookpot installeerd. Kok slaip ien ons opkoamertje. Ik kon goud mit hom opschaiten. Loader bleek dat dizze kok, Pé Dijkhoff, n achterneef waas van mien toukomstege twijde vraauw.

20 april 1945: Oethoezen wer bevrijd deur Royal Canadian

Rangoons van t Eerste Canadeze Legerkorps, of deur t Canadeze Regina Rifle Regiment.

Bernard: Ik ging mit ons bovenbuurman boven op t platdak liggen. Kieken hou Duutsers mit peerdewoagens bie Mij laans noar Delfziel vluchtten. ‘Joa zigs wel Bernard’, knees buurman, ‘doar hoas geboren is, doar wil e weer hìn!’

En ook zagen wie hou Canadeze tanks en motorwoagens oet Oskerd aankwamen.

Rond n uur of elf waas Oethoezen bevrijd. Áín van Duutse soldoaten smeekte Gré en mie dat e bie ons ien hoes onderdoeken mog. Hai wol absoluut nait weerom noar Duutsland. We duurden t nait aan. Ons schuur wer opnijs ien beslag nomen, mor diskeer deur n Canadeze Divisie. Ons kiender hartstikke blied mit dizze nije soldoaten. Heur sukkeloa waas gloepend lekker!

Bie bevrijding werden ale dainstplichtegen weer oproupen.

Ik kreeg opdracht om Evert Schut, n goie kennes van ons, van hoes op te hoalen. Hai waas N.S.B-lid west. Ik waaigerde:

‘Dat dou ’k nait. Ik wait dat e nooit wat doan het.’

‘Joa, din kins vót wel weer noar hoes tou goan, want din kinnen wie die nait bruken!’

Ik mos vot mien geweer ienlevern. Mooi blied!

Op 29/03 2016 ging t tillevisiepergram 1 Vandaag over stried om Ypenburg, Valkenburg en Ockenburg. Oet dizze oetzenden zol blieken dat t Nederlandse leger van dij stried n dikke toesternust moakt haar! Nederlandse soldoaten haren t doar zó op de zenen had, dat ze verkeerde kaant oet schoten!

Hou ie van oorlogshelden zo mor ongelukkege haalsknoken worden kinnen!

Dat pergram het Bernard nait meer mitkregen.

Toch haar e dat nait zo slim vonden, as dou e vernam, dat zien zeun veur herhoaling van militaire dainstplicht waaigerd haar. Laandverroader!

7 maai 1945: Duutse generoal Jodl accepteerde te Reims de onveurwoardelieke overgoave.

Ènd van Twijde Wereldoorlog, mor nait veur Engelbert.

Tot duswied waas e op oorlogsroakeldais west!

Noa oorlog wer t eerns veur hom.

Engelbert: 8 maai 1945: ik zat ien Liezen (Steiermark), tussen Amerikoanen en Ruzzen. Wie waren ien Amerikoanze zone. Duutse Wehrmacht haar ons ontsloagen, wat Amerikoanen nait erkenden. Wie meldden ons op t buro van börgmeester aan as börgers en kregen levensmiddelnkoarten.

Noa n week kregen wie wènst noar hoes, en gingen mit traain ien noordelke richting. Ien Braunau am Inn (Hitlers geboortestad) hemmen Amerikoanen ons op 23 maai 1945, twij week noa t ènd van oorlog, oet n gouderntraain plukt en ons ien n kamp opsloten. Omdat wie ien Duutsland onder Britse bezettingszone villen, werden wie nait doalk vrijloaten.

Loader werden wie aan Engelsen overhandegd en deur heur op 24 augustus 1945 ien vrijhaid steld.

Aal mien militaire identiteitspapieren waren mie deur Amerikoanen ofpakt. Op 28 augustus waas ik weer thoes, bie moeke Schlömer-Dreyer en bie mien zuster Sini en heur man Erwin. Moeke zee dat Pa op vaaier junie, drij moand veur mien thoeskomst, overleden waas. Dou brochten Engelsen mie noar Rhede aan Nederlandse grins. 80% van dit dörp was verhinneweerd. Wie mozzen noodwonens en -stalen baauwen. Doar waas ik ook nog ien 1946. Destieds woog ik nog mor 60 kg. Nou 100.

Mien femilie is deur baaide Wereldoorlogen stief aanpakt. Oom Nicolaus het ien Siberië gevangen zeten. Ain van zien zeuns is ien oorlog ien Rusland omkommen. En zien jongste zeun Josef is ien oorlog mit n U-boot vergoan. Mien bruier Hermann is zo as al zegd oet tied kommen as gevolg van n schotwond ien haalsslagoader.

n Goddelk lötsbeschikken haar wild dat Hiepko’s noaber homzulf en aander lu opbloazen zol. Overgang noar aander wereld waas ledderliek ien n flits heergoan. Vattien aandern waren der ook bie omkommen. As marteloar ien stried veur Allah waas der gain spier van noaber overbleven.

Goud hister poasde hai de Djenna ien, t islamitische Parredies, doar e van wis dat t vol van verdieverdoatsies en genougens wezen zol, benoam mit de houri’s, gloepend nuvere en willege moagdjes. Wien, meziek en lekkere zaachte kuzzens zollen der ook wezen.

Ien dij aander wereld stonden twij grode Arabische tenten. d’Eerste waas leeg. Van wat e ien d’aander zaag, zette hai grode ogen op.
Tegenover nkander, op rustbanken mit apmoal ienlegwaark, zaten n koppel wichter, achteroverleund op kuzzens en gloependmooie geknupte tapijten ien ale meugelke zaachtgluiende kleuren.

Achttien aan aine en achttien aan aander kaant. Hai ging weer noar boeten woar aander wichterkes, ook al mit zukse grode, gitswaarde ogen, heur wat verdieverdaaierden mit tikjen. Waren ze meschain net n tikje te old veur, mor wel zol der wat van zeggen? t Leek kant n animoatsiefilm: der waas gain grond, mor wel t meroakels mooie idee van n lichtgruine grond en doar hupten ze op heur tuderge toontjes overhìn. Woorden schoten hom tekort bie zóveul ogenkost: wat n weelderge wupsteertjes, wat n spitskes, stattjes en stipdiggeltjes! Ien heur zieden jurkjes zagen ze der verdold knuterg oet.

Hai vuilde hom hier ien t Parredies haildaal op stee. Hai begon dizzent ien boeten ook te tellen: vannijs zesendatteg.
Ze hillen op mit tikjen en kwamen ien rieg op hom tou, terwiel dat ze zongen: ‘Aal wat ter veurkomt, dat gaait mit, al is t ook mor n appelpit!’
Ienains bleven ze stilstoan en bekeken hom nijschiereg.
Ain dee n stapke op hom tou. Hai, hai, hai, zo’n roeskevoeske toch, op zukse alderlaifste, leutje voutjes. Mit heur amandeloogjes keek ze hom allerlaifst aan. Heur stemke klonk as n tingelklòkje: ‘En nou wols dien gerief wel even bie ons hoalen?’ Oet ale raanke haalskes om heur hìn welde n zaacht gesnòk omhoog… Gesnòk wer gegiegel, gegiegel wer gegier. Kwam gain ìnd aan. Mit heur tere vingertjes wiskeden giebeltrientjes heur de troanen te ogen oet.
Amandeloogje sloug heur laange, swaarde wimpertjes weer op: ‘En doe dochs dat ons rozeknopkes votdoadelk veur die opengoan zollen? Din bis wel haildaal op biesterboan,
mien jonkje. t Is hier nait as woarstoe heer komze. Wie bennen hier ons aigen boas!’ En wichter gingen weer deur mit tikjen. n Pelzááier dat ze haren! Méér as onneuzel! En onder dij hemelsblaauwe koepel ston e doar mor wat te stoan, wis nait wat e doun mos of woar e hìn mos, doodschoonverlegen.

Bie zien haile levent haar e nooit zó’n aivege leegte
ien hom vuild. Mond dreugde hom der glad van oet.

Hendrik Werkman (1882-1945) mouk tussen 1941 en 1945 schiere druksels veur De Blauwe Schuit. Werkman leerde ien oorlog de nijmoudsege domie August Henkels kennen en vörmde mit hom, en loater mit nog twij andern, de artistieke vrundenploug De Blauwe Schuit, verwiezend noar t schilderij t Narrenschip van Jeroen Bosch. Henkels haar Werkman ien ketakt brocht mit jeudse verhoalen dij optaikend waren deur Martin Buber: Chassidische legenden. En non (t/m 30 november) worden proefdrukken van dizze òfbeeldens ien t prentenkabnet van t Jeuds Historisch Museum ien Amsterdam oetsteld.

Chassidische legenden, ‘Vaders en zonen’

Ien tied is der nog veul meer over Werkman te doun.
Bie SUN bennen twij dikke dailen oetkommen van: Hendrik Nicolaas Werkman. Brieven rond De Blauwe Schuit 1940-1945.
t Van Gogh Museum brengt n overzichtsoetstallen dij deur t Stedelek Museum ienricht is.
NAi Uitgevers is oetkommen mit: H.N. Werkman. Het complete oeuvre (illustreerd ien kleur, gebonden, 536 bladzieden).

Jacques Wallage, börgmeester van Stad en Veurzitter van de Stichting H.N. Werkman, bood Job Cohen, börgmeester van Amsterdam, eerste exemploaren aan van dij twij publicoaties over H.N. Werkman. t Muitte mie even dat ik gain börgmeester van Amsterdam waas.
Veureg joar waas der ien t Ploegpaviljoen van t Groninger Museum aal n oetstellen Werkman – On line! te zain. Dij waas organiseerd ien t roam van d’òfronden van de publieksversie van de database dij deur mitwaarkers van t Werkmanproject realiseerd is en dij dudde t ind aan van t laangdureg bruuklain van de Werkmancollectie van t Stedelek Museum aan t Groninger Museum.
Wallage gaf ien zien proatje veul aandacht aan t Werkman-on-line project.

Veur Grunneger nuigden veur d’opening waas der nog wat extroa’s. Directeur van t JHM, Joël Cahen, las n hail toupazzelke balloade veur van Saul van Messel:

Groningen-Gassiedisch (1985)

vannacht kwam ik h.n.werkman tegen in gezelschap van martin buber
ze filosofeerden over gods zegen
op diens ondoorgrondelijke wegen

langs het gedempte zuiderdiep
waarin het water was wéérgekomen zuchtte werkman het is of ik sliep
en wij beiden lopen te dromen

wat zou dat zei buber belerend
wij hebben nooit anders gedaan
als tegen tegenspraak zich verwerend
slechts daardoor worden wij nog verstaan

En zo gaait t daartien coupletten wieder.

Tegen t ind van oorlog wer Werkman aanholden deur de Sicherheitsdienst, op verdenken van t moaken van bolsjewistische kunst. Op 10 april 1945 wer e, mit negen verzetsstrieders, ien t Vraise Bakkeveen doodschoten.

Graf H.N. Werkman

www.jhm.nl

http://images.google.com/images?q=H.N.% 20Werkman%20Chassidische%
20legenden&rls=com.microsoft:nl:IE-
SearchBox&ie=UTF-8&oe=UTF8&sourceid=ie7&rlz=1I7GGLG&um=1&sa=N
&tab=wi

Noa braand van 1897 waas der ien 1921 opnijs braand ien t logement-café. Regionoale kraant ‘De Ommelanden’ het ter oetgebraaid verslag van moakt.

Truus en Jo (Trui en Johanna oet braif), twij klaaindochters van Bernardus vertellen doarbie heur aigen belevenizzen.

Logement-Café. Mit terras! Hoofdstroat 97, Oethoezen.
Foto: Eduard Sanders/Groningen

De Ommelanden: ‘Woensdagmiddag te ongeveer kwart voor vijf werden de bewoners van ons zo rustig dorp opgeschrikt door het luiden der brandklokken.’

Truus: `Dij tied, kwart veur vief, klopt nait, want ik wer te klas oet hoald deur meester v.d. Vegt.

En dat mot véúr vaaier uur west wezen. Ik mos mit hom mit noar zien hoes, noast schoul, mit handen veur ogen. Ik mog absoluut nait kieken.’

Jo: `Ik waas sikkom zeuven joar op dizze dag. Meester v.d. Vegt broesde ons klas ien en raip:

“Kinderen, allemaal de school verlaten en door de Pastoor zijn tuin naar huis, want het huis van Sleumer staat in de brand”. Ik bleef as verstaind ien baank zitten.

Dou ik op t lest vermist wer, kwam meester v.d. Vegt trug ien klas en trof mie doar bedoezeld aan. Mit n jas over kop werd ik noar zien hoes tou brocht.’

De Ommelanden: In een ommezien ging de mare: er is brand in het `Café Bos’ van den heer R. Sleumer Jr., aan de Hoofdstraat.

Truus: `Pa Sleumer kwam op fiets deur Hoofdstraat aanreden. Dou e ter hoogte van ‘widde kerk’ (N.H. kerk) waas, raip ain tegen hom dat zien hoes ien braand ston.

t Bericht trof hom as n slag mit veurhoamer en van schrik vil e van zien fiets. Moeke haar nait allain zörg veur t gezin, mor ook veur t logement, doar ze sums wel zeuven personen ien de kost haar. Boven woonden vaaier kostgangers en áín van heur waas meester Falke, van Roomse Schoul. Dij haar volgens pa Sleumer braand op zien gewaiten, omdat e n smeulende sigarettepeuk ien papierbak gooid haar. Dainstbode Anne Hoek, dij aan loop waas mit trapschonen, rook braandlucht. Ze dee deur van meester Falke zien koamer open en deur trek wer haile koamer doalk ien lichtelaaie zet.’

De Ommelanden: Alles brandde in korten tijd totaal uit. Alleen de timmerwinkel en de aangrenzende perceelen konden worden behouden. Van den inboedel kon weinig gered worden, daar alles te vlug in z’n werk ging. Boven ging alles verloren, o.a. de inventaris van vier kostgangers en die van de dienstbode, tevens werd de bibliotheek der tooneelvereen. ‘Vondel’ een prooi der vlammen.

Braand. 1921. Foto’s: Ommelander Courant

Huis en inboedel waren verzekerd bij de Uithuizermeedster Burger Brandkas, doch naar de tegenwoordige omstandigheden gerekend, te laag.

Zoo groot was de hitte, dat de spiegelruiten aan de overkant van de straat, in de voorgevel van de winkel, toebehoordende aan de wed. A. Rubertus, sprongen. Een woord van dank komt toe aan hen die hun uiterste best hebben gedaan om nog te redden wat te redden viel. Tevens een woord van hulde aan de dappere spuitgasten. Een woord van afkeuring moet worden uitgesproken over het materiaal dat zij ter hunner beschikking hadden, de eene slang naar de andere sprong, terwijl slechts één spuit flink water gaf.

Had hier een stoomspuit aanwezig geweest met deugdzame waterslangen, o.i. had dan veel gered kunnen worden.

Ook hebben wij ons meer dan eens afgevraagd of er wel voldoende leiding was. Men moest zich ergeren hoe vaak onoordeelkundig te werk werd gegaan, muurwerk noodeloos omver werd gehaald, kozijnen en raamwerk zonder doel werden uitgebroken.

Opmerkelijk is het, dat in dit perceel 24 jaar geleden op dezelfde plaats brand ontstond, doch toen kon men de schuur behouden. Wel vreeselijk voor de familie Sleumer, in zoo’n korten tijd beroofd van huis en inboedel.

Truus: `Ainegste dij der beder van worden is, waas Anne Hoek. Ze waas aal heur bullen kwiet. Doarom kreeg ze van Gemainte permizzie om mit n liest bie deuren laans te goan om geld op te hoalen. Ze hil meer geld op as dat ze aan rommelderij verloren haar.’

Voader Roelf Sleumer kon t bloud van meester Falke wel drinken. ‘As e mit ons deur t dörp hin laip, en meester Falke kwam veurbie, din mouk e ons kiender doodschoonverlegen, want din belkte hai godsgruwelek haard over stroat:

`Kiek, dij kerel het ons hoes ien braand stoken!’

Noa dizze braand het meester K.H. Falke Oethoezen verloaten.

Mor Roelfs oldste zeun Bernard maint haildaal nait dat meester Falke braand sticht het. Brandstichter waas meschain Roelf Sleumer zulf. Dij 21^ste april waas n kolle dag en Pa Sleumer besloot om kaggel nog even weer aan te steken. Hai bruukte doar n hail bult old papier en braandholtjes veur.

Zodounde is schosstain, dij deur n kaast ien koamer van meester Falke laip, mainstekaans oververhit roakt. En bie dij kaast is braand begonnen.

Dit verslag dat Jobke ien 1995 mit groot sukses veurlas bie 77^e joardagvieren van zien oom Johan, kreeg vot n stittje.

Ien dij naacht is Motel ’t Gemeentehuis van Bernard jr. (1953) veur t grootste dail opbraand.

En net as ien 1921 schreef De Ommelander Courant n verslag op veurpagina:

‘UITHUIZEN – Zalencentrum ‘t Gemeentehuis in Uithuizen is vanochtend getroffen door een uitslaande brand.

De bovenverdieping van het etablissement in de Uithuizer Hoofdstraat viel geheel ten prooi aan de verterende vlammen. Bij de bestrijding van de brand ondervond de brandweer problemen met de aanvoer van water.

Door werkzaamheden aan een defecte pomp van de Waprog in het waterleidingnet was de waterdruk te laag. Waprog-medewerkers wisten dit euvel snel te verhelpen.

Op dat moment sloegen de vlammen al wel uit het dak en dreigde de brand over te slaan naar de belendende gereformeerde kerk. Door dit gebouw nat te houden, wist de brandweer dit te voorkomen. Om ongeveer 9.30 kon het sein brand meester worden gegeven’.

Oorzoak van braand bleek loader n oververhitte geiser boven op overloop. Zo kin t wel weer nait?!

Drij branden! 1897, 1921 en 1995.

Ien 1921 waas Roulf nait te hoog ien brandkaast en doarom is t veurste ènd van t pand nooit meer aan stroat toukommen!

Zol n spesioale menaaier van denken van lu oet n bepoald toalkontraain deurklinken ien hou ze dij denkwies ien heur toal oetdrukken? Of is t net aansom. Dat de toal doar ze ien opvud bennen n bepoalde menaaier van denken genereert? Kin je heuren aan hou mensen heur oetdrukken woar ze collectief ien verschillen van lu mit n aander toal? Denken noordelke dialectsprekers op net wat aander menaaier as Noorderlingen dij Nederlands proaten? Of is dit apmoal kulloazie?

Veurbeeld 1: n Zetje leden kregen wie n braifke: ‘Zoaterdag noar Stad west (noar ‘Dag van de Grunneger Geschiedenis’), mor t was zo òfloaden vol ien t ‘Huis van de Groninger Cultuur’; dat mot mor nait weer!’
Typeert ain hom as Noordeling mit zo’n zin?

Veurbeeld 2: Predekant, amateur-archeoloog en schoulopzichter Nicolaus Westendorp (1773-1836) kon ien 1825 tot perfester ien Leiden benuimd worden.
t Verhoal gaait dat, dou e zien vraauw dit veurlegde, zai hom vroug of ze ien Leiden t ooriezer ook droagen kon. t (Golden) ooriezer waas doudestieds t mainst typische dail van de Grunneger klaiderdracht.
Westendorp zee heur dat Leidse perfestervraauwlu dit nait gewoon waren.
Doarop zee vraauw Westendorp: ‘Dan moesten wij daar maar niet heengaan!’

t Grunnegers schient deur heur Nederlands hin, mor vanwege heur reaksie bleef Westendorp tot zien dood aan tou domie ien Losdörp.

Veurbeeld 3: Ien de hagiografie over predeker Wulfram wordt t mement beschreven dat Vraize vorst Radboud (?-719) hom deur dizze Frankische predeker deupen loaten wol. Veur t onderdompeln ien deupvont haar Radboud zien dikke toon aal ien t deupwoater. Ien ainen vroug Radboud aan Wulfram: ‘As ik noar hemel goa, is t grootste dail van Vraize oadel din ook ien hemel?’ Wulfram antwoordde: ‘Zuks kin nait t geval wezen. Zai bennen ja nait deupt en zellen dus ien hel zitten.’
Radboud bedocht hom votdoalek: ‘Ik verkais n hiernoamoals mit mien veurgangers.’

En ik denk dat e as Noorderling dou zegd het: ‘Dan moast ‘r mar net doopt wurde, tocht ik sa…….’
‘Din mot der mor nait deupt worden, ducht mie!’
En dat Radboud dou toon weer tou t woater oettrokken het.

Radboud dij hom op t leste mement nait deupen lait; Borduursel oet (noar oand wordt) begun 16e aiw.

Junkers doar dij ol mouder op t staarfber heur dochters veur waarschaauwde, waren volgens heur apmoal slampers, ien heur Nederduutse toal slömers: lu dij slampen, bamboezen.
-Er- is woordoetgang veur ain dij wat dut: moaker, Faber, Bakker, Slagter. Soortnoamen kinnen verandern ien aigennoamen. Slömer is as aigennoam Slömer en Sleumer worden en ien t Hoogduuts Schlemmer.

Der is zuls n Middelnederduutse moraliteit: De düdsche Slömer, doar n Slömer as griezelk veurbeeld van slömers ien opvuierd wordt. Net as ien ons tied financiële-, vaastgoud- en drugskrimenelen, haren ien tied van Reffermoatsie machtege lu, zo as Junkers, ook schoamte de kop ofbeten. Slam(pamp)erij, ontucht, doodslag, bedrog, manipuloatsie en woeker waren ien heur kringen gewoonte worden.

Net as Jobke en Hiepko kin-je ien t Holsteiner dörp Grube t Elckerlyc-drama van De düdsche Slömer mitbeleven.
n Uur veurtied ston bestuurslid Herr Heel bie de St.-Jürgen-kerk heur al mit Jobke’s noam op n dik stuk papier op te wachten. Eregasten! Ientied stroomde kerk stampvol.

t Toneelstuk is schreven deur Gruber pastor Johannes Stricker. Zien drama De düdsche Slömer wordt zain as ain van de belangriekste toalmonumenten van t Middelnederduuts. Dus ook van t Grunnegers.

Herr H. Heel oet Grube geft ien t Nederduuts n ienlaaiden:

Dat mag so üm 1540 west sien, dor is in Grube, nich wiet af vun de Oostsee en lütten Jung up de Welt kamen. Johannes Stricker hett he heten. In Lübeck is he to School gahn. He hett in Wittenbarg studiert un weer denn Paster in Grube un in Cismar. Vun de Kanzel dal hett he fix schimpt up Supen un Freten un Untucht un all den annern legen Kraam. Dorbi hett he de Adeligen in’t Land ornlich up de Fööt peddt. Dat harrn de aver nich geern.

En zo zigt t Holsteiner Middelnederduuts ien Strickers eerste acte van ‘De Düdsche Slömer der oet:

Ick bin noch yunck, frisch und gesundt, Hebb tho leeven veel Dag und Stund. Ick supe glyckwol Dach und Nacht, Banckter in aller froeuwd und pracht. Schold ick tho Kerckn und Scholn geven? Den Dag schal neen Minsche leeven. Ick do mynem Papen wat ick wil, Dryve mit em myn Apenspill.

Vrije Grunneger overzetten van tekstdailen:

Ik ben nog jonk, pronk en gezond, ik vuil mie net n jonge hond. As ze mie zeggen, God vragt om rekenschop, dat gaait mìe nait noa de kop. Ik zoep ter geliek om, dag en nacht, en baanketteer ien vreugd en pracht. Bie mie is t aid mit slim veul spot, da’k vroag: woar is der Papen God?
Lös en lugteg is mien haart altied, ik dou doarop mien volle vliet. Woartou helpt mie aal t gold of geld, as ík nait waas n bliedege held? n Man dij slampt mit zail en haart, is der ain doar elk van snaart. Dij staait ien gunst op dizze eerd, en da’s mie ook verdold veul weerd. Wat mien voar kloarde op aigen kracht, doar e veur spoard het, dag en nacht, dat mout nou onder mensen kommen, aans heuren ie mie van schoamte brommen. As ik dat aalmoal achterhil, docht joe dat mie dát bevil? t Laifst wol ik woeker doarmit drieven, dat zel de Papen nait believen. Mammon let gain mens mit rust, van dij last waas k mie wel bewust. Van Mammon bin ík nou héér en meester, míen knip dut hai gain zeer. Wat duur en pront staait aan de dis, dat zet k der hìn, woar en gewis. En aal wat heurt tot pracht en sier, doar mout ook niks aan velen hier. Vannaacht waas pens mie zo barstensvol, dat pokkel mie nait meer op poten wol.

Vraauw: Is mien man gain dik ol bol? n Aanmaarken kin e nait verdroagen. God zel hom nog mit zaikte sloagen. Bloots n zaikte kin hom leren, aans zel e hom ja nooit bekeren.
Deur ons wordt méér aan hond veurzet, as aan n mins mit groot verlet. Ik zel hom draaien n fikse loer, al dut e hailtied nóg zo stoer.

Slamper: Ík mot mie aaid hail bot bedoaren. Vraauw wil mie altied ringeloren. Mor n Jan Doedel ben ik nait, as ze, wat duvel, dát mor wait. t Is n ol juffraauw aalbedil, nóóit zel ik doun wat zái van mie wil.

Dou Jobke en Hiepko volgende dag ien t Gruber Dorf Museum rondlaaid werden deur Sigrid en Hans Heel, vernamen ze oareg wat over de schriever Stricker. Jonkers ien Holstein waren helbannegduvels vanwegens zien toneelstuk.
Stricker haar heur ien zien drama as godsliederlieke aalbegeren ofschilderd. Ien tied van Reffermoatsie haren ze geld en opbrengsten van roomse kerk ien aigen buus stoken en speulden doar mooi weer van. Bie n kuier wer eerst Strickers hondje doodschoten en loader kreeg e zulf doodsbedraaigens. Oetvuiern doarvan het e nait ofwacht.
Ien Lübeck is e predekant worden, mor t löt is blind.
Ien dij stad is Stricker ien aarmou oet tied kommen.

Enthüllung des Stricker Gedenkstein (meschain 1 of 2x trugklikken):
https://www.youtube.com/watch?v=5dQIiv1UyNM#t=301

Gedenkstain ien Cismar/Holstein, mit drij figuren ien brons: Schlömer, pastor en bievraauw.

Boven op schosstain van Haus Avalon ien Grube waas n aaibernust. Ien t Dorf Museum laiten Sigrid en Hans-Harro Heel heur op n videofilm de aaibers, heur nestbaauw en heur laifdesleven zain. Ze zagen hou t mantje twij moal over t wiefke hin ging.
‘Haben Sie das gesehen?’ vroug Sigrid.
‘Sie haben sich zweimal verheiratet!’

t Verhoal ‘De Olle Grieze’ van Duut van Goor is van véúr de tied van t gasboren en zoveul op de schoal van Richter, mor t is nou zó gloepend aktueel worden, dat n herdruk wel goud op stee wezen zol.

Ien dit verhoal van Van Goor komt plietsie de Weerd op Grootmaart aan en op stee van Olle Grieze is n daipe koel.
Martinitoren haildaal ien grond votzakt!
De Weerd wol mit zaikteverlof noar hoes. Mor eerst ging plietsie Woltman mit hom mit om te kieken.
Zai kwammen op Grootmaart ……. en din komt ain van mien favoriede zinnen oet de Grunneger literatuur:

‘Mekaairt die niks, de Weerd,’ zee Woltman.
‘Hai IS vot! Goa moar gewoon weer aan ’t waark, heur!’

t Verhoal staait ien heur bundel ’Knivveltoons’.

Ien 1710 het Frankfurter börgmeester Zacharias Conrad von Uffenbach Stad Grunnen aandoan. Ien zien raaisverslag schreef e over Martinikerk en Stadjeders: (…) ‘Zai zeggen dat toren van Babel mor n luk beetje hoger west het en dat der gain hoger toren ien de wereld te vienden is.
As ie toren bekieken, dij wis en zeker deur zien sprieterghaid veul hoger liekt as dat e ien t eerns is, din wor-ie deur n Grunneger aantoald mit de woorden: is t gain schiere toren, hemmen ie ooit zo’n hoge toren zain?’

Aiweg dik en knorredoen leek kerel wel, dij sums bie heur ien dörp omstruuntjede. Kerel haitte Derk. Hai waas luddek, mor braid. As e bie heur ien kroug kwam, haar e altied mor n flonterg ol pakje aan de kont en n dikke houd op kop.

Voak zat ter wat schoem ien zien mondhouken. Doar flopten sums van dij bobbeltjes oet en, hurre god, wat kon Jobke hom doarveur schudden!

Derk zol vrijmetseloar wezen, teminnent zo ging grode-mìnsenproat. Om dij vrijmetseloars kon-je mor t beste mit n grote boog tou lopen. Heur aigen, gehaaime kerken haren ze, aander lu moggen der nait ien. Wat ze doar oetvraten, dat wis gain ain. Der waren allinneg mor kerels bie en dij kozen nkander oet. Waas dus nooit ain bie dij wat deurvertelde.

Mor t slimste komt nou: ze haren wat mit duvel omhaans!

Woar Jobke dizze kennes vot haar? Meschain wel van meesters en juvvers van Roomse Schoul. Dat wis e nait meer.

Derk waas mit helm op geboren, wizzen lu.

Zukse kiender werden mit n vlij om kop geboren en doarom konnen ze loader ien toukomst kieken. Ien Oskerd haar Derk ains tegen n vraauw ien pezietsie zegd: ‘Ik wait t wel stiksekuur: t wordt n jonkje.’ En hai nuimde heur geboortedoatum der bie. Baaide veurspellens bennen akkeroat oetkommen.

Aingoal op kladder waas Derk, nooit aan t waark.

Woar haar e zien geld vot? Dat haar Jobke ook vernomen: Derk haar zien ziel aan duvel verkocht! Zukswat vrezelks waas Jobke haaidenze baang veur. Mor hai wer ook verrekte nijsgiereg. Hou zol duvel der oetzain?

Wat zol e tegen Derk zegd hebben, joa, hou zol duvel ainks proaten? Ien t Grunnegers, ien t Hooghollands of ien zien aigen duveltoal? Zol Derk vuild hebben dat ziel hom te pokkel oetvloog? Zat doar nou n gat?

Ien t dörp ging t verhoal rond hou of dat zien handel mit duvel tougoan is.

Jobke’s kaans om dat gehaaim van Derk zulf òf te tokken, waas onverdachts kommen. Derk laip nogal slim vot mit Wina, heur dainstwichtje. Bie heur ien kroug haar e heur ains ien t eerns beloofd dat e op n goie dag bie heur thoes laangskommen zol. Wina woonde nog bie heur ollu.

‘Din breng ik wat lekkers veur die mit, Wina hur!’

En nou waas t zo wied. Zien stiefmoeke (Jobke waas zes, dou zien aigen moeke oet tied kwam. Tumor ien hazzens. Hai mos mit twij zuskes hèn om noar heur te kieken en wis nait hou gaauw e oet sloapkoamer votkommen mos. Wat e zaag, waas n vraauw dij wat van zien moeke haar, ien n kist dij diagonoal ien veurste sloapkoamer op vlouer laag).

Zien stiefmoeke dus, dij gain wait haar van zien angst veur Derk, onnaaierde ien heur Laiwoarder-Grunnegers: ‘Jobke, loopstou mor even met Derk mèt, din kìnst hom mooi aanwiezen woar Wina woont.’

Hai zakte zowat deur grond hèn van schrik, mor duurde nait waaigern. Wol e ook aiglieks nait. En doar ging t hèn; mit Derk noar ‘zien wichtje’ op Loanweg. Hai kon nait zo haard lopen as Derk, want Jobke haar klompen aan. De rest heurde der ook bie: n liefke, knijlappen, laange broene kouzen en schouchklompkes.

Jobke haar wel doezend vroagen veur Derk, mor hai waas zó schietensbenaauwd dat e gain woord zeggen duurde.

En nou waren ze bie t goie adres aankommen en werden ze blied deur Wina’s ollu ontvongen. Wina zulf hil heur wat ien t achtern. Ze laagde aal mor wat.

Derk kreegt n stoul bie toavel. Dou e goud en wel zat, nam e n pakje te jasbuus oet. ‘Kiek Wina, dit heb ik ainks veur die mitnomen.’ Derk langde Wina t pakje aan. Veurzichteg hil Wina t boetenste papier der om vot. Ien t binnenste papier zat n klaimse, broene smurrie. Behaalve Derk wis vanzulf gainain wat of dat wezen mog. Haar duvel der wat mit te moaken had? Waas t meschain duvelsstront? Wina begon wat onwis te giebeln dou ze der mit neus boven ging: ‘Leverworst! Hmmm, lekker Derk, hur! Kinnen wie vanoavend wel op n ronde brug doun. Ik leg t even ien t kolle, ien keuken, op schuddelbaank hèn. Bedankt hur!’ Ze begon aal meer te giebeln. Dou ze ien koamer weerom waas, keek Jobke van Derk noar Wina. Ze von t wizzenbliksems roar van dij leverworst. t Haar al n hail zet lekker in zien buus zeten te bruien. t Leek net waarme kouschiet. Getverdemme! Mooi blied, dat hai dij jidder nait opeten huifde.

Haile tied haren Wina’s ollu wat stil tou keken. Dou ston heur moeke op en zette kopkes en schuddeltjes op toavel.

‘Doe lusts toch wel n kopke thee, Derk?’
Wina’s moeke schonk Jobke ook n kopke ien.
Dou e t leeg haar, ging e allinneg op hoes aan.
Ontevreden over homzulf. Stovvel!

Woarom hes Derk niks vroagd?

Onderwegens van Wina heur hoes noar zienent laip Jobke homzulf aalgedureg oet te schelden: ‘Heukel! Hes dien kaans verscheten! Nou wais nóg nait of Derk zien ziel echt verkocht het en ook nait woar duvel t geld din zúlf vothoalt!’

Aan ain stuk deur laip e te prakkezaaiern: Zol duvel zulf geld moaken kinnen? Zollen mensen din wat apaarts aan dat geld zain kinnen? Zol Derk mit dat duvelsgeld bie slachter west wezen om dij leverworst veur Wina te kopen? Din mot slachter toch wat vremds aan dat geld zain hebben?

Stoareg aan willen ie wel ains waiten hou of dat t aiglieks tougoan is mit Derk en duvel?

Op n oavend waggelde Derk mit zien doene kop midden over spoorlien van Oskerd op Oethoezen aan. Achter hom was traain oet Oskerd allaank vertrokken. Deur duusternis snitterde traain op Derk aan, mor Derk haar mor ain ding aan kop: tussen rails blieven. Zo swaivelde dij ol dranksteern over bielzen hèn op Oethoezen aan en hai brabbelde aalmor wat veur hom oet, of zien leven nait van traain, mor van hail wat aans ofhong. Ien t ènd, gevoarlek dichtbie, heurde hai t gerötter van traain. Hou waas t godsmeugelk dat bestuurder hom zó loat ien t zicht kreeg? Tuut en noodrem haren haildaal gain nut meer. Derk perbaaierde mit zien wibberge bainen zo rad meugelk tussen rails vot te kommen. Wol nait.

n Onzichtboare kracht hil hom tegen. Derk waas op slag ontnuchterd en gaf hom al deel bie de gedachte dat e de Dood nait meer ontwieken kon. Derk keek omhoog en doar ston Duvel, midden op rails, n zwaarde gedoante, omgeven deur n blaauw schiensel. En touglieks vuilde Derk luchtdruk van traain al ien rug. Net as t kedonk van traain, zo bonkte t haart hom ien de pokkel.

‘Dien ziel of de dood!’ dunderde t ien zien oren.
‘Mien ziel!’ schraauwde Derk terug. Wat mos e aans?

As deur n onzichtboare haand wer Derk ien ain veeg vlak veur train votropt. Tied om noa te dinken waas der nait bie west.

t Haile brudje waas ien minder as n poest heergoan.

Ien ruil veur zien ziel beloofde Soatan hom n dik bult geld veur de rest van zien leven. En zo waas Derk zien ziel kwiet worden. Om dat geld te beuren haar Derk noatied geregeld òfsproaken mit Ol Knecht. Mensen wizzen dat wel, mor woar, dat wis gainain.

En nou waiten ie meer as Jobke doudestieds.

Dij heurde toudracht van dit haile zieleverkoopverhoal pas veul loader. Of t woar is? Proatjes?

Mor nog hailtied zat Jobke der over ien. En nog hailtied kon e deurgoan mit tegen homzulf te pröddeln: ‘Haars Derk destieds vroagen monnen! Boksemschieter! Nou zels nooit meer aan wait kommen of n ziel ainks wel bestaait!’

Lezer, as ie dat wél waiten, zollen ie din wel ketakt mit oetgever van dit bouk opnemen willen? Dij zel joen reaksie noar Jobke deursturen. Komt dik ien order!

Aalbaaident, Wina en Derk het e oet t oog verloren.

Wina waas aarnswoar aans aan t waark goan.

En Derk? Spoorloos!

Mienent, dienent en onnent

Jobke’s pa haar vief kiender. Hai traauwde aandermoal mit n vraauw dij twij kiender haar. Mit heur baaid kregen ze der drij bie. As Jobke’s pa over t haile brudje prout, zee e tegen Jobke’s stiefmoeke: ‘mienent, dienent en onnent.’

Apmoal olle twijde noamvaalsvörms van zulfstandeg moakte bezittelke veurnoamwoorden! Jobke haar t altied wel docht; pa waas n oareg roare toalsman!!

Noa n oplaaiden tot onderwiezer ston Jan Boer veur klas ien Stad en ien Meppel, doar e direkteur van kweekschoul wer. Bloumlezer Lubbertus Leopold, zien aigen schouldirekteur, haar Boers Grunneger schrieverij aanpittjed en hom t gevuil geven dat t Grunnegers onderdail waas van n groot Europees gehail, doar ie joe mit verstoanboar moaken kinnen tot wied over laandsgrinzen hin.
Ien 1929 kwam Jan Boers eerste en schierste dichtbundel oet: Nunerkes, schulpkes dei zingen, mit illustroatsies van Ploeglid Jan Altink. Jan Boer het bie Leopold t oor goud op klink had. Zien gedicht Waddenlaand zit stìnvol ‘Germoans riem’.

Waddenlaand
(Eerste en leste couplet)

t Ligt d’r groot en graauw, nog ongeboren,
raauw onlaand, vol zolt wodder van de zee,
doar niks op wazzen wil en niks op voaren,
n staarvensainzoam en verloaten stee,
n wereld zó vol wìnst, vol stil verlangen
noar wasdom en noar t kiemen van n vrucht,
ien gries gedien mit loden en lichtsangen
de overgaang van wodder, laand en lucht.

Dij hier as kiend aal kwam op diek en kweller
en laans de lien van bloas- en zeewier laip,
dij lusterde noar wiend as zien verteller
en dij de vogels ien heur vlucht beraip,
dij mit de wolken aal mor wieder voarde
noar t wonnerstee, dat veur gain mensk bestaait,
dij wer gewoar, wat nooit ien hom bedoarde,
de laifde veur dit laand, ien ainzoamhaid.

Jobke’s pa (†2003) van overkaant heer:

‘Alles strak en glad, zo mos t ien de joaren 1950-’70. Ien hoes, mor ook ien kerk.

Ook ons Sint Jacobuskerk is ien 1957/58 zowat zien haile olderwetse ienrichten kwiet worden.

Muren bennen witkwastjet en zichtbenemende, braide piloaren ienpangeld veur dunne stoalen poalen. Bovenaan, as overgang noar piloarresten, bennen veulhoukege bakken moakt, net bloumbakken, dij mit winkelweek weerskanten van Grootstroat opsieren. Loader het n bisschop op tillevizie dat ‘’de tweede beeldenstorm’’ nuimd. Soepkerel! Boudel is der juust oareg goud van opklanderd, mor veur de rest?

Wat wie ien vaaier generoatsies mit pien en muite opbaauwd hemmen, is deur áín godvergeten generoatsie, noa ons, ofbroken. Ieskold het ain noa aander van kiender kerk rug toudraaid. Mien oldste zeun as eerste ien rieg!’

Achter ons leven
Zit n aander leven
Of t zit ter onder
Of der boven
Of der noast
Dut niks
Der bennen
Gonnent
Dij willen
Dat leven
Benuimen
Nait
Loven!

As n klap mit Mahler-hoamer, zó haard mot t bericht wel aankommen wezen van ’Dop-aarten’, t eerste Grunneger proatklupke ien Amsterdam! Nait dat dij klap aarns ien Amsterdam te heuren waas, mor ik haar mie t veurstellen kind.

Eerste bieainkomst mit zes minsken waas op dinsdagmirreg 30 jannewoarie 2018, bie kovvieklup Doppio op Gustav Mahlerloan 16, vlak achter Station Zuud. Dop-aarten haren van Doppio n apaart koamerke kregen, dus der kon ien ale rust Grunnegers proat worden.
Dou serveerster binnenkwam, zee ze nog ’hoi’ mit n /h/ en nait mit n /m/! Dus der waas vot waark aan de winkel!
Dailnemers bennen van oorsprong oet Stad, Garnwerd, Waarvum, Haren en Oethoezen, dus der zol ainks nog ain oet t Zuud-Oosten bie kinnen. En din wordt ter wel ains zegd, dat Grunnegers nait geern proaten. Niks van aan! Hai kerel, oren toetten ons der hoast van, zó veul kwam der op badderij: t Wad, gas, eerdbevens, meziek, biebeltaik en toal; wanneer wordt ter zegd: doe, ie en joe?; Dagboek van Mevrouw Slapsma-Tiessen; goa zo mor deur!
En dou mirreg om waas, zee Hollandse serveerster: Moi!

Eerste klap waas ien elks geval n doalder weerd!
Twijde bieainkomst zel wezen op dinsdagmirreg, 27 feberwoarie 2018 om 14:00 uur.

Laif Dreumbouk! Véúrdat t geheugen onze vongen dreumen oetveegt of ver aandert, leggen wie ze ien die vaast. Zo leven ze deur. Veur aiweg en altied. Eerste vangst mit dreumenvanger is vot roak, as wie n glimp opvangen van Olodumare, de Scheppergod, onèndelk wied ien t firmament.

Din loaten wie mit aander godheden, Orisha’s, t firmament achter ons om noar lu op eerde om te kieken. Orisha’s binnen der stinzat van om noar Olodumare te luustern. Hai zit ja ook zo onveurstelboar wied vot! Wat wait hai over t bestuur van t uni versum? En záí hebben t beheer over haile boudel op eerde. Hai is niks van neuden. Olodumare wos dat Orisha’s rebèls waren. Hai haar heur deelbatsen kind, mor doarveur ien stee rezelvaaierde hai regen tegen te holden. Ale rivieren, meren, daipen en moaren dreugden oet. Gruiden gain gewassen meer; daaier en mensen kwamen oet tied.
Mensen smeken: ‘Red ons! Wat hebben wie joe doan, dat ie zo grammiedeg binnen?’ Orisha’s heuren heur smeekbeden aan. Ze waiten dat záí t binnen, en nait de mensen dij Olodumare glìn ien hakken mouken. Ze bidden hom om regen. Mor Olodumare heurt t nait. Ze vroagen om vergeven en beloven opnijs om noar hom te luustern. Verschaaiden Orisha’s pebaaiern zulfs om nóg wieder noar zien firmament omhoog te vlaigen. Vergees. Van op òfstand pebaaiern Orisha’s t de Scheppergod oet te leggen: t gaait slecht op eerde, ondanks goie beslizzens dij wie op ons meetings nomen hemmen.

Olodumare vragt of Oshun aan dij bieainkomsten mitdee en Orisha’s antwoorden nee. Olodumare stukt heur oet dat, zunder Oshuns aanwezeghaid en heur macht over vruchtboarhaid, gainain van heur ien spanningen wat oplevern kin. Din vragt Oshun of záí t perbaaiern maag. Ale Orisha’s laggen heur vaaierkant oet. ‘Ha, ha, ha! Hou kin zo’n prugeltje doun, wat oldern nait lukte? Goa doar mor weer zitten, verzörg dien hoed mit kokos- eulie en wees mooi! Ha, ha, ha!’ Mor Oshun holdt vol. Op t lèst, oet pure wan hoop, stemmen ze ien: Oshun maag t pebaaiern! Ze veraandert heurzulf ien n gloepend schiere paauw en vlugt hoog t firmament ien. Mor t is zó wied, dat heur veren begunnen òf te valen. En as ze bie zun aankomt is heur bonte verenklaid verschruid en binnen de tere veerkes op heur kopke verbraand. Toch is ze vastbesloten om bie Olodumare aan te kommen en ze vlugt wieder en wieder. As Oshun denkt dat ze gain klap meer vlaigen kin, komt ze bie t verblief aan van de Scheppergod. Ze vlijt heur ien zien aarms en hai zigt dat de schiere paauw ien n gier veranderd is.
Olodumare nemt Oshun op en verzörgt heur weer gezond. ‘Dien moud en vastberoadenhaid hemmen mie t haart verzaacht. Ik zel staarvenswoar regen brengen,’ zegt Olodumare. En dat dut e. ‘Van nou òf aan bistoe, mien laive paauwgier, bosschopper van t hoes van Olodumare en via die allain zel ik berichten overbrengen.’
Wie zain Oshun as gier weerom kommen noar eerde om t leven te eren en te priezen. Paauw en gier aalbaaid zellen veur altied as haailege daaier mit Oshun verknupt blieven. En zo as wie nog te zain kriegen, zel heur vastberoadenhaid en innerlieke kracht de wereld redden. Want nou binnen wie alderdeegs mit de Orisha’s op eerde om veur vraauwlu nóg meer gouds te doun, mor Oshun is nog hailtied vrokkeg, omdat zai nait aan heur beroadsloagens mitdoun mocht haar. Oet saggerien rezelvaaiert ze ale vraauwlu onvruchtboar te moaken en wait ze te veurkommen dat aander godheden heur aksie ongedoan moaken kinnen. Joa, en dín nuigen aander Orisha’s Oshun vanzulf wél oet om aan heur waark mit te doun, wat Oshun noa veul bidden en smeken op t lest apsepteert. Aalderwegens worden vraauwlu weer vruchtboar. Ook n vraauw ien Vlissingen. Mor nóg verboazender is, wél doar op wereld komt. As of t zo wezen mos, want ik heb n veurgevuil dat e ien n vervolg op dizze epizode de heufdpersoon wordt: Michiel de Ruyter!
Oshun. Woarom is zai persies degene dij ik neudeg bin? Zai is ain van de godheden van de WestOafrikoanze Yoruba-religie. Noa heur komst op Cuba vil ze ien de Santeria-religie soam mit de katholieke Virgen de la Caridad del Cobre, de patroonhaailege van Cuba. Oshun is keunegin van t zuite wotter, zo as moaren, daipen, bronnen en rivieren. Zai is de verpersoonleken van laifde en vruchtboarhaid. Ze wordt ienroupen veur aalderhande hulp. ‘Oshun, luuster asjeblieft noar mie en stoa mie bie, want ik lie aan Fernweh. k Dreum van verre plekken doar k nooit west ben.
Begelaaid mie asjeblieft as tolk bie mien dreum van n Europese, West- Oafrikoanze, en benoam Spoans-Amerikoanze rondraais! Mit ons baaid kinnen wie dij raais realiseren astoe via telepathische dreumen parallel mit mie mitraai zen en tolken wilze. Oshun of Virgen de la Caridad del Cobre, ik sméék joe, al zel t ook op knijen!’
‘Winfried, hou wie kinnen mit ons baaid dreumraaizen?’

‘Oshun, noar aanlaaiden van dij fikse zwangerschapsiengrepen deur dien noamgenoot nam k twij bouken ter haand over de Nederlandse volksheld Michiel de Ruyter. Onder t lezen heurde ik wied vot de Zeeuwse band Bløf zingen: ‘Vlissingen ademt zwaar en moedeloos vannacht’.
Laif Dreumbouk! Dij kombenoatsie van teksten en muziek laaidde lichtkans tot t singeliere dreumweefsel dat ik wait nait woar òflopen zel, mor doar Michiels geboorteploats Vlissingen ien te zain is. Hou din ook, vrundin Oshun, ik verbeel mie nou al mit die tussen woaken en dreumen ien die Ferne te zweven.

Naachtwolf waas n teuvenoar dij van gedoante veraandern kon. Naachtwolf haar twij zeuns, Thorolf en Koale Grim. En nou komt ter votdoalk al wat vrezelks: Thorolf wer deur Noorse keuneg Harald Klithoar vermoord en keuneg wol t hail nait goud moaken. Loater haitte dizze keuneg Hemmelhoar, want veurheer haar e n aid sworen dat e zien hoar pas knippen loaten zol, as e hail Noorwegen onder t mous stopt haar. En zo wer t Hemmelhoar.
Noa dij moord op Thorolf rezelvaaierden Naachtwolf en Koale Grim dat t tied waas om noar Iesland te vluchten. Mor nou komt ter teminnent wat schiers, want doar ien Iesland kwam Egill Skallagrimson ter wereld. Op 7-joarege leeftied waas Egill al n bliksiekoaterse vechtermantje, dij bie sportwedstrieden slecht tegen zien verlais kon. Laiver as verlaizen, lait Egill zien biel achter ien de kop van zien tegenstander. Din mor zunder biel weer op hoes aan! Volgens zien batsege moeke t beste bewies ‘dat Egill oet t eerliekse Vikingholt sneden waas.’ Ainks ston t haile leven van Egill ien t taiken van rebulie, sums deur hom zulf oetlokt, omdat e nait zunder kon.
Op n goie dag legde Egill ien gevangenschap zien leven ien handen van keuneg Erik Bloudbiel, en droug doarbie n groot gedicht veur. Keuneg kreeg van t gedicht n kloet veur haals en spoarde Egills leven.
En nou komt ter wat meroakels, want Egill en zien pazzipant Arinbjörn kwamen ook n moal ien Vraisland te lande en doarover kinnen ie ien Egills saga lezen: ‘Eens voeren ze een rivier op waar het vanwege ondiepten moeilijk was om te landen. Op het land waren grote vlakten en dichtbij waren bossen; de velden waren nat omdat het veel geregend had. Daar gingen ze aan land en kwamen bij een dorp waar veel boeren woonden. Iedereen die kon vluchtte weg. Het land was effen en de vlakten waren groot; over grote afstanden waren sloten gegraven en daarin stond water. Op sommige plaatsen waren grote balken over de sloten gelegd. Waar men moest passeren, waren houten bruggen.’
Noa wat schemotsel kwam Egill haildaal allain te stoan. Vraizen haren bruggen over sloten votpakt, mor t lukte Egill toch om laans bosraand bie zien schip weerom te kommen.

Aan t end van zien leven woonde Egill op n stee dij Mosrots haitte.

Dou e doar bie n loopke strukelde, wer Egill oetlaagd deur n stukkewat vraauwlu. t Waas Egill zo dudelk as de dag dat zien doagen teld waren en op t zulfde stee dichtte Egill dizze onvergetelke verzen:

‘Mien koale knaar wibbelt als n wievelnd kaalf;
mijn palterg piethoantje drupt, mien geheur wordt dompeg.’

Vlak veur Egill oet tied kwam, ging e nog n moal noar hoogvlakte bie Mosfellsbær, om doar n kist mit zulver bezied te stoppen. Doarmit waas de legende van silfur Egills (Egills zulver) geboren.

Der is spreektoal en schrieftoal, mor minsen kinnen ook met behulp van fluittonen ‘proaten’. Dat wordt n fluittoal nuimd.
Silbo Gomera is n fluittoal dij nog deur summege bewoners van t Canarische aailand La Gomera bruukt wordt. Ien Gomera-fluittoal is Spoanse toal ienpangeld veur twij gefloten klinkers en vaaier mitklinkers.

Om aander lu wat te vertellen ien n landschop zunder wegen, mit daipe doalen en staaile ravijnen en mit hoezen wied van nkander, zunder tillefoons, doar waas fluiten op ofstand tegen dij aander lu makkelker as eerst haildaal noar heur toulopen. Ain kin mit n fluittoal rond 3.2km heurd worden, veul wieder en mit minder gespaddel as bèlken.
Op Gomera is Isidro, 39 joar, ain van de jongeren dij Silbo Gomera nog rechtstreeks van zien olheer leerd het. Ien de baargen op La Gomera kinnen ie Cyro tegenkommen en heuren hou e noar zien sikbokken fluit: “Ze herkennen mie aan mien fluitje,” vertelt e joe din grootsk.
t Is nait zeker woar Silbo Gomera, Gomera’s fluittoal heerkomt. Dou eerste Europese kolonisten noar La Gomera kwamen, ien 15e aiw, kommuniseerden oorspronkelke aailandbewoners – oet Noord-Oafrikoa – aal mit fluiten. Dit fluiten waas ien heur ienhaimse toal. Mit komst van Spanjoarden hemmen ze dij aan t Spoans aanpaasd.

Silbo Gomera ging achteroet ien joaren 1950, dou ekonomische swoareghaiden mainste fluiters tot emigroatsie dreef, benoam noar t noaburege Tenerife en noar Venezuela. Vanwegens t zuk ontwikkelnde wegennet en loader mobiele tillefoon haar Silbo Gomera gain praktisch nut meer. Rond de joaren 1970 en 80 waren nog mor enkele fluiters over, mor aan t ind van de joaren 90 waas der opnijs belangstellen veur Silbo Gomera, veur n dail as gevolg van t ienvoeren van Silbo as verplicht legere schoulvak, ook aal wer der dou deur mainste aailandbewoners nog op deel keken as “n boerenspultje”.
Tegenworreg wordt Silbo Gomera mainst heurd op schoulen en ien toeristenrestaurants. Silbo Gomera wordt op Gomera, net aans yogaworkshops ien India, ienzet as toeristenattraksie. Tussen ale dikdakkerij deur kinnen toeristen luustern noar fluitdemonstroatsies. Dat Silbo Gomera op dij menaaier n cliché wordt, net aans bloumenkraanzen veur toeristen op Hawaii, is de pries veur meer welvoart.
Fraanze zanger Féloche het t Silbo ien n laidje verwaarkt. t Laidje en documentaire ‘L’Echo du Silbo (documentaire à La Gomera)’ kin je vienden op YouTube: https://www.google.nl/#q=Youtube+F%C3%A9loche+Silbo

Europese Commissie het ien 2009 besloten dat onderzöcht worden mot of en hou of t Silbo Gomera n beschaarmde toal worden kin:

http://www.youtube.com/watch?
v=PgEmSb0cKBg

Wel mitkommen wil ien dizze wereld mot veuroet kieken.
Wat kinnen wie oet dit verhoal leren, wat de Grunneger toal aanbelangt?
Ons ducht dat as t Grunnegers zó ver achteroet goan is, dat t ook n singeliere toal worden is, net aans t silbo gomera, din kin t op nduur ook n toeristische atraksie worden en kin der goldgeld verdaind worden mit obers dij bie t opdainen van typisch Grunneger gerechten, as knipselbonenstamppot en krudoorntjesbrij* , Grunneger oetdrukkens oetblavven:

‘’Wat ain nait lust, et aander zok dik in!’’
‘’Van etendrinken is t hier best op ploats!’’
‘’Vreet mor duvels, zoepen is ook duur!’’

• Bouk: Groningse pot. Van knipselbonenstamppot en krudoorntjesbrij. Traditionele Groningse gerechten. 2004.

Oet: Grunneger Toal Spulbouk

Einhard (770-840) waas n Frankische dichter, geschiedschriever en biogroaf van Karel de Grote.

Dat Einhard t nait bot op haar mit Saksen maag oet t onderstoande blieken. Zo dudelk as de dag: ‘Dou oorlog ien Itoalië veurbie waas, wer volgende oorlog tegen Saksen (772-804) opnijs oppakt.
Gain oorlog, dij Franken ooit ondernamen, duurde zo laang, waas zo vol van alleriezelkste wandoaden of waas zo stoer.
Dij Saksen, net aans hoast ale volken dij ien Germoanië leven, bennen vraid van noatuur. Ze bennen overtuugde duvelaanbidders, stoan ons geloof nait en vienden t haildaal nait oneervol om wetten van God of van minsen te overtreden. Ging zowat gain dag veurbie of t gaf hier of doar rebulie of vrede wer broken.
Wie swetten over haile inden aan nkander en aan baaide kanten was moord, roof en brandstichten aaldoags. Op t ind mainden Franken dat tied ter heer waas om nait laanger allain mor militair op heur overvalen te reageren, mor om ains n Endsieg op Saksen te behoalen. 33 joar laang waas mit n allergloependste hoat aan baaide kanten stried leverd, mor verlaizen van de Saksen waren groder als dij van Franken.

Aan stried haar veul eerder n ind wezen kind, as dij Saksen nait zo traauweloos west waren. Ontelboare keren deden ze of ze onder t mous stopt waren, gaven heur aan Karel over, beloofden ales te doun wat ter van heur aaisd wer, boden gijzeloars aan en laiten boden van keuneg tou. Op n duur haren ze moudveren zo bot hangen loaten, dat ze allerdeegs beloofden om heur duvelaanbidden op te geven en t Kristendom aan te nemen. Net zo voak as t heur wil leek om dat te doun, hemmen ze heur woord broken. …..Mor keuneg hil woord…..
Oorlog dij zo laang duurd haar, kwam aan zien ind en de Saksen legden heur bie veurwoarden van keuneg deel: oetschaaiden mit haaidense praktieken van heur veurollen en aannoame van t kristelk geloof.
Dou eerst werden ze mit t volk van de Franken veraind.’

Aal dizze hiepkonterge opmaarkens over Saksen bennen oet Einhards pinneveer kommen. Autochtone Grunnegers kinnen Einhards woorden ien buus steken. Zukkent bennen meschain ook Saksen, as heur veurollen laankmanstied ien Grunnen woond hemmen.
Of waren zai Vraizen, of Chauken?
t Woongebied van de Grunnegers waas veur dij tied dichtbevolkt. t Totoale aantal ienwoners van haile pervinsie Grunnen tussen 3e en 10e aiw wordt schat op t relatief hoge aantal van 12.500 . *1

Dat is ongeveer geliek aan t ienwoneraantal van t tegenworrege Appingedam!

*1 Jan de Vries: Het verhaal van Groningen blz 11

Sunt begin veurege aiw het zowat elk d’aander noaschreven dat de Grunneger Ommelanden en Oost-Vraisland van ±800 – ±1300 Oldvraistoaleg west bennen. Ien Ommelanden zol vanòf ± 14e aiw t Oldvrais as aalgemaine spreektoal bie leutjen deur t Middelnederduuts verdrongen wezen. Is ainks mor áin west dij hom tegen dij theorie verzet het: K. ter Laan. Mor is nou ain bie kommen en dat ben ik, Jobke. Volgens ons is ien Grunneger Ommelanden eerst Oldsaksisch en loader Middelnederduuts proat. En t Oldvrais is ien Ommelanden van ±800 – ±1300 wel handels- en schrieftoal west, mor nooit aalgemaine spreektoal. Wel dou schreef waas riek of monnik. Elite schreef. Der is wel aanteund dat t Oldvrais tussen ±1300 – ±1400 as schrief- en handelstoal ien de Grunneger Ommelanden verswonnen is. Mor t Oldvrais en t Oldsaksisch hemmen hailtied noast nkander bestoan.
As t Oldvrais as aalgemaine spreektoal verswonnen is, din zol dat betaikend hemmen dat ter ien ± 100 joar, binnen drij generoatsies zeg mor, ien Grunneger Ommelanden n spreektoalwizzeln west het van t Oldvrais noar t Middelnederduuts. Dat is nooit aanteund. Ook nait dat zukswat al eerder ienzet hemmen zol.
Aal lu kommen hailtied aanzetten mit veurbeelden van t verdwienen van Oldvraize schrieftoal.
Mit t vervaal van de Vraize handelsmacht vervil ook t Oldvrais as schrieftoal ien Grunneger Ommelanden. Dat ging touglieks mit opkomst van de Hanzemacht. Van dou òf aan tot ± 1600 schreef Grunneger elite ien t Middelnederduuts. Noa ± 1600 mainst ien t Nederlands. Ien Estland en Letland is n vergeliekboare situoatsie west mit t Duuts als schrieftoal en t Estisch en Lets as spreektoalen.

Middelnederduuts of Middelnedersaksisch

Ien Nederland zeggen ze Middelnedersaksisch en ien Duutsland Middelnederduuts. t Grunnegers kin-je ook zain as de westelkste variant van t Nederduuts. Mor noa Twijde Wereldoorlog kon t woord Duuts n zetje gain snaren meer lieden. Volgens dij omschrievens prouten Jobke’s Duutse veuròllen Nederduuts/Niederdeutsch/Plattdeutsch/Platt en de Nederlandse Nedersaksisch, plat of boers.

Slaat se up dat Muul, dat et klappet
Om joe t gevuil te geven dat t Grunnegers onderdail is van n groot Europees gehail, doar ie varianten van begriepen kinnen tot wied over laandsgrinzen en tieden hìn; lees ofschaaidsbraif ien t Middelnederduuts van n mouder dij heur meschain wat áál te staark om heur dochters bekommert. Stoere woorden bennen nummerd.

1. Jy: jullie. 2. Awers: liekewel. 3. Be’en: bidden.

‘’Myne leewen Döchters, Anne Kunicke un Gödecke Christine!
Dewyl ik wol förchte, dat ik uut düssen Lager wol nich wedder upstaan, sondern daarupgaan un starwen werre, Jy(1) nu awers(2) by my syn, dat ik Ju uutförlich seggen un leeren kann, so hebb’ ik düssen Breef mit egen Händen schreven un unnerschreven, ook verseegelt, Ju ton Gedächtnisz hinnerlaten, un befehle Ju, dat Jy Ju daarna richten schöölt na mynen Afstarven.
Vöör’t Eerste schöölt Jy vöör allen Dingen gottesförchtig syn, flytig be’en(3) un in de Kerken gaan. (…)
Wenn Jy vun Dische upstaat un dat Danzen angeit un ener bi Ju sitten geit, so seet em ja nich an. Wenn he Ju denn wat vöörsprekt, so antwooret em ja by Lyve nich.

Will he Ju denn by de Hand nehmen, so tehet(4) de Hand weg un steket se under de Schörte, daar mööt he ja wol wegblyven. Wenn he Ju denn wat vun Freen seggt o’r dat he Ju leet hädde oder derglyken, so swygt stille un doet as wenn Jy dat nich hört. Wenn he denn lyke sehr(5) dawedder vun sprekt, so segget: wat hebt Jy mit my to doon, ik hebbe ju Ködern gar nich nödig, dat latet man blyven. (…)
Wenn de Junggesellen des Nachts na ehrer Gewohnheit mit der Lymstange(6) lopet, un de Specksoppe(6) bringet, un den up Ju Kamer komet, daar Jy syd, so lopet achter Juer Wäschen(7) Bedde un gaat daarup sitten, so mötet se Ju wol mit fre’en laten, dat will ik Ju befehlen, myne leewen Döchters, dat versta Jy wol, daar richtet Ju na.
Wenn se awerst glykwol kämen mit Ju to ködern, so segget: pakket Ju weg un latet my mit Fre’en, o’r ik sla ju up de Snute(8), jy unbeschrynen(9) Esels, wat hebbet jy up de Jungfernkamer verloren? Wenn se denn noch keene Free hollen willt un willen Ju pipen(10) (markt wol dat Sprikwoort: ‘Vun Pipen upr Lippen, kummt Frundskupp unner de Slippen.’(11) as de besopenen Junkers to doon pleggen, so lyd’t dat jo by Lyve nich, un slaat se up dat Muul, dat et klappet un segget: Gaat hen, wo jy dat gewohnt sünd.

4. Tehet: trek. 5. Lyke sehr: toch. 6. Lymstange, Specksoppe, liemstok. 7. Wäschen: femilie. 8. Snute, snoet, bek. 9. Unbeschrynen, onfersounlek. 10. Pipen, doetjen. 11. Slippen, hemdslip.
   (Van doetjen op lip, komt vrundschop onder t hemdslip)!

Wenn Junggesellen mit Ju danzen willen, so könnt Jy wol neinen danz verseggen, awerst, wenn se Ju in’n Danzen o’r naher pipen willt, dat schöölt Jy by Lyve nich ly’n,
sondern schöölt se up de Pipsnute slaan un seggen: jy unverschamde Ossen, wat hebbet jy mit my to doon? (…).
Ogen by Lyve nich up, etet un drinket ja nich veel; wenn Jy danzet, so tredt fyn sedig un lyse to, holet Jue Hanne nedder vöört Lyf un maakt en fyn eerbarn sedigen Knix. Dat will ik vun Ju gehollen hebben, myne leewen Döchters Anne Kunicke un Gödecke Christine, dat hör Jy wol.’’

Let op dij woorden mit e-oetgangen: Miene, Liemstange, klappet un segget, want as volle slotvokoalen van Oldsaksische woorden (dagos/-as) verminderd bennen tot n ‘stomme e’, (sjwa): doagen, din spreken wie van Middelnedersaksisch. Ien Oost-Grunnen is dij sjwa bleven: kouke. Kiek ien Ter Laans NGW, blz. 203/205: kouk-kouke.

Kloeke op zuik noar kouk en kouke

Gesinus Kloeke waas n onderwiezerszeun oet Schagen.
Tussen 1914 en 1919 waas e leroar Duuts ien Winschoot en Alkmaar, dou ien Leiden en loader perfester.
Ien tied van zien leroarschop ien Winschoot begon Kloeke aan zien veulbesproken ‘dialectgeogroafische fietstochten’.
Kloeke’s vraauw schreef ien t veurwoord bie zien dagboukfragmenten: Zinnetjes als ‘regenbui, band stuk, te voet naar…’ komt men telkens tegen. Maar wat meer is: de dialectgeografie was nog een particuliere liefhebberij, de onderzoeker moest zijn weg zien te vinden in volkomen onontgonnen terrein en dus van dorp tot dorp goede zegslieden zoeken.

Veur zien bouk De Hollandsche expansie in de zestiende en zeventiende eeuw presentaaierde Gesinus Kloeke n toalkoart van Nederland en België. Op dij koart, dij loader noam kregen het van ‘Kloekekaart’, haar e doezenden meetpunten zet, doar dialekgegevens mit haand op ientaikend worden konnen.
1916, Dinsdag 8 Augustus. Over Zeerijp en Loppersum naar Stedum. Onderweg smerig café en jongetje met borrel.
In Stedum (…) vrouw om kint uitgelachen, terwijl nog geen uur geleden kient bespot werd te Holwierde.

Vrijdag 18 Augustus. Vergeefsch bezoek in Farmsum en Delfzijl. Zondag om 7 uur bij Takens. Olthoff zegt, dat Rietema, Zijlma en Juffrouw Hagedoorn (geboren te Kantens of Zandeweer) zuiver zijn, maar Tilbusscher niet. Om 1 uur thuis gekomen. Tusschen Adorp en Aduard is de brug de grens van het ‘Overdaipsters’.

1917 Maandag 13 Augustus. In regenbui naar Woudbloem (ver afgelegen aardappelmeelfabriek). Gewacht in smerige kroeg (’t hemeltje). Eigenaardig milieu, man van in de 90, oude Bakker (lange haren, kuch, rooken bij de haard), zijn vrouw van 80 (ik schatte ze op 60) en nog een oude man, die met ‘jong’ werd aangesproken, scheeve schouders, hooge pet, smerig gezicht, groote kring, gesprek over turf en turfprijzen en kwaliteit (geen mot), nog een frissche jonge schippersvrouw. De ‘jong’ moet geld natellen dat oude vrouw van een ander inwisselt tegen bankpapier. Kwispedoor, mijn limonadefleschje (kogelfleske) met vinger open, twee karaffen, een met jenever en ander met brandewijn, de jong heeft zich eenmaal vergist, och hemel,
’t is brandewien, weer teruggegooid in karaf en ander gehaald. De ‘jong’ blijkt later daar ‘in kost’, dus soort kellner (…). Mag ik mijn fiets hier binnen zetten? Asjeblieft.

Donderdag 16 Augustus. Naar Norg. De Norgsche ēi zweemt heel in de verte naar aai, maar feitelijk toch ēi, in Roden reeds meer, in Peize dunkt me nog meer (…).
Waar houdt toch de apokope op? Ik had gedacht te Norg, maar het is nog zuidelijker. Zou misschien Haule interessant kunnen zijn?

Zaterdag 18 Augustus. Naar Roden en Peize. In Garmerwolde zegt men volgens V.d. Molen kouk. Per fiets naar Peize. Vrouw weer in café, zeer zwijgzaam, maar per slot van rekening toch de rest der woorden gezegd. Geen verschil meer tusschen [o] en [ɔː], behalve bij m[ɔː]k[ŋ]. Is het dus toch verbeelding? Eventueel een volgend jaar nog eens een oud man vragen (…). Even omgefietst en twee vliegmachines gezien (…). Om 4½ terug, opkomende donderbui, nog even nat. ’s Avonds dit uitgewerkt.

Zondag 19 Augustus. ’s Morgens naar Eelde, bezoek bij Hartlief, niet thuis. Vrouw nette en voorkomende indruk. Visitekaartje afgegeven en gezegd volgend jaar weerkomen.

Maandag 20 Augustus 1917. Per tram naar Leek. Daar aan Joodsche slager weg gevraagd. Langs kanaal eerst naar Zevenhuizen. Jongen op straat uit Zevenhuizen (=zøbmhyzn) geeft antwoord: koek=koek, ein, twei, drie, vier, [e]lf, tw[a]lf (…). In Houler Wijk wordt algemeen zuiver Friesch gesproken. Eveneens in Appelscha. Juffrouw aan de Friesche grens (spreek ook Hollandsch): hier beginnen ze direct Friesch te praten. In Houle onderscheidt men Boersch (=plat) en Friesch. Dezelfde onderscheiding in Donkerbroek.
Smerige kroeg in Houle. Man is uit Friesland, vrouw daar uit de buurt. Kleine jongen praat het plaatselijk dialect: koek=k[u]kə (…).

Maandag 5 Augustus 1918. Over Enumatil (voorbij zeilende schepen, wild paard met Fries) naar Grootegast naar onderwijzer Nienhuis.
Was nog niet thuis, even koffie gedronken in hotel daartegenover waar inbezitneming van wol was. Hij geeft heele zekere antwoorden, is vlot en geeft uit zich zelf. Ik zou daar dunkt me wel weer kunnen komen. Zij heeft er ook wel plezier in. Toen naar Opende (regenbui, schuilen in boerderij). Verlegen meisje in ongezellige herberg geeft niet vlot. Toen Cremer opgezocht, verboerd, ik zal hem na 19 aug. (schoolbegin) schrijven; wanneer ik kom,
twee leerlingen beide van daar geboren ouders, na half twaalf. Juurt Schuilinga (spr. Uit Joerd), zijn onderwijzeres, woont in Stroobos. Stroobos is ook half Friesch, half Groningsch. In Doesum: onderwijzer Tamsma. Onderweg in Doezum een daar geboren jongen ontmoet die zegt: huller (wesp) (…).

Dinsdag 6 Augustus 1918. Op weg naar Garnwerd een vrouw uit Dorkwerd ontmoet, die zegt: vligŋ, een, twee, drie, koek is soet, steen, been. Zij is daar geboren en heeft daar altijd gewoond. Bij onderwijzer Stuur verkeerde inlichtingen, daar hij niet in de plaats geboren is (enkele duidelijke fouten maakte hij, zooals ik naderhand constateeren kon). De kinderen hebben moeite met en en in. In kroeg gehoord van Oom Wiersema: yt en hys voor uit en huis, joe voor u (in Winsum i), wient (=wind), ien tun (in de tuin), sloug=sloeg, laip=liep, lopt=loopt, kient slɛpt.
De herbergier komt uit Middelstum en beveelt me daar aan: J. Venhuizen, rentenier, bewoont villa Menteda (naar Barhold Entens), beminnaar van geschiedenis etc. en onderwijzer de Vries in Zoutkamp. In hoofdzaak vergeefsche tocht, doornat thuis gekomen.

Dagboukfragmenten lopen deur tot dunderdag 8 augustus 1918. Ale gegevens vulde Kloeke loader aan via ofvroagens en via kraant en tiedschrift. Aan zien Winschootse periode hil Kloeke biezundere belangstellen over veur Oost-Nederlandse dialecten. Zien eerste publikoatsie op t kontraain van Nederlandse toalgeografie haar betrekken op apokoperings-isoglosse ien Grunnen en Drint (apokope=ofsnieden).
Dat ging om isoglosse, toalgrìns, van ofsnieden van de sjwa:
kouke-kouk.

t Maag joe heugen dat ien 2011 de meer as twinteg joar olle “Toalroute” deur Bavvelt en Raskerd nij leven ienbloazen wer.

Dizze Toalroute is n Grunneger gedichtenomloopke van vief kilometer. Startpunt is n infermoatsiepaneel aan boetenmuur, noast iengang van t Bavvelder dörpshoes Agricola aan Heerestroat. Laans “olle” route stonden aal tien breden mit Grunneger gedichten van o.a. David Hartsema, Ede Staal, Sien Jentsema, Jelte Dijkstra, Jan Jaap Boer, Henk Puister en Reinder W. Hiemstra. Bie vernijde route bennen twij gedichten van Nane van der Molen ploatst bie Laurentiuskerk en bie t Hoogholtje.
Route wordt markeerd deur poaltjes mit gele voutjes. De gedichten dij veurlezen worden, bennen op n CD òfwizzeld mit verschillende versies van t Grunneger volkslaid. Ale gedichten op CD bennen iensproken deur Jan Sleumer. Maank gedichten is twaalf moal t Grunnens laid te beluustern, op verschillende menaaiern speuld en zongen. Zo is der bevubbeld n bluesversie, n barok-, n smartlapversie en ain mit akkoorden op wiengloazen. Behaalve Jan en Alice speulen ook Harry Baylé en Winfried Veenker mit (Jan en Winfried vörmen t Duo Mokumer Molleboon). CD is nog hailtied te koop.

Tot zo wied ales en ales goud! Tot Alice v.d. Meer, promoder van Toalroute, noar DMM schreef:

Op ‘ons’ Toalroute is t gedicht van Henk Puister stolen!

(Op CD, nr.18, staait Puisters gedicht en ook ien t begelaaidend boukje vanzulf)

t Winterklaid of

Veujoar!
Winter veurbie.
Vroug vogelpoar,
zing veur mie.
Vot, voel snijklaid,
verdwien veur de zun!
Doe paast aal nait
om de scholders
van n nij begun.
Bevroren verdrait
bedekt mien haart
mit iezelke kolde.
Mor hoog in n bongelboom
heur ik t veujoarslaid.
Ik wor zo weer de olde.

n Daif dij n bred met n gedicht steelt maag ien zien soort goud wezen, mor t soort deugt vanzulf nait.
Doarom mot ter meschain aan t begun van t Rasquerder omloopke n replika van dit bred kommen ien Grunneger vertoalen:

Doe kins ien t bos
Aan de kuier goan,
Mor loat ale bomen
En stroeken stoan.

Aans komt n keerl
En schrift die op.
Din staaist doe doar
Mit n dikke kop.

P.S. wat veur bomen en stroeken geldt, geldt ook
veur breden mit gedichten!

t Bred staait in t Witthausbusch, Mülheim/Ruhr, Duutslaand.

Grunnens laid mit akkoorden op wiengloazen: https://www.youtube.com/watch?v=_JK-uQ98ZZ0

Geloofstoe ien haailege geest?

Eerliekse haaidense gaisten bennen eerdmantjes: leutje kereltjes, dij heur votteuvern veurdat ie ze zain kriegen kinnen. Ien t theehoes op t Menkemabörg zaten mainsttied n stukkewat eerdmanskereltjes noflek heur eerdmanspiepkes te smoken, ientied dat eerdmanswiefkes doar eerdmans- borstrokjes zaten te braaien. Kroepend sloop Jobke op t theehoes òf, en sprong din ienains bie roamen omhoog om heur te snappen. Hailtied vergees! Aaid op tied votteuverd.

Op t Hogelaand wonen eerdmantjes ook aan noordkaant van kerkhoven, zeedieken en wierden. Zeewiefkes bennen ien zee levende wezens; haalf vraauw haalf vis. Kinnen onhaail brengen. En der bennen hommelstommels en smakhakken. Dizze wezens, en nog veul meer, spouken apmoal rond ien Noord- en Oost-Nederland en westelk Nederduutsland.

Widde wieven bennen luchtgaisten ien gedoante van vraauwlu ien laange, widde klaaier. Ze doun mainsttied gain kwoad. Mainsttied betaikent sums wel. Ze kinnen heur ledemoaten krap-aan bewegen. t Bennen zielen van doden dij nait tot bedoaren kommen kinnen. Op stille ploatsen zweven ze onheurboar mit zun om over grond. Behaalve ien Lutje Saaksum, doar daanzen ze mit löshangende, wilde hoaren tegen zun ien. Widde wieven bennen altemoal gelieke gek op manlu! Der bennen gonnent dij dinken dat widde wieven en sukkeraaiwiefkes t zulfde is. Wat n verstand! Sukkeraaiwiefkes bennen swaarte wiefkes, dij ien onderwaal net as kabouters ien eldernstroeken zitten!

Heemantjes bennen dwaargachtege noatuurdemonen mit verschaaiden afferen. Ze worden herkend deur heur roup van ‘hee, hoo!’ 

Swinters mos Roelfs vraauw, Margaretha (Griet) Meijer, oet Kloosterboeren, elke zundag törfkooltjes waarmen veur sikkom vieftien steuven, dij deur kiender véúr Hoogmis ien kerk brocht werden. Eerst verkoolde ze törf. Dij lait ze wat bekleumen en din bestreek ze kooltjes mit aask. Bleven ze laanger waarm. As klokken ludden, veurdat kerk aanging, mouk ze kooltjes gluiend en legde heur ien testen. Dat is zo’n potje van staingoud, mit ain oor. Veur twij gulden viefteg ien t joar haren rieke boerinnen haile winter sundoags din n lekker waarme stoof onder de vouten. De riekere boeren en boerinnen kwamen mit n koetsewoagens noar kerk.
Boeren werden mit heur femilienoamen aansproken en bie boerinnen wer doar ‘juffrouw’ veur zegd.
Pa Sleumer waas as de dood veur peerden, dus dij mozzen oetspand worden deur n zundagshulp: Tines. Tines Kock.
As hai der hail enkeld nait waas, din mos oldste dochter Trui dat doun. Trui waas nóg benaauwder veur peerden as Pa Sleumer, mor dat kon Pa ook nait helpen!
Tines woonde ien t Gasthoes. Hai was nait haildaal goud.
As Tines peerden oetspand haar, din bon hai heur ien schuur aan muurringen vaast. Hai zette koetsewoagens op t aarf, tussen kerk en t café-logement. Sums trapten peerden noar nkander en brak ter ain lös. Dij mos Tines din op t schoulplaain trugvangen.
Noa Hoogmis, as der ien kerk n geur van wierook en verschruide rokken hong, kwamen boeren en boerinnen noar Roelfs café, doalk noast kerk, veur kovvie of wat aans.
Veur n kwartje, dij onder schuddeltjes hinlegd wer, moggen ze net zoveul kovvie drinken as ze wollen. En noa kovvie dronken boerinnen voak n glaske Madeira.
As klanten vot waren en kop en schuddels oproemd werden, zat ter onder ien kopjes mainsttied nog n dikke proeksel onopgelöste sukker. Dij verrekte boerinnen haren toch ook wel wat minder sukker ien kovvie doun kind? Zunde van t geld ja! Op t lest spande Tines peerden weer ien.
Van elke boer kreeg e n dubbeltje.
Zo’n zundag brocht Tines om en bie n gulden op.

Op rode plavuzen ien puthok ston n waskedel. Deur de week hulp Tines Griet doar n uur laang mit wasdraaien ien kedel. Doarveur kreeg e n kop kovvie en smirregs resten oet pottenpannen mit waarm eten. As ze tied haar, stopte ze Tines ien bad. Pa Sleumer zörgde veur holt, törf en kolen veur grode keukenkaggel. Sums braandde kaggel te hoog en din verbraandde t eten. Dik ellèn! Sums bekloug n kostganger hom bie Pa Sleumer over t eten. Dij veterde Griet din ommeroak oet. Mien God, as ie ale troanen, dij zai stiekom schraauwd het, bie nkander veegd haren! Hail Hoofdstroat haren ie der mit schoon bounen kind!

Op t bidprentje van Griet:
`Een gemakkelijk leven had God haar niet toebedacht.
Zorg, verdriet, teleurstelling, meer dan menigeen kan vermoeden, heeft zij gekend. Maar stil berustend heeft zij alles aanvaard.’

Roelf, as brandweerkommedant.
Ain joar noa Griets dood kreeg Roelf n haartaanval. Wina, t dainstwichtje, wol hom smörgens op zien koamerke zien broodeten brengen. Hai laag dood op vlouer. Wina gierde en vil flaauw. Roelf waas mit neus tegen t naachtkastje aanvalen.

Op Roelfs bidprentje: ‘Door zijn doofheid heeft hij veel moois moeten missen. Maar opgeruimd van aard droeg hij dit kruis blij en gelaten.’

Om en bie 700 joar noa de Hoogduutse Klaankverschoeven begonnen ien Groot-Brittanië klinkers te verschoeven. Rond 1400 wer time nog oetsproken as tiem, see as séé), say as sai. As ie olle Angelsaksische woorden haardop oetspreken noar Grunneger sproakklanken, din kinje zain hou verwant Nedersaksische/Grunneger woorden mit olle Angelsaksische woorden bennen:

You, two, five, seven, eight, like, right, handbook.
Joe, two, fieve, seven, eicht, lieke, richt, handbook.
House, father, make, foot, twilight (Grunnegers: ‘twijduuster’!).

n Knight waas knecht van kasteelheer.
n Knife is n kniefmes (Ned.: knipmes) of n knieft (Ned.: zakmes).
Poepeknieften werden voak deur Poepen, Duutse kiepkerels, verkocht/verkoft.

En n cobweb wordt mit n kopstubber votveegd. (Cob = n old woord veur spin). En n stubber? Dij bruken ie elke dag ja!
Nije eerappels huiven nait schild te worren, ie kinnen ze stubben.

Toalspultjes

Kwam ains n cough-ship/kofschip oet Veendam.

t Moderne Engels het nog wat woorden dij wis en zeker deur n Anglo-Saksische boer oet 10e aiw verstoan worden zollen en tits is der ain van. Net as arse en fart. Angelsaksen bruukten t woord scīten (schieten). Dat wer om en bie 1300 shite ien t Midden-Engels en shit om en bie 1500. Piss gaait ook terug tot 13e aiw.

Nederlands: bilnaad. Grunnegers: neerskaarf.

n Poar zinnen as veurbeeld van t Middle English:

Cole: Is that thy child?
Is θat θi čild? (č<k; kind)
Alice: Yea, hir name is Ann.
yɛ, hɨr namɘ ɨs An
Cole: A good and holy name.
ɑ god and hɔlɨ namɘ
Alice: Soon she will be three years of age.
sonɘ še wɨl be θre yerɨz ɔv ɑĵɘ
Cole: Will she speke to me?
wil še spɛke to me
Alice: Yea, she speketh wonder loude.
yɛ še spɛkeθ wʊndɘr ludɘ
Hier kinnen ie t ook heuren:
http://eweb.furman.edu/~mmenzer/gvs/
dialogue.htm

Toalspultje

‘Quiet night,’ zegt Engelsman tegen n Grunne-
ger aan railing van t schip.
Dij geft noa n menuut of wat antwoord: ‘Kwait
ook nait.’
‘What do you say, sir?’
Noa n ketaaier: ‘Wat doun joe op zee? Zoesklöt!’

Schriefwieze en oetsproak kinnen veul verschillen: plough (plaauw), through (throew), though
(thoow), enough (ienùf). = *genough/genog.
40 klanken worden ien t Engels op 1120 verschillende wiezen schreven.
Gain wonder dat volgens onderzuiker Eraldo Paulesu van Milaanse universiteit ien Engelstoalege landen 2 keer zoveul dyslexie-diagnoses steld worden as ien Itoalie.
Ien t Italioans worden 25 klanken op mor 33 verschillende wiezen schreven.

t Leek of ze sikkom aal ien Baggelhuizen waren, dou Jozefs Broek hom aan Billerei begon te bakken. ‘Komaan!’ zee Maria, ‘as ik die nou over Briltil en as wie din nog even over De Bult kuiern, din maag t wel Donderen, mor t is vervaast Doodstil as wie bie Kleine Huisjes op t Egypteneinde aankommen.

Ook aal is t doar gain Kommerzielster welvoart, ien Gaarkeuken op Gaanzediek kinnen wie even goud dikdakken en lekker wat brij zoepen! Geefsweer n haandje? Aans vaal ik nog ien De Groeve veurdat wie Haalfweg doan hemmen. Hoi, kerel, Harssens dut mie zeer en ik vuil mie net n Hongerge Wolf.
Wie monnen even bie Bakkerom.
‘Kiek oet!’ raip Jozef, ‘want doar op Kruusweg komt Lalleweer! Haildaal oet Polen! Ien dizze Leegte zel e wel gaauw om Leerms kommen. As din ook Luddeweer nog komt, dij Grootegast, din wordt t Manslagt! Wizzenduvels!
Din wordt der deur Kopstukken ien kranten van Amerika schreven: Manslaughter by twilight in Dutch.
Manslagt! Of t nou bie twijduuster of twijlicht is, zulfs ien t maffioze Napels haren ze Nooitgedacht dat Lalle, Numero Dertien van FC Groningen, zo’n Ruigewaard wezen zol! Gain wonder dat ze hom ien Paddepoel of ien Grijssloot verzoepen wollen.’
‘Pasop!’ belkte Maria, ‘t liekt of Ludde De Poffert verkocht, mor aal liekt e n Lutjegast, hai slept joe Oethoezen, Over De Dijk, over Schaapbulten zo t Schaaphok ien. En din komt e mit n Spijkerboor aanzetten. Dat lopt vanzulf oet op ain groot Tranendal en t Uiteinde is dat plietsie oet Stad komt en schraauwt: ‘handen omhoog en Valom!’ t Waar en woarom?
Doar komt Tjamsweer mit zien Kromme Elleboog. Vroag hom t mor, mor hier ien Bethlehem zetten wie De Punt!’

Tip: Ien Siemon Rekers “Hou is dat?” Het dialect van Groningen stoan ploatsnoamen en PNO’s (ploatsnoamoetdrukkens) dij ien ‘Grollandse topothriller’ nait bruukt bennen, doar kinnen ie dus ook even schier mit aan loop.

Sums kin véúrdieverdoatsie groter wezen as joen echte planoetvouern. Zo is t op t heden ook mit mie. Ducht mie, want ik mot t plan nog oetvouern.
Eerst even wat oetleggen. Ien Amsterdam begelaaid ik as köster n leesclubke dij al n zetje drok in de weer is mit Grunneger schrievers. Dit leesclubke is maind as brug van begunners- noar vervolgcursus. Leste schriever/dichter dij wie bie de kop had hemmen is Jeuds-Grunneger schriever/dichter Jaap Meijer, alias Saul van Messel. En non bin ik veur dit AmsterdamsGrunneger clubke aan loop mit t oetzetten van n kaaier deur t verzwonden ghetto van Amsterdam, op boases van t boukje van Jaap Meijer: ‘Het verdwenen ghetto. Wandelingen door de Amsterdamse Jodenbuurt’ (1958).

Doar heb ik zulf biebedocht dat wie din eerst ook wel even langs t Rieksmuseum kinnen omreden doar olle Grunneger Heerepoort ien t toentje staait.
As ie noar achterkaant van t Rieks kieken din staat dij schiere Heerepoort aan linkerkaant ien t toentje, woar ie tegenworreg deurhin monnen noar ‘veurlopege’ iengang. Ik legde bie bewoakte iengang oet dat ik allain mor noar infoboalie wol en mog doar onder begelaaiden vergees hin. Bie boalie legde ik opnijs oet wat ik op t oog haar. Boaliedoame begon votdoalk te laggen: ‘Ach, mijnheer, zo’n beetje om de vijf jaar komt er hier een Groninger vertellen dat Groningen zijn Heerepoort weer terug moet!’ Lu, hol doar asjeblief mit op! Schaai der mit oet! Ie zetten joe, en mie ook wat, veur maaljan!

Boaliedoame het n om en bie datteg joar old schriftje ien loag liggen woar wat mit pen schreven informoatie ien staait over ol Grunneger Heerepoort

Dit vond ik derover op n poar websteden: ‘De Heerepoort terug naar Groningen! Op basis van de vestingwet 1874 mochten de wallen, als bezit van de rijksoverheid, worden geslecht. De nog aanwezige stadspoorten (in Groningen) werden rond 1878 geamoveerd’ (Van Dale: verwijderen/
slopen).’

Veurdat stadjeder sleupers Heerepoort aan groes haauwen konnen, ‘kocht architect Cuypers in 1880, voor het project Rijksmuseum in Amsterdam, van de sloopaannemer zowel de Deventerpoort (1619) als de Groninger Heerepoort (1621). De poorten staan nu in de tuin van het Rijksmuseum te Amsterdam.’

Van een aander web-log: ‘Herepoort: mooi laten staan!’
In de stad sluimert de discussie al een tijdje, en gisteren besteedde zelfs 2Vandaag er aandacht aan: er is een groepje Stadjers dat de Herepoort terug wil halen naar de stad. Dat ding is van de sloop gered door architect Cuypers, die ‘m naast zijn
Rijksmuseum in Amsterdam neerzette.
Omdat de Herepoort bij het Rijksmuseum een betere functie heeft dan in Groningen, richt Gronical bij deze het comité ‘Houd de Herepoort in 020’ op. Zo’n museum is er immers voor de conservering en tentoonstelling van cultuurgoederen. En we hebben ‘m vroeger zelf voor negen meier verpatst…’

Op zundag 8 juni was der n lezen ien t Rieksmuseum deur Gijs van der Ham, conservoater geschiedenis Rieksmuseum, over ‘de geschiedenis van Cuypers’ tuinontwerp en de plannen voor de toekomst.’

Kennes over t Oldsaksisch is veur n groot dail vothoald oet de Heliand. Dat Kristusverhoal is belangriekste bron veur t Oldsaksisch. Meer as de helft van t Oldsaksische woordbestand van om en bie 2.600 woorden, is ien Heliand overleverd. t Haile ons bekende Oldsaksische woordbestand bestaait oet tennoastenbie 5000 woorden. Veul minder as t Oldhoogduutse of Oldengelse woordbestand.

Straks goan we wat regels oet t kerstverhoal ien Heliand bekieken. Dat wi’k joe beloven wezen!
Mor eerst n nijmoods kerstverhoal.

Zijn hart was zacht, hij had maar één wens
Hij wilde slechts vrede voor ieder mens

n Week veur Kerst lait e bie Hema altied zien kerstkoarten moaken. Veurege zummer waas Jobke ien Litouwen op bezuik west bie boerenminsen, en doar haar e n foto moakt van n holten schuur dij wel wat van n hoes haar, mit rechtsboven n klaain roamke en ien t midden n roamgat, woar blinden van openstonden.

Oet t roamgat haar n swientje zien kop blied noar boeten stoken en knorretje ston wereld ien te kieken of e elkenain alvast n vrolek nij-joar aan t òfwinnen waas.
Veur Hemadeuren zat n zwaarver. Mit n stokje pingelde hai kerstlaidjes op n kienderxylofoon. n Rode puntmuts op kop. Rond Kerst zit t gemoud veul minsen ien n kloetje veur haals; verbiegaangers gaven rij. Vrolijk kerstfeest!

Omdat Jobke n uurke op zien koarten wachten mos, kon e ientied nog makkelk n loopke moaken noar t Marie Heinekenplaain; even kieken of der nog bloumen lagen veur Joos, n zwaarfster dij kort veurtied op t plaain doodtrapt waas. Bie hom miggelde t zaachtjes van binnen.

Onderwegens noar t plaain dreven zien gedachten òf.
Scène mit pingelnde zwaarver dee hom trugdinken aan n hoeskonsert dat e joaren heer mit Kerst geven haar, soamen mit n kammeroad. t Waas bie Haarm thoes. Hoeskoamer zat vol mit femilie en vrunden. Ze haren ale registers opentrokken. Haarm speulde op pioano en Jobke zong, speulde dwaarsfluit en pingelde alderdeegs op n kienderxylofoontje. Haarms vraauw Liefke en heur baaide jonkjes luusterden vol aandacht mit.

Thema van t pergram paasde haildaal bie t kerstdenken: ‘Nooit meer Oorlog’. En ain van heur nummers waas n laid van Zangeres Zunder Noam: ‘Hij deed zijn plicht!’ t Refraain waas: Zijn hart was zacht, hij had maar één wens, Hij wilde slechts vrede voor ieder mens. Aan t ìnd van t pergram brochten ze opnijs n smartlap, over n soldoat. Ien elk koeplet zong Jobke n aarm of n bain van soldoat òf en as tussenspel speulde hai t refraain op t kienderxylofoontje. Mit twij stokjes kon e t refraain alderdeegs twijstemmeg speulen! Tussen t zingen en speulen deur kon e heuren hou of gonnent oet t publiek zaten te kniezen.
Mor noa t eerste koeplet klonk der ook wat gesnötter deur. Arnoud, t jongste zeuntje, waas al haildaal van slag noa d’eerste òfrukte aarm en ze mozzen nog drij koepletten doun. Aander aarm en baaide bainen mozzen der ook nog òf. Arnouds gesnötter laaidde heur wat òf, mor as ie optreden komt der nait geliek n goie morele beslizzen bie joe omhoog. Ze gingen deur mit t ofpulen van soldoat, mor tegen tied dat dij allain nog mor n lief over haar, waas Arnoud haildaal oet stuur. Liefke laaidde hom deur t publiek hin noar boeten. Doar kon e ongemuid oetbrollen. Dou t leste refraain op t xylofoontje oetklonken waas, twiefelde t publiek of t klappen zol. t Waas al zo’n miesderg laid west en mit Arnoud der bie waas t haildáál n toezeboudel worden.
Mit zien reaksie haar Arnoud dubbele boom oet heur optreden sloagen. Minder kon t nait worden. Ze deden n stapke noar veuren en bogen. Gain applaus. Ze wizzen apmoal dat Arnoud dat boeten mitheuren kon en ja…
Haarm en Jobke keken vot van t publiek. Deur t roam konnen ze zain hou of dat Liefke over heur snokkende zeuntje hinbogen ston. n Dikke gobbe waas ien aantocht.

Veur deuren van Hema zat zwaarver noa n uur nog hailtied te pingeln. Koartjes zagen der goud oet. Ze waren veurbedrukt mit ‘Prettige feestdagen. Gelukkig Nieuwjaar’.

Mit Kerstdoagen zollen vrunden oet Duutsland bie Jobke op veziede kommen. Veurdat ze mit heur baaide hondjes aankwamen, haar e ale koartjes, mit n goudkoop kerstpostzegeltje der op, al votstuurd. Duutse vrunden waren net n week ien Litouwen west, ook bie zien boerenkennesen.
Dij haren heur n dik stuk rookspek veur hom mitgeven en dat waas op Kerstmörgen mit bakte aaier en staarke kovvie veur heur drijen nog n lekker smoddertje worden. t Waas wel n reep van t bliede swientje.

Ien t nije joar kreeg e apmoal kompelmenten over zien kerstkoartje: ‘Wat een lief varkentje! Schattig hoor!’

Litouwers bennen rejoale lu en dij reep van t swientje waas dat ook. Elke mörgen doar n poar plakjes van eten wer veur Jobke n gekruus. t Ging aal stoerder, tot kokhaalzen aan tou, mor t mos ja wel. Pas noa n week waas deur knorretje hìn.

Oet: Grunneger toal spulbouk

Net aans tegenworreg bie leutje kiender ontwikkelden noazoaten van ‘ons oermouder Safia’ stoareg aan ook t vermogen om t over mìnsen, dingen of gebeurtenizzen te hemmen dij aarns aans bennen ien tied of ploats, zo as goden, gaisten, overledenen, of verbeeldens, etc. En mit t abstract denken kwamen ook religies; vörms van zingeven, of t zuiken noar betaikenisvolle verbiendens.
Doarbie stoan mainsttied ain of meer hogere machten of opperwezens sentroal. Gelovegen kinnen iendaild worden ien monotheïsten – gain lu dij allain mor thee (en gain kovvie) drinken – tegenover polytheïsten.
Ook aal is der op grond van nijmoodse waitenschop haildaal gain aanlaaiden om t bestoan van t bovennatuurleke te oanen of neudzoakelk te achten, doch loven n bult minsen ien goden of n noaleven ien aiweghaid. En elk maint vanzulf dat zien geloof de woare is.
Ien keur van goden en gaisten zol n minsk haildaal verbiesterd roaken kinnen: verdaild over ale werelddailen loven minsken sunt oldhaid tot vandoag aan tou ien meer as 3000 hemelvoaders en -mouders. Bliekboar het n minsk n noatuurleke aandrift tot religie.

Behaalve ien Grunnen, want Pervinzie Grunnen het n hail hoog persentoage van lu dij nait bie n kerk aansloten bennen (1999: 59% bron CBS), benoam ien Stad en t oosten van pervinzie. Anno 2005 waas nog mor ain op vaaier Grunnegers aansloten bie n kerk. Hiermit is Grunnen noa Flevoland de mainst ontkerkelkte pervinzie van Nederland.

Op wat oetzunderns noa bennen of waren mainste Grunneger godsdainstaanhangers monotheïstisch. Ze volg(d)en de leer van t Kristendom, Islam of Judaisme.
Veul lu bennen nait bot gerust op wat dij ien noam van heur goden doun.
Amerikoanse singer-songwriter Holly Near is ain van de verontrusten. Zai schreef t laid “I Ain’t Afraid.”

Ik bin nait baang veur joen Jahweh,
Ik bin nait baang veur joen Allah,
Ik bin nait baang veur joen Jezus, Ik bin baang veur wat ie doun ien noam van joen God.

Van ind 2005 of aan waas om en bie twinneg persent van Grunneger bevolken protestant en n beetje minder as vief persent rooms.
Ien Veenkolonies werren verschillende kolonies voak deur geliekgezinde groepen bevolkt. Zo ontstonden bevubbeld roomse dörpen as Zandberg en Kopstukken. Ook n Doopsgezind dörp as Lula is hier n veurbeeld van. Stad wer ien 1956 zetel van t bisdom Grunnen, dat de drij noordelke pervinzies en Noordoostpolder omvat.
Stad en Winschoot (bienoam: Sodom) haren tot Twijde Wereldoorlog aan tou relatief grode Jeudse gemaintes. Saul van Messel (ps. J. Meijer) kwam oet Winschoot. Mit zowat 3% het Islam ien Grunnen waaineg volgers.

Noa Reductie waas ook ien Grunnen de Nederlandse Hervormde Kerk t veurnoamste kerkgenootschop worren, mor verspraaid deur pervinsie bleven nog wat leutje roomse gemainschoppen bestoan, benoam ien Stad en ien enclaves as Kloosterboeren, Oethoezen en nog zo’n stukkewat. Ien Oethoezen werren tot aan zesteger joaren tou roomse jonges op stroat oetschollen:

Roomse poepen, luzzen gain zoepen, luzzen gain brij.
Ze binnen apmoal aan… schieterij!’

‘Roomse papen, klimmen als apen, hoog in de bomen,
om dichter bij Maria te komen.’

Mor roomse jonges laiten heur deur reffermaaierden nait op kop schieten en belkten vot trug:
‘Kokse joanen, kovviekroanen,
Aaierdoppen, kletskoppen.’

Koksen, of Koksioanen bennen nuimd noar Ds. Hendrik de Cock van Ulrum, dij hom sunt 1833 aan t heufd van Òfschaaiden van Hervörmde Kerk stelde. Op t Hogeland bennen tegenworreg nog veul reffermaaierden. t Westen van pervinzie, benoam Grootegast en Zuudhörn het n konsentroatsie Vrijgemoakte reffermaaierden.

‘Kokse keuzen, mit heur rooie neuzen, Mit heur dikke lippen, doar zit duvel op te wippen.’

Reffermaaierde jonges laiten heur deur gain ain onder t mous stoppen:

‘Jeuden en Menisten, bedraigen ale Kristen,
Lutterzen komt t op roakeldais aan,
Rechtfermaaierden goan der liek op aan.’

Koksioanen waren nait bie elk te lieden: ‘Motregen en Koksioanen doar mon je veur oppazen; ze binnen aal baaident fien!’

Wat diskermenoatie aangaait waas Grunnen gloepend demokroaties of egalitair, net hou of ie t nuimen willen: Elkenain diskermeneerde elkenain!

Ik kin t nait loven.
Din bin ie nog minner as knollen en woddels, want dij loven aal.

Ook de ‘ongelovege’ richt hom voaker tot n gaist as dat e zulf meschain beseft. Wat dinken ie bie joezulf as ie net n dikke kras ien aandermans auto moakt hemmen?
‘Hou zol e reageren as ik hom vertel dat ik n kras ien zien auto reden heb?’
En dij aander vrundelk: ‘Och, ain kras meer of minder, geft niks hur! Der zaten toch aal krazzen ien!’ Dat vaalt tou ja! Zo leven ie joe geern verder ien en joen moud gruit: ‘O! Mor dit is wel n haile dikke kras! t Het wel wat van n scheur!’

En ie proaten aal mor deur tegen de grode onbekende. t Liekt wel of ie tegen n gaist proaten! Ie hemmen hom nog nait zain, mor ie waiten dat e ien snackbar zitten mot te kovviedrinken. Ie hemmen joezulf geruststeld, ie loven dat t wel goud komt en wachten rusteg ofP Mor doar komt e aan! Gain gaist, mor n beuzebelder mit tatoeages op zien dikke aarms! En ook nog n pitbull dij joe nait blied aankikt!

Max en Budo
Benoam kiender kinnen heur makkelk iendinken dat ze n aander bennen of dat ze n denkbeeldege kammeroad of kammeroadske hemmen, doar ze drok mit omgoan. Amerikoanse schriever Matthew Dicks vertelt ien zien bouk ‘Herinneringen van een denkbeeldig vriendje’ t verhoal vanoet t gezichtspunt van Budo, n opbedocht kammeroadje. Dat kin, omdat Budo wel deur Max opbedocht is, mor zien gedachten en leven lösstoan van Max zienent. Budo het Max zien fantasie neudeg veur zien bestoan, mor verder is e n zulfstandeg wezen. t Grootste gevoar veur Budo is dat Max hom verget of nait laanger ien hom looft. Din is t: ‘poef’ en vot is Budo. Budo zien laifde veur Max, het gain inne en swet en is onveurwoardelk, mor nait onboatzuchteg: as e Max nait oet gevoaren redt, lopt e kaans dat dij hom verget en dat e nait laanger bestaait. Budo is net zo schietensbenaauwd veur n onbestoan, as wie veur de dood. As ie nou aan grode mensenlevens denken en Budo deur God vervangen, levert dat gain fascinerend ploatje op? Sums zol n mins geern wroak nemen willen. As dat, net aans veur Henk Krosenbrink onmeugelk is, din bedenkt e hom wel n gaist van wroak.

Henk Krosenbrink
(Miste bie Winterswiek, 1928)

Ien 1982 sloot e aan Rieksuniversiteit ien Utrecht zien studie Oldgermoanse Toal- en Letterkunde of. Krosenbrink schrift ien t Achterhouks. Noast n twaaftal romans schreef e verhoalenbundels. Zien verhoal Den waerwolf en de zövven kleine seggen / De weerwolf en de zeven kleine geitjes staait ien ‘20 Schrijvers op streek. Korte verhalen in streektalen. Oorspronkelijke en Nederlandse
versies.’

Mei 1940

Ton tien mei 1940
de Duutsers uns land binnen velen
kwam Rex, unzen hond,
reukeloos oet de tied.
Dén aovend nog
zae de radio,
dat honderdtien Duitse vligmesienen
dale wazzen eschot’ne.
‘God’, dacht ik,
‘de wrake is ow toch wal to-vertrouwd. ‘

JUDAÏSME, CHRISTENDOM, ISLAM
Mit gain van dizze drij kin joe meleur overkommen, want mainste Oabramskiender
zellen joe vertellen dat heur geloof veur laifde, vrede en tolerantie is (behaalve as t homoseksuelen aanbelangt. En wee, wel Allah òfbeeldt of Mohammed bespot!).

Elk dij n beetje geduld het en nijsgiereg is, zol op nduur zowat ale Grunnegers kennen leren kinnen. Dat wil zeggen ale Grunnegers dij wat ien t openboar doun. Doar zel we ien dit stukje wat van zain loaten.

Omdat Duo Mokumer Molleboon drij doagen noa Sunnermeerten, op 14 november, optreden zel ien Utrecht, kwamen wie ien ketakt mit Geert Jan Dussel, ain van bestuursleden van de Grunneger Verainen veur Utrecht en Kontraainen, Groningen en Ommelanden, opricht op 15 juni 1918.

Ien t bouk van Daniël Broersma ‘Het wonderland achter de horizon’ staait, ien t hoofdstukje De opkomst van de Groninger migrantenverenigingen: “Mede onder invloed van J. E. Scholtens initiatief nam het aantal verenigingen voor oudGroningers vanaf 1917 sterk toe. In 1929 waren er over het hele land verspreid tenminste 28.”

Op t heden kin-je achter ien elke oflevern van t Tiedschrift Toal & Taiken zain hou min doar van overbleven bennen: 6!

Apeldoorn: ‘Grunneger Verainen’, Ede: ‘Dieverdoatsie’, Meppel: ‘Aigenhaimers’, Nunspeet: ‘Peerd van Ome Loeks’, Zwolle: ’De Molleboon’ en Utrecht: ‘Groningen en Ommelanden’.
G&O geft bladje Pronkjewail oet.

“Broersma: De her en der opgerichte Groninger migrantenclubs waren vooral bedoeld als gezelligheidsverenigingen. Sprekend is ook het plezierreisje van de Groninger migrantenvereniging te Utrecht op 7 juli 1919. Die dag maakten tweehonderd verenigingsleden op uitnodiging en kosten van hun erevoorzitter J.M. de Muinck Keizer (n suksesvolle stoalfabrikant) een boottochtje over de Vecht.”

Tegensworreg is Antje Braam-Iwema ereveurzitter van G&O. Antje Braam is bie mien waiten nooit de vraauw van n dikke stoalfabrikant west. Dus elke expat-Grunneger dij nou n tochtje over de Vecht moaken wil, mot dat zulf mor even bekieken, ducht mie.
Op liest van ienschreven leden bie G&O oet 1925 staait ook n Mej. B. Braam, zonder beroep. Nog femilie? Moeke van Antje’s man? Lichtkaans dat dizze mejuvver B. Braam dat tochtje ien 1919 over de Vecht mitmoakt het!

Tot zo ver geschiedenis van G&O. Trug noar t heden, de toukomst en n berichtje van bestuurslid Geert Jan Dussel: ‘’Bie t optreden van Duo Mokumer Molleboon verwacht ik tuzzen de datteg en vatteg mensen. Zoal is nait al te best wat akoestiek betreft, mor is klaain genog om t zunder verstaarken te doun. Publiek is hail geschikt veur zukswat en binnen ain en al oor. Heb ik zulf voak ervoaren, omreden ik heb ook voak optreden doar.’’

Omreden ik heb ook voak optreden doar? As wat? Wat zol Internet doarvan zeggen?
‘’Onder de naam ‘Grunneger Gnivvels’ hebben we, samen met een aantal enthousiaste mensen, de CD ‘Wijs met Groningen’ gemaakt.’’
Ik zocht deur: http://www.streektaalzang.nl/strk/ gron/gronggnn.htm
‘’Het is een cd met liedjes in en over de Groningse streektaal. Het verhalende karakter van de liedjes en ook de melodieën doen denken aan Ierse folksongs. De teksten, deels in het Nederlands en deels in het Gronings’, zijn geschreven vanuit verschillende perspectieven. Zo zijn er liedjes over mensen die in Groningen zijn geboren en/of opgegroeid en die er nog steeds wonen. Maar er zijn ook liedjes over Groningers die buiten de provincie zijn gaan wonen, emigranten dus eigenlijk.’’

Bie de Grunneger ‘emigranten’ ien Utrecht is diskeer Duo Mokumer Molleboon aan de beurt! Ien heur pergram zingen ze ook n laid over de Velinkjes, emigranten oet Wesfalen.

Drij Velings oet het Moffenland
Men nuimt ze mijstieds poepen
Elk met n glassien in de hand
Dij zatten drok te zoepen
En pochten op ihr Vaters Haus
En op t viel besser Leben Bie heur te lande en dat ihr Wein Kwam van viel zeuter Reben!

Dag: 14 november (vrijdag).
Ploats: Rehobothkerk, Briljantlaan 6 Utrecht.
Tel. 030-2516427.
Tied: 19.30 uur. Zoal open om 19.00 uur.
Pries 5 euro (zowat vergees ja!).

http://www.duomokumermolleboon.nl/

Noaschrift. As ie meer waiten willen over n Grunneger verainen bie joe ien de buurt, din kin je altied ketakt opnemen mit Sien Berghout: sien.berghout@upcmail.nl of tel. 024-378579.

Wel moakt ainks oet houveul toalen of dat ter binnen? Wat wordt onder ‘toalen’ rekend en wat nait?

Ien de Ethnologue, n internatsjenoal overzicht van toalen, worden ien 1988 dik 6000 leventege toalen nuimd. Mor ien edietsie van 2010 (Ethnologue.com) zollen der nog zowat 7000 leventege toalen wezen. Om persies te wezen: 6909.

Ook ien Unesco’s ‘Atlas van bedraaigde toalen’ (2009) wordt n aantal van 6700 leventege toalen nuimd. Wel hailtied lezen het dat ter aal meer toalen oetstaarven, kikt toch wat roar op van n bericht dat t aantal toalen mit n stuk of doezend vermeerderd wezen zol!

Wat monwe doar mit aan? Dat grodere aantal ien Ethnologue is omreden n aantal toalvariaanten is der bie teld as zulfstandege toalen dij aal wel bekind waren, mor veurtied as dialekten van n aander toal bekeken werren.

Dij oldere Ethnologue (1988) geft bevubbeld veur Nederlaand drij ienhaimse toalen: Nederlaands, Vrais en Nederlaandse Geboarentoal. Mor volgens n nijere Ethnologue, Languages of the world (2009) binnen der ien Nederlaand 16 toalvariaanten: Achterhoeks, Drints, Grunnegers, Limburgs, Nederlaands, Nederlaandse Geboarentoal, Sinte Romani, Vlax Romani, Sallaands,
Stellingwaarfs, Twints, Veluws, Vrais, WestJiddisch, (Zeeuws)-Vlaams en Zeeuws. Ien 22 joar 13 toalen der bie!

Ethnologue, is n databestand van toalen, boaseerd op internatsjenoal waitenschobbelk onderzuik. t Bestand wordt soamensteld en beheerd deur n Noord-Amerikoanse kristelk inspireerde organisoatsie, SIL International in Dallas, USA. t SIL (Summer Institute of Linguistics).dut benoam linguïstisch veldwaark, voak ien kombinoatie mit zendenswaark.

Ien 1976, noa n oplaaiden bie t Moody Bible Institute van Chicago, schreven Dan en Keren Everett heur ien bie t SIL, dat Gods woorden verspraaiden wil deur Biebel te vertoalen ien toalen van ongeletterde moatschappijen, zo as bevubbeld ien de toal van de Pirahã-stam ien t Brazilioanse Amazonekontraain.

n Ofdailen van t SIL was aal twinteg joar zunder veul sukses aan loop west om veuroetgaang te moaken bie Pirahãtoal. Op nuigen van t SIL verhoesden Everett, Keren en heur drij leutje kiender ien 1977 noar Brazilië, eerst noar de stad Belém, om Portugees te leren en dou, n joar loater, noar n Pirahãdörp, aan mond van Maici Rivier. Ze haren der dou destieds nog hail gain wait van dat t Pirahã n gloepend stoere toal was! Veur komst van Everett en Keren was der nog nooit n boetenstoander west dij dizze toal onder knij kregen haar. Everett en Keren hemmen doar mit tussenpozen daareg joar bie dij stam deurbrocht, en ien dij tied hemmen ze t Pirahã t beste van ale westerlingen leerd.

SIL verzörgt ook de publikoatsie van de Ethnologue katalogus, n joarlieks overzicht en klassifikoatie van ale toalen dij ien de wereld proat worden of werden. Dizze databank, dij op t internet te vienden is, kint n drijlettercode tou aan ale toalen dij der ien beschreven worden: zgn. SIL-code.

Om tot n nije internatsjenoale standoard te kommen, wordt ter sunt 2005/2006 aan waarkt om de SIL-codes bie nkander te bringen mit de standoard van de International Standard Organisation. Veur toalen is dat ISO 639-3, ook mit n drij-letter code veur ale bekinde toalen. Mor as t mit aander toalen net zo is, as mit t Grunnegers, din maag der nog wel even goud wat deurpuuld worden aan katalogus.

Zo staait t der ien: Gronings. A language of Netherlands. Code: ISO 639-3: gos.
Population 592,000 (2003). Region:
Groningen Province. Language map:
Belgium, Luxembourg and Netherlands.
Alternate names: Groningen, Grunnings. Dialects: West Groningen (West Gronings),
Groningen-East Frisian (Gronings-Oostfries),
Veenkoloniaals (Veen Colony), Westerwolds (Westerwold).
Classification: Indo-European, Germanic,
West, Low Saxon-Low Franconian, Low Saxon. Language use: Official language. L1 of many rural people. Also use Dutch [nld].
Language development: Dictionary. Bible:

1987. Writing system: Latin script. Comments: Recognized by the government in 1996 (being part of Low Saxonian). Der wordt deur t SIL onder andern veul soamenwaarkt mit kristelke Wycliffe Bible Translators, n instituut dat over haile wereld biebelvertoalens produceert. Minsen dij veur SIL-Int. waarken, zeggen dat ze inspireerd worden deur 14e aiwse Engelse biebelvertoaler John Wycliffe.

Dizze Wycliffe waas dervan overtuugd dat de Dag des Oordails kommen zol, as t Nije Testament ien ale toalen van wereld vertoald wezen zol.

(Ien 2008 is haile Biebel, Old en Nij, ook aal ien n Grunneger vertoalen oetkommen). Der mot akkeroat teld worden, gain toal maag oversloagen worden. Mor as tellen veur aander laanden net zo doan is as veur Nederlaand, din zollen ie mainen kinnen, dat Ethnologue toustand mit n faktor twij à drij overdrift en din kommen ie nait oet op 7000 toalen, mor op minder as de helft, om en bie 3000* .
As doarvan 90% binnen t aiw ofstaarft, bennen der ien 2050 nog mor om en bie 550 toalen over. Dus lu! Ie kinnen joe mor beder veurberaaiden op de Dag des Oordails! En t mement dat dij dag aanbrekt en wereld ten onder gaait is, mag din gain 2012 worden, zo as Nostradamus 500 joar leden berekend het, mor is t dichter bie as ie mainen! Wees mor blied dat ie meschain net ien de goie tied leven dat ie de leste dag mitmoaken magen. Aal joen veurollen hemmen doarveur te vroug leefd.

Ien tegenstellen tot de Grunnegers het t Pirahã-volk gain scheppens- of indtiedverhoalen en ze zain ale vörms van minsenproat, aans as heur aigen, as lagwekkend minderweerdeg.

Mit Everett is t aans goan as mit mainste zendelingen. Hai is van zien geloof òfvalen.
Staarvensgodwoar!

* Berthold van Maris: Tellen tot de dag des oordeels. Onze taal, 2010-9.

Ien Gent kommen wie mit ons drijen te Sint-Jorishof oet en lopen op Belfort aan. n Plougje Latinisten staait om stadsgids tou. Ze stukt t verhoal oet van t reliëf aan t gebaauwke dat tegen Belfort en Lakenhal aanleunt. t Is coronatied. Elkenain staait netjes binnen zien krietkring.

Gids Sigismunda oogt as n Catrina, zo’n Mexikoanze heks op de Dia de los Muertos. Ze het n speldje op heur revers mit n vlammende Q.
Wie lustern mit: ‘Doames en heren, t reliëf, dat ge hierboven ziet, verwiest noar n woare Gentse legende.’
Dat klopt nait. t Reliëf dudt op n Roméínse sage!
Sigismunda gaait deur: ‘Over de ronde welving doar ol Mammelokker aan zoegt – ‘mamme’ is borst, ‘lokken’ is zoegen’ – wordt dit verteld: ‘Cimon haar zien oerolle voader begroaven tegen wil van stadsmagistroat ien. Doarom wer Cimon ien t gevang mit zien vout aan ket legd en tot de hongerdood veroordaild. Cimons dochter Pero zocht hom doagelks op. Vol meelie legde ze hom aan tit en heur voudzoame moudermelk gaf heur pa nije levenskracht.
Omdat e mor nait doodging, rezelvaaierden de cipiers Pero ien de smiezen te hollen. Ain cipier vertelde t gebeuren aan rechters dij t deurvertelden aan stadsmagistroat. Man kreeg n dikke kloet veur haals. Doalek lait e Cimon vrij. En veur de rest van zien leven mog Cimon op kosten van de stoat leven.’
Ain van Latinisten vragt: ‘Wat is joen opinio over Pero?’
Sigismunda, wat oet de hoogte: ‘Filia certa in re incerta cernitur.’
Aander Latinist stekt zien vinger op: ‘Dat is n oetsproak Romeinse schriever Cicero: “n Woare dochter toont heur ien onwizze tieden.”
Weer n aander Latinist vragt: ‘En dij stadsmagistroat, wat is joen opinio over hom?’
De QAnon-gids twievelt gain sekonde: ‘Amai, ge mout toch affirmeren dat mit dizze stadsmagistroat n wieze laaider as n katoel mit gespraaide vleugels neerkommen waas! n Staarke laaider, dij zó noatuurlek mit zien macht en gezag omgoan kin, doar kinnen wie allain mor van dreumen dat zukkent ien ons tied weerom kommen!’

Mien vrundin prummelt: ‘Heer en gain ènd! Wie kinnen beter mor n dikke pot Mammelokker bier pakken!’
Ien kroug klinkt meziek van Fanfare van Honger en Dörst.

Specialist: ‘Ien t aalgemain het dit geneesmiddel n gloepend goie genezende oetwaarken.’
Havvelkoar (boven de 56): ‘Ien t aalgemain? Wat mainen ie?’
Specialist: ‘Nou sporoadisch kinnen eernsachtege biewaarkens heergoan.’
Havvelkoar: ‘Din monnen ie nait zeggen: “ien t aalgemain”. Ie zollen dat sporoadische geval mor wezen!’
Specialist: ‘Woar. Mor t gaait om ain op de tien miljoun.’
Havvelkoar: ‘Joa, mor veur mie telt elk mensenleven! Veur joe nait din? Ie zollen dij áíne mor wezen!’ Specialist: ‘Veur mie telt dat vanzulf ook. Mor … zeg mor niks meer, want ik goa n overdoses van n aander monsterachteg goud middel nemen! Ien t aalgemain gaait 1 op 1 doar aan dood!’

Meester: ‘Klas, ien t Nederlands worden ien t aalgemain lidwoorden veur zulfstandege noamwoorden bruukt.’
Havvelkoar: ‘Nou, veur wotter din? Ik bruuk voak wotter. Zunder lidwoord!’
Meester: ‘Klopt, mor dat is n singelier gevaal.’
Havvelkoar: Joa, mor ie zeden “ien t aalgemain” en dat klopt dus nait.’
Meester: ‘Zeg mor niks meer, want ik leuf dat ik mie ien wotter verzoepen goa.’

Toalkundege: ‘Ien t aalgemain kinnen ie zeggen: toal is n dialect mit n leger.’
Havvelkoar: ‘En t Vrais din? Dat is n toal, mor Vraisland het gain leger.’ Toalkundege: ‘Zeg mor niks meer, dat dou ik van nou òf aan ook.’

Der bennen gonnent dij nait geern aan heur middelboare schoultied trugdenken, omreden ze bevubbeld onregelmoatege waarkwoordsvörms oet kop leren mozzen. Kieken, doe kiks, doe keeks, doe hes keken.
Staarke waarkwoorden, dat bennen de boesbelders veur elk dij aander toalen leren wil of mot. Onregelmoateghaid zit hom benoam ien klinkers: zitten, zat, zeten.
Woarom? Doarveur mon-we ver ien tied trug.

Waarkwoordvervougens ien verleden tied

Ien tied van de oldste Indo-Europese toalen waas klinkerwizzeln dé menaaier om van n tegenworrege tied n verleden te moaken. En hou voaker n waarkwoord bruukt wordt, hou eerder e onregelmoateg wordt.

Bevubbeld Letien:

Kommen: venire Ik kom/venio Ik kwam/veni
Zain: videre Ik zai/video Ik zaag/vidi
Overwinnen: vincere Ik overwin/vinco Ik overwon/vici

Elkenain komt voak aarns en zigt, mor Caesar overwon ook voak: veni, vidi, vici!
Nog hailtied goan waarkwoorden hail langzoam over van t olle, onregelmoatege, noar t nije, regelmoatege systeem:
Lezen, ik las > ik leesde, etc.
Leutje kiender moaken dat syteem zulf: ik leesde, drinkde, loopde, begunde, zigde.
Ien t Oosten van Grunnen is dat nije systeem wieder ontwikkeld as ien de rest.
Wel Grunnegers leren wil, het t wat stoer mit vervougens, want ien t Grunnegers is der nog n bult lokoale varioatie bie ook. Benoam bie verleden tieden.
n Veurbeeld: woagen. Tegenworrege tied: ik woag.
Verleden tied: ik wuig/woug/waig/woagde en ik heb woagd.
Zukse vörms mot ain dij Grunnegers leren wil schele kopzere geven.
Aander veurbeeld: vangen: ik vang, vong/ving, ik heb vangen/vongen.
Wat t kortvolkje der van moakt is toch veul makkelker? Ik vang, *vangde, *heb vangd.
Mor elke toal het zien aigen geschiedenis en doar zol ain reken mit holden kinnen, ook aal zeggen toalkundegen dat toalverandern nait tegen te holden is.
Geschiedenis en verandern; willen wie heur ien evenwicht holden of mon-we der ons bie deel leggen dat elkenain ien toukomst potjetoal proaten maag?
Ien t Nederlands hait dat ‘Jip en Janneke-toal’ of ‘New Speech’.

Tegenworrege tied

Ien t Grunnegers bennen/waren bie tegenworrege waarkwoordstieden nog vaaier vörms: ik zai, doe zigs/zugst, hai zigt/zugt, wie, ie, zai zain.
Meervold kin sums ook mit t wezen: wie, ie, zai hebt.
Onder ienvloud van t Nederlands vlaigen klinkerwizzelns ien t Grunnegers – corresponderend mit Hoogduuts en Nederduuts – bie waarkwoorden ien twijde en daarde persoon tegenworrege tied der oet:
Huiven >
huft >
huift.
Kieken >
kikt >
kiekt
Luden >
ludt >
luudt.
Lopen >
lopt >
loopt

Eltje Doddema (1952) is schoulmeester, zanger, schriever, componist en ie kennen Grunnegs van hom leren. Doddema woont ien Haarstee.

Doddema lopt/loopt geern op ienvloud van t Nederlands op t Grunnegers veuroet en stelt op zien webstee veur: ‘Der vindt gain klinkerveraandern *1 ploats as dat in t Nederlands ook nait t geval is, ook al was dat oorspronkelk wel zo.’

P proaten – proatte i.p.v. pruit (prout wordt nait nuimd).

P huiven – huifde i.p.v. hof (hufde wordt ook nait nuimd).
—————————-

*1 http://www.eltjedoddema.nl/
Op webstee gaait t wieder: ‘Gezond verstand zegt ons dat de streektoalvarianten stoadegaan verdwienen. Lu dij ze nou nog bruken kommen uut tied en veur de nije streektoalgeïnteresseerden is t onbegonnen waark om as nijkommers aal dij verschillen te leren. Kinder binnen der al hailendaal nait mit daind. As wie willen dat t Grunnegs as schrieftoal overleeft, din mout ter ain spellen en grammoatikoa kommen: t ABG.

Zo as Radio-Noord vrouger t Noordgrunnegers geern tot ABG moaken wol, zo kin-je aan Eltje’s veurbeelden zain dat hai mit zien ABG aanstuurt op Aalgemain Beschoafd Grollands, baseerd op t tegenworrege Oostgrunnegers.

Spellen ien verleden en heden

Ien Oldenzaal is oflopen maai de oetgoave ten deup hollen van n vertoalen ien t Grunnegers van Heliand (Hailand). n Haaidens kerwaai! Heliand is n Kristusverhoal ien t Oldsaksisch. Ien Toal & Taiken, nr. 4 wer dij oetgoave besproken. En aan t ind van bespreken staait: ’t Is ook hoast nait te veurkomen of der binnen nog wel n poar fouten ien zitten bleven. (9) Aal mit aal is
Grunneger Heliand n mooie vertoalen worden.’

Recensie zat mie nait lekker. Spellen ien n bouk is nait t belangriekst en elk het wel ais n gat ien hoos, mor over spellen ien de Grunneger Haailand vaalt veul te havveln. Aal doalk vanof t eerste kepittel kon ik, dij Rekers spellensregels aanhold, n fikse praan spelfouten aankruusken: moar, oaf, oarde, oafkomsteg, bedude hai, mit vörderen, benoaderen.

t Kin wezen dat ain, dij hom nait aan ‘Reker’ holden wil, woordinden op el en er mit en maggeln wil, mor din mot t ainks wel konsekwent doan worden, en loater kin-je lezen: goudern en luustern.
Heliandvertoaler het hom noar t liekt van gain enkele regel wat aantrekken wild.
Dat kin vanzulf ook.
Omdat ik toch wat problemen haar mit recensie heb ik n aander vroagd wat dij van vertoalen von en hai het blz. 100 bekeken:

der is hail roeg mit aanhoalenstaikens omsprongen; aine keer stoan ze der nait, aander moal aal; sums nait aan t begun, mor den ienainen aal aan t èn.
woorden zo oet t Hollands: opnij, zeg ains, klainaaierd – enzukswat.

vremde woorden: schrobberds (ien regel 3817 – wordt t volk mit ‘bezzems’ vergeleken?); woaraargens n sloatje oet sloagen
(n proemke tebak?)
woordvolgorde: te loaten zain – t komt veul voaker veur (ik kin der nait aan wènnen en wil dat ook nait).
aine moal is ‘zienend’ mit n ‘d’, aander moal mit n ‘t’; boetendes ien regel 3830: ‘dat ie hom t zienend geven (het zijne?).
n vraauw bie t klongeln treppaaiert: woarom nait ‘trepaaiern’ of laiver ‘trappaaiern’; boetendes ook n dikke toalfout: n ‘t’ ien stee van n ‘d’ (staait nait allenneg ien t kopke (regel 3839) mor even loater nog ais: dij vraauw was treppaaiert (regel 3842).

Dit is ain, willekeureg kozen bladzie. En den heb
k ales nog lang nait nuimd ……….

Ik schreef weerom: ‘Mon-we gewoon blied wezen dat ter ain west het dij muite nomen het om Heliand te vertoalen, ook aal is t ien min Grunnegers?
Mon-we ons haildaal nait meer drok moaken over spellen? Of over grammoatikoa? As zo’n vertoalen ien t Nederlands oetkommen waas, din waas e ofbraand.
As t om t Grunnegers gaait, mon-we din niks om ‘kwaliteit’ geven? Wat dat ook wezen maag? Der bennen wel meer dij heur niks van Rekers Grunneger spellensregels of grammoatikoa aantrekken willen.
Dus mon-we meschain alles mor op zien beloop loaten.’

Lu, zo’n boaskerel as Julius Caesar bin ik nait.
Ik kwam, ik zaag en ik geefde mie over. Komt n tied noa dizze tied!

Telefoontje noar Sini Schlömer in Papenburg:
‘Ja, herzlich Willkommen! In Papenburg ist alles ruhig.’
Zien bruier Bernard en vraauw zollen even loader mit heur bootje ien Passantenhaven van t Duutse Papenburg aankommen.
Dunderdagsoavends veur heur komst gingen Sini en Jobke alvast op zuik noar ‘Passantenhaven’, want gain mins haar doar ien Papenburg ooit van heurd. Zuls hoavenmeester nait.
Mit elkenain kon e doar gewoon plat proaten.

Vrijdagsmörgens haar Sini’s man noar hoavenmeester beld: ‘Willen ie mie bitte aanroupen as der n Nederlands bootje veur sluzen aanlegd?’
Smirregs, hoavenmeester aan lien: ‘Ik leuf dat e aankommen is, mor schipper wait nait wat of e wil. Hai lopt bie waal omhoog en omdeel en kikt aaldeur mor wat ien t rond.’
Jobke nam telefoon over: ‘Hou zigt schipper der oet?’
‘O, wacht even, verrekieker mot ter din eerst weer bie.
Ja! Man het nait veul hoar.’

Jobke toetste t nummer ien van Bernards mobiele telefoon en vroug Bernards vraauw: ‘Wat doun ie doar toch bie sluzen? Bernard lopt bie waal op en deel, en k wait nait wat. Ie monnen even wachten. Komt n kolesoal schip aan en doar kinnen ie achterheer!’
‘Hou waistoe dat wie hier bie sluzen bennen?’
‘Hier ien Poapenbörg holden ze alles en elkenain ien t oog!’
‘Ik snap ter gain duvel van, ik geef die aan Bernard.’
‘Hallo Bernard, hier Centroale Commandopost Poapenbörg. Wij volgen joe op radar.’
‘Echt woar?’
‘Nee, geintje, mor wie hebben hailtied wel telefonisch ketakt mit hoavenmeester.’
‘O, dóárom wis hai mien noam! Dou ik zien sluuspost binnenstapte, begroutte hai mie mit: ‘’Herr Schlömer! Herzlich Willkommen in Papenburg!” Ik snapte der niks van. Hou kon hai mien noam waiten? Wat n schietboudel, ja!’

Op n boerderij ien Herbrum woont n Bernhard Schlömer. Sini’s bruier Engelbert brocht heur der hìn. Engelbert belde aan, deur wer opend. Bernard gaf man n haand:
‘Bernard Sleumer’.
‘Ja, ook Bernhard Schlömer.’
Elkenain lagte hom de buus oet!

Bernard en Jobke prouten Nedersaksisch, d.w.z. Grunnegers en de Schlömers oet Herbrum en Papenburg prouten Nederduuts. Soavends konnen ze ien t Papenbörger Hus ‘’historisch schlemmen’’: Buchweizenpfannkuchen!
Hail eefkes zakte gezelleghaid ien, dou ain wat over t eten ien oorlogstied vertelde, mor Jobke wat over zien ollu ien dij tied. Doodstil wer t aan toavel, mor gelukkeg naait laang.

Nait wied van Papenbörg en Herbrum ligt Aschendorf.
Doar is Jobke’s betovergrootvoader Rudolph Schlömer ien roomse kerk deupt. Olle deupvont staait ter nog.
t Kon der ien dizze dörpen bie geboortefeesten orreg lös aan tou goan. As t potje ien naacht geboren waas, kwamen peetollen mit deupling vot smörgens al mit peerdewoagen noar kerk. Noa deup voarden peter en meter, mit femilie en bekenden noar n Gasthuus, en doar kon t n dikke feesterij worden! Slampen tot loat ien mirreg as peetollen knorredoen, ien galop en onder beren en belken noar t hoes van ollu weerom reden om t potje of te levern.

Ien t noaburege Tunxdorf kin-je nog hailtied Hof Schlömer aantrevven: boerderij, doar Rudolphs voader Hermann ien 18e aiw woond het.

n Zogenoamd Gulfhaus, n Oostvrais boerderijtype, mit n schuurdail doar koren en heu beneden op deel opsloagen wer. Hermann en zien femilie leefde mit t vij onder áín dak,
t woongedailte schaaiden van de rest.
Vij ston ien kougaang, noast de deel. Waarme koumis wer deur n deurke aan stroatkaant noar misbult boeten aan stroat kruid en ien t veujoar over akkers oetreden.

Twaalf winkels ien Amsterdam en drij ien Stad! Ik op t fietske noar ain van winkels ien Leidsestroat, mit braif ien tas:

Leuk nieuws voor u. U bent namelijk winnaar in de trekking van april. U heeft een heerlijke interieurparfum naar keuze gewonnen. Een natuurlijk geparfumeerde spray om een unieke geurbeleving in huis te creëren. Hier en daar een enkele spray is voldoende om een verfijnde sfeer te geven aan ieder moment.

Ien winkel wer ik holpen deur n terdeeg opmoakte bela mit sjaaltje om haals. Drij keuzes haar ik: The Ritual of Dao, The Ritual of Goji Berry en The Ritual of Happy Buddha.

‘Wilt u ze eerst ruiken?’ vroug ze.
Ik prommelde wat, mor ze haar aal n waaier tou n glaske oetpakt. Ze flapte hom open en zwaaide mie der mit veur neus laans.
Bie daarde geur wis ik van gain oost of west meer! ’Is het een cadeautje?’ ’Joa,’ loog ik.
Ze kreeg n puutje om vlès tou en haile boudel wer ien n wit taske doan mit twij zwaarde hengseltjes der aan. Veurdat ze t taske overlangde, spoot ze eerst wat parfum over hengseltjes hin! Wat zol t! Hou koaler jonker, hou groter pronker!
Mor zo’n sjiek taske mit zo’n sjiek vlèske heurt haildaal nait bie ain op n ol fiets! En t taske mit geparfumeerde hengseltjes wer nait ien haand holden, mor mos aan fietsstuur bungeln. Ie konnen taske denken heuren: Kinnen nog aaltied wel zain dat e te klaai oettrokken is!

Is haile kust van t Nederlandse Vraisland tot en mit t Duutse Noord-Vraisland oetsloetend Vraistoaleg west?

Dat ter ien Noordduutsland twij kontraainen bennen, doar Vrais sproken wer en nog wordt, wil nait zeggen dat t Vrais ien t haile Duuts-Nederlandse kustkontraain volkstoal west het.

Doar bennen net zo min toalkundege bewiezen veur as veur t Vrais as ainegste volkstoal ien Grunneger Ommelanden.

Ien Nordfriesland bennen sunt 8^e aiw Vraize nederzettens kommen.

Ien kuststreek wer t Vrais doar de volkstoal.

t Noordvrais, ooit omschreven as ‘t bestbewoarde gehaaim van Bondsrepubliek Duutsland’ is ientied wel ien openboare roemtes zichtboar worden op ploatsnoamborden en bie traain- en busstationsnoamen.

Kosten doarvan begroot Grunnegers! Dus doar zain ie ze nait.

Ostvraizen magen geern wiezen op heur Vraize verleden. Hou zit dat?

Dij speulderij deur Ostvraizen mit n zogenoamde Vraize regionoale identiteit komt oet geschiedenis vot, nait oet de Vraize toal.¹

As geschreven toal ien t verkeer mit Nederlandse en Duutse noabers is t Letien deur t Nederduuts van de Hanse ienpangeld.

Tot aan distied wer t Letien noast t Vrais as rechts- en oorkondetoal bruukt.

Ook ien t Saterland bennen, sunt 13^e aiw, drij aiwen noa Vraize kelonisoatsie van Nordfriesland, Vraize nederzettens kommen. Doar is Vraize toal tot non tou ook bewoard bleven as spreektoal. Saterlanders stoan tegenworreg bovenaan op liest van Europese buroos veur minderhaidstoalen.

Ostvraizen dij Platduuts proaten, ervoaren heur toal ook as n bezunder kenmaark van heur identiteit, ook al proaten ze Nederduuts en wordt dij toal van Grunnen tot ien Mecklenbörg aan tou sproken.

Ie vergelieken t Vrais ien Ommelanden geern mit t (Neder)Duuts ien Estland?

Joa, pesitie van t Vrais as kultuurtoal ien Ommelanden is goud te vergelieken mit dij van t (Neder)Duuts ien Estland. Doar hemmen Duutsers aiwenlaang t volk van de Esten overheerst. Ien Hanzetied wer t (Neder)Duuts kultuurtoal ien Estland: toal van rechtsproak, handelslu, domies, grootgrondbezitters, waitenschobbers, enz., net aans veurheer t Vrais ien Ommelanden, mor t (Neder)Duuts is nooit volkstoal ien Estland worden. Dat waas en is t Estisch.

Ook aal haren veul Estische steden, dörpen en minsken n Duutse noam – Tallinn waas Reval – en kin-je nou nog hailtied Esten mit Duutse noamen tegenkommen. t Duuts maag din grode ienvloud had hemmen op Estische woordenschat, syntaxis en idioom, toch waas en is t Estisch de volkstoal ien Estland, net aans t Nedersaksische Grunnegers ien Ommelanden, mit zien Vraize toal-ienvlouden.

Interviewer: Op t heden is der gain ain meer dij hom nog aan de ‘Vraize kwezzie’ branden wil, mor ik bin steevast van plan om de ‘Vraize kwezzie’ ooit nog ains van ìnne tot wìnne oet te figelaaiern.

Hier heb ik nog n oareg spultje veur joe, dij op wierden ien t Saterland speuld wer: Huzeferräiden (Hoeskeverklikjen ien t Saterlands-Vrais)

Platduuts: Dat Saterland (up Saterfreesch: Seelterlound) is en Gemeente in de Landkreis Cloppenborg in Neddersassen. Daar leeven de Saterfresen, de de Minnerheidenspraak Saterfreesch snacken. Dat Saterland is dat lüttjeste Sprakeneiland van Europa.

(Interviewer: Het n zetje leden wat over ien Nederlandse NRC-kraant stoan).

Saterlands: Touvorne do kaanden do Ljude elk un een in ’t Terp (Saterlands is n variant van t Vrais!), jung un oold un ock bi Nome. Wenn ju Familje ‘s äiwens um dät eepene Fjur siet, waas dät Huzeferräiden me di fluggste (oardegste) Tiedverdriuw. Dät gehn di Riegge ätter (= noa, Angelsaksisch: after), elk moste an ‘n Huz taanke (dinken) un do Biwohner aptelle.

Exempel 1: Widewiuw, Wiuw un Kerl, trjo Wuchtere un fjauer Wente (venten): 10.

Dät wieren ju Grotmuhr as Widewiuw; Fahr un Muhr as Wiuw un Kerl;

Möije (= mui(e) = Ned. tante) un two Dochtere as trjo Wuchtere;

aan Knecht, twäin Sune an ‘n Köljed [= Köijed=kouheer=koujong?] as Wente.

Exempel 2: Widekerl, fjauer Wente un fjauer Wuchtere: 9.

Di Fahr as Widekerl, twäin ledige Ohme, twäin Suhne as fjauer Wente.

Een Huzholderske, ‘n tachentigjierige Möije un two Dochtere.

Exempel 3: Went un ‘n Wucht. Dät wie-ren di Pestor un sien Huzholderske.

Dat leste woord Huzholderske is gain verklaainwoord van Huzholder, mor n vraauwelke woordoetgang. Ien t platduuts wordt dij oetgang mit –sche vörmd, zo as bie Schoolmestersche. Ien t Grunnegers kin hoesholderske ook mit –sche schreven worden: hoesholdersche, domiesche/domneesche, dat kin wezen n vraauwelke domie of n domneesvraauw. t Is mor bie welkent ie wezen willen.

1^ Thomas Steensen: Die Frieslande. 2006

Wat t Nederlands nait het en t Grunnegers wel, dat bennen waarkwoorden op -ken en -jen: proempken, boerken, snirtjen/snittjen/kwittjen (dunne stroalen deur taanden hin spijen), klokjen, pittjen, touproostjen, verdiedeldaantjen, vergroetjen, wiendjen.
Van zukse waarkwoorden kinnen persoonsnoamen moakt worden: n prietjeder is ain dij prietjet (loven en baiden), bloumkeder, toentjeder, proemkeder, klokjeder, broaskeder.

Jobke is stoapelgek op zukse schiere waarkwoorden: groetjen (slecht wassen), spotjen, snijbaaltjen, stoepraandjen, mo(t)tjen, ni(t)tjen, fietjen (= omdiedeldaantjen), (mis)hottjen.

Mor t wordt nog aal mooier, want -ttje aan t ind van n woord kin ien t Grunnegers ook. -ttje vörmt verklaainwoorden, as der n r oetvalen is bie woorden op r, rd, rk, veurofgoan deur n laange klinker: Geert, peerd, steert, haart, aart (Ned. erwt), eerbij (ittjebij), kantoor, muur.
Ien gesproken Grunnegers worden klinkers din verkort.

Pittje-schietgeld

Ons pittje haitte Gittje
ze haar t levent op n bottje
tot ze oetglee over n attje
Gittje sprong over n muuttje
achter t kantottje
van Mattje Swienestattje
Gittje scheet n luk flottje
dou stoekte Gittje’s hattje
Wat nou volgt is weer nait veur kiender.
Olderliek veuròf lezen wordt aanroaden.

Jozef Israëls (1824-1911) wer geboren as daarde kiend ien n gezin mit tien kiender.
t Gezin Israëls, dat tot de riekere börgerstand van Stad Grunnen rekend wer, woonde net boeten de volksbuurt ien t sentrom, ien n vernoam herenhoes aan Vismaart nr. 86.

Grunnen, Vismaart, rond 1900

t Gezin Israëls mouk dail oet van n staark wazende jeudse gemainschop. Ien 1899 wer n hoogtepunt beriekt mit n aantal van 2628 jeudse ienwoners, op n totoal ienwonersaantal van Stad Grunnen van 66.537. *1
Voader Hartog Abraham handelde ien effekten. Moeke Mathilde Polack waas n ‘laif en godsdainsteg wiefke’. Zien ollu gaven Jozef n jeudse opvouden.
Op jeudenschoul leerde hai wat Hebreeuws, kreeg biebelles en studeerde wat Talmoed.

Jozef zol eerst rabbijn worden, mor volgde van zien 14e joar òf aan taiken- en schilderlezzen aan “Minerva-Akademie” ien Stad*2. Aal gaauw bleek dat e talent haar.

Jozef waas 16 joar, du e ien 1840 terechtkwam op t atelier van J.A. Kruseman*3 ien Amsterdam,
woar e soavends ‘’Academie voor Beeldende Kunst’’ bie J.W. Pieneman*4 volgde. Dij twij schilders waren hail bot ien mode vanwegens heur idealiserende historiestukken en petretten. Gain wonder dat Jozelf ien eerste tied van zien kunstenoarschop ook verschaaiden historiestukken schilderde.
Zeuven joar laang, van 1855 tot 1862, woonde hai op de Rozengracht nr. 66 ien Amsterdam.
Ien 1863 (39 jaar) traauwde hai mit Alaida Schaap, zowat twinneg joar jonger. Ien 1864 wer heur dochter Mathilde Anna en ien 1865 heur zoon Isaac geboren. Voader Jozef Israëls waas dou aal n internatsionoal gevierd kunstenoar.
Ien 1871 vestegde t gezin Israëls zuk ien n Hoag, ien dij tied n stee doar kunstenoars as Weissenbruch, Maris en Mauve ook woonden. Zai hemmen nkander staark beïenvloud en zollen as groep loater de noam kriegen van Haagse School *5.
De oervoaders van de Haagse School, Jozef Israëls en Willem Roelofs, laiten heur ien heur begunperiode staark beïenvlouden deur de Romantiek (Jozef Israëls) en deur de Fraanse schilders van de School van Barbizon (Roelofs). Baaid hemmen Barbizon bezöcht.
Ook op t heden is veur wel op vekaanzie noar Frankriek gaait, n bezuik aan Barbizon dik de muite weerd!*6

L’Auberge Ganne*7 92, Grande Rue, Barbizon (woar t veur de heren schilders goud dikdakken waas).

Ien n Hoag ging de familie Israëls aan de Koninginnegracht wonen. Omdat Jozef doar de rest van zien laange leven sleten het, wordt e deur mainste lu as n Hoagse schilder bekeken.
Noar Peries kwam Jozef Israëls verschaaiden oal weerom, noar Stad Grunnen*8 kwam e veurennoa even trug.
Mit t (liberoale) jeudendom bleef e aaltied n grode verbondenhaid vuilen.

Jeuds traauwfeest (1903)

t Levensind van Jozef Israëls *9

Bie zien dood ien 1911 (87 joar) stonnen kranten ien binnen- en boetenlaand vol lofsproak, winkels mouken raauw-eteloagies en verschaaiden kraanzen sierden de ‘groeve van den grootste schilder van de 19e eeuw’. Onder grode belangstellen wer Jozef Israëls ien n Hoag op jeudse begroafploats begroaven.
Aal haar Jozef Israëls der mor zestien joar woond, Stad Grunnen wol nait achterblieven bie de eerbetugens, want veul haar e biedroagen aan ‘de goede meening, die men van Noorderlingen in de rest van ons vaderland koestert’.
Elf joar noa zien dood waas op t Heereplaain ien Stad de onthullen van n monement, moakt deur B. Hesselink. t Is n verbeelden van Israëls’ schilderij “Langs moeders graf” *10.

1 Jeuden ien Stad: htt p://www.groningerarchieven.nl/historie/joden-in-groningen/groningen 2 Academie Minerva: http://nl.wikipedia.org/wiki/Academie_Minerva
3 Jan Adam Kruseman (1804-1862), de societyschilder van de Hollandse Romantiek:
http://nl.wikipedia.org/wiki/Jan_Adam_Kruseman
4 Jan Willem Pieneman (1779-1853), grondlegger van de 19-eeuwse Nederlandse schilderkunst: http://nl.wikipedia.org/wiki/Jan_Willem_Pieneman
5 Haagse School: https://vimeo.com/123755524
6 Musée des Peintres de Barbizon: https://www.youtube.com/watch?v=9_Lp0G_aJiQ
7 Barbizon: http://www.balladine.net/ar3cle-a-barbizon-les-peintres-ont-des-barbes-de-bisons-106707221.html
8 Barbizon: http://www.zevisit.com/tourisme/barbizon-village-des-peintres/musee-departemental-de-l-ecole-de-barbizon-auberge-ganne
8 Filmopnoames van Grunnen oet 1916, vief joar noa de dood van Jozef Israëls. Veul opnoames bennen vanoet n riedende tram moakt. Herkomst nait bekend.
https://www.youtube.com/watch?v=Z5fSoJINGkY 9 Over Jozef Israëls: http://www.deverhalenvangroningen.nl/alle-verhalen/jozef-israels-maggelde-als-rembrandt
Over waarken van Jozef Israëls: https://www.rijksmuseum.nl/nl/ontdek-de-collec3e/overzicht/
jozef-israels
10 ’Langs moeders graf’’: http://nl.wikipedia.org/wiki/Langs_moeders_graf

Wie strunen deur t sentrom van Gent en snoeven de loatmiddelaiwse sfeer ien ons op.
Straks willen wie bie Sint-Jorishof aangoan om doar Habsbörgse Kaaizer Karel V achter n dikke kom woaterzooi te zain. Hai is gek op dit gerecht en bestelt t ver vast as e Gent bielaangs komt. Hiernonder zain ie Karel V òfbeeld ien zien sprille bermuda shorts.

Karel wer geboren ien 1500 ien Gent en waas 15 joar old dou e ‘Heer der Neder- landen’ wer. Wie binnen oet 20e aiw en wonen ien Nederland. Karel prout gain woord Spoans, dou e ien 1516 keuneg van Spanje wer en doarmit ook van Spoanse kontraainen ien Midden- en Zuud-Amerikoa. Veur ale dudelkhaid:
ien Spanje hait kaaizer Karel V keuneg Carlos I.
Mien pazzipant prat Spoans en leert Nederlands, ik proat Nederlands en Grunnegers en wie willen ien Gent zowel noar Jorishof as noar Keizershof veur n kom:

Waterzooi
Ge pakt ne pak porrei, ge doet er water bij
en uuk wa vesse groensels en dorren van een ei
Ge zet dat op een vier en ge kookt dat met plezier,
en zijn de kiekens zochte geef tons de pot maar hier.
Ge pakt een diepe talluure en giet iest wa sop can eu groensels
want eu kiekens die moedd’ hèwen: ulder vel moe van da bien.
En ‘t groensel dat ès gesnejen in stukskes en brokskes van zuu gruut.
Waterzeui van kiekens mee patoaters en groensel.

Omdat nait elkenain Oost-Vloams verstaait, komt hier n omzetten:

Neem n bos praai en dou der wat woater bie
en ook wat vrizze gruintes en door van n aai
Zet dat op t vuur en kook t mit pelzaaier,
en as kuken zaacht is, din hierop aan mit paan.
Pak n daipe schoal en gait gruintes en t vocht der op,
want t vel mot van t bot òf en gruintes hail fien sneden.
Ien stukjes en ien brokjes, en nait aal te groot.
Woaterzooi van kuken, mit gruintes en petatten.

Ien dit laid moakt Koen Crucke ‘waterzooi van kiekens’, mor échte Gentenaars zweren bie ‘waterzooi van vis’. n Monsterachteg gerecht!

Ien dit laid moakt Koen Crucke ‘waterzooi van kiekens’, mor échte Gentenaars zweren bie ‘waterzooi van vis’. n Monsterachteg gerecht!

t Waas op n wasdag veur t gebit. Drij vt-rekels, van t pergram ‘teleramptoerisme’, ain oet Vlodorp, ain oet Geldorp en ain oet Born stapten aan boordstuur op de Dying Flutchman, t neukebeutje Honden-Lull.
Bloot-wit-raauwe vlag wapperde.
‘t Dek is van de ham, kak dien poffer mit kattereutels’, raip eerste.
‘Ik heb allain mor n trog mit gort mitnomen,’ reerde twijde.
‘Wat n bokkepoot!’ prommelde daarde.
‘Gort of grutten, wat kin mie t schervelen!’
Ien heur hut trovven ze n prul van n ledikant aan, dij ien stee van mit kerstmis aan t kerstenen, doar op bèr laag mit n zeeteefke. Bako was heur noam, mor ze leek ainks meer op n zeeteefke. Bako’s hutkoar ston der schier bie en hai mog reukmeester wezen.
Mit zien taaie handen perbaaierde hai Bako n tepelstreeltje te geven. ‘Mompelpoes’, fluusterde hai, ‘Weeuwsnitje, leg dien billen mor op mien schort.’ Hai trok zien slaanke boabel en raip: ‘Sikkom! Sikkom!
‘Wat denks wel dijs bis!’ bèlkte Bako, ‘Wip de Flinter? Hul(l)debelanger mit dien klamme loten! Dopdoedel! En ik hier mor liggen mit n olle kneus!’
Van heur sneer wer e haildaal lek. Mor Bako ging deur:
‘Aso! Ik kin wel n soa oplopen bie die! Lullam, da’s bis!’
Dou lait e voutmeren zakken en dee of e n kul spultje west waas.
Heer der Scheerhoaren keek, zaag dat t ain grote, graauwe flap was en schraauwde: ‘My Heaven for a roshe!’ Baalkehoanen gingen der van te keer.
’n Roshe is der nait, n knalbok is der wel, zee Bako. En geef mie n needle, want om mien tuug te bedanken moak ik joe en Asterisk* n lekker gevretje van bakkeljouw mit muskoatnoot en appelsien.’

Net as zien veurvoaders wer oldste zeun Bernard (1912) ook timmerman-aannemer en loader ook caféholder der bie.

Hier komt Bernard zulf aan t woord: ‘Dou ik 14 waas, heb ik t timmervak leerd bie Fraans Rubertus. Wie begonnen om zes/zeuven uur smörgens. Fraans waas nog roomser as paus.
As der nait veul waark waas, benoam swinters, stelde Fraans veur: ‘’Wie kennen eerst wel even noar kerk goan, ja.’’
Elke mörgen om zeuven uur wer mis lezen. Fraans waas nait allain timmerman-aannemer, mor ook liekbezörger.
Swinters mouken wie doodkisten op veurroad.
Op n dag mozzen wie t liek kistleggen van n vraauw, dij boven n winkel woonde. Heur woonhoes waas allinneg te berieken via n naauwe winkeltrap. Mozzen wie eerst t liek kistleggen en din dij zwoare kist bie trappens omdeel vieren loaten?
Of eerst t liek trappens ofdroagen en t din beneden kistleggen? Fraans wol t eerste, mor ik koos veur t leste.
Fraans spaddelde tegen: ‘’Doar wil ik niks van hemmen.’’
Ik wuifde hom tou: ‘’Gonnen ie mor vot, ik dou t wel allaain.’’ Ik sjorde dode doame over mien scholders en nam eerste tree… Prrrrt! Ik schrok mie haalfdood!
Ook bie elk van mien volgende stappen bleef ze mor deurwiendjen. Bainen trilden mie onder t gat, dou ik overoameg mit heur op grond aanbelandde.

Woar is nou t gevogelte, of eerste keur wien,
Of dij nobele steufoal, of dij wildbroa zo fien?
Keuken rókt nait noar zwoanen, nait noar kroanvogelvet;
Bis nou zulf etens veur wörms, dat is de goddelieke wet.

1. Ellips

As toalonderzuiker verzoamelt Jobke ellipsen!
‘Ik kin hier nog wel meer over zeggen … (‘mor dou k nait’).
‘Hai is nait recht …’

t Twijde veurbeeld geft aan hou belangriek de kontekst is.
As t over zien gezondhaid ging, haar t aanvuld worden kind mit ‘lekker’, as e maal doan haar, din kon der op volgen:
‘van zien verstand!’

n Ellips wordt ien schrieftoal voak mit t beletseltaiken (drij puntjes) ofsloten. Ien spreektoal worden woorden voak votloaten omdat oet de sproaksituoatsie wel dudelk is wat bedould wordt: ‘Bis nou haildaal … ?’
Sums worden haile zinnen votloaten. Dat viendt Jobke voak de schierste. Der bennen gonnent, dij de ellipsen der automoatisch bie denken: Sorry! … (mien noam is Corrie!).
‘Wat? … (Hond zien gat en nog wat!).
‘Hèn? … (Hènnen hemmen gain piet en hoanen hemmen hom bezied).
n Lipogram is n tekst doar n bepoalde letter nait ien bruukt wordt.

2. Gloependkorte gedachte over letter m

A, b, c, d, e,
f, g, h, i, j,
k, l, n, o, p,
q, r, s, t, u,
v, w, x, y, z

3. Toalsman Jean Tardieu:

Herhoal n woord net zo laang tot e vervlogen is en analyseer
t overbliefsel.

En din zel der meschain n tied kommen dat n röddebewegen bèlken zel dat zai putdeksels van t natsjenoale riool openroppen zellen of zukswat en dat zai, de broene rötten, eerliekswoar waiten wat t volk wil en dat de corrupte zittende elite allain mor oog het veur zukzulf en dat rechtstoat en demokroatische spelregels der bennen om t veurdail en gerief van dij zittende elite en dat dij spelregels de eernsachtege vertegenwoordegers van t volk ien weeg zitten en dat n rommel boetenstoanders ainhaid van t volk perbaaiert te ondergroaven mor dat de boaskerels van röddebewegen op t lest oetstukken zellen hou t goan mot mor mainstekaans zellen der din lu wezen dij fiemeln zellen dat ie zo te reken begrip opbrengen monnen veur de angst en zörg van dij broene rötten om t riool en om heur zulf en dat ie dizze röddebewegen nait vergelieken magen mit ain van veurheer want veur n scharnierjoar (bevubbeld 1933) is mainstekaans n loze röddelaaider vanneuden dij joe ien vaal lopen loaten kin en dat t nou n hail aander tied is mor ie bleven aal mor deur twieveln en ie dochten ik heb t nog wel aan tied en ie dochten nait dat demokratsie as n swienebloas waas dat wanneer ain doar mit n speld ien stak dat e ‘pup’ zee en wiend ter oet waas en dat joe t vrezelk muitte van dij alderbeste demokratsie mor dat ie t zo drok haren as de hounder veur Poaske en nog even om n bosschop mozzen of zukswat mor lichtkaans dat Jobke dit apmoal opbedocht het en dat ter zowat niks van deur goan zel of zukswat.

Maria oet 1829 waas n dochter van Rudolph Schlömer (1798) oet
Herbrum/Emsland. Op foto zain ie t Logement-café dat Maria soamen mit
heur man ien Oethoezen baauwen loaten het aan Hoofdstroat, noast
nijbaauwde roomse kerk. t Hoge pand links mit twij schosstainen.
Maria’s olheer, dij Rudolph Schlömer, waas 19 joar dou e ien 1817 oet
Duutsland noar Oethoezen emigreerd waas om doar waark te kriegen as
timmerman.

As der dou zukswat as PVV bestoan haar din waas Rudolph votdoalk aal bie
grens rücksichtlos noar Duutsland terugstuurd en din waas mien haile femilie
ien Oethoezen der nait west!
Mien bruier en ik waren ien Osnabrück ien t Bisschobbelk Archief op zuik
goan noar ons veurolden. Véúr Napoleon waas der nog gain Burgerlijke
Stand. Din monnen ie dus kieken ien Deup-, Traauw- en Begraffenisregisters
van n kerk doar joen veurolden registreerd stonden. Herbrum vil onder
Osnabrück. En Rudolph waas rooms dus zat e doar ien t Bisschobbelk Archief.
Bruier en ik haren vot n sukses van wonder en geweld!
Op áín en dezulfde mirreg zaten wie ien 1595!

Haildaal ket-oet gingen wie op pad noar ons ollu om heur van ons reuzen en
roazendsnel resultoat te berichten.
‘Pa, wie monnen joe gróót nijs vertellen!
Ons haile femilie stamt òf van Schlömers oet Duutsland!’
Pa dij vanwegens oorlog Duutsers nog hailtied hoatte as de duvel, zette
verhilderd zien klokje op biezettoaveltje terug.
‘Doar heb ik niks mit neudig, n Mof blift altied n Mof!’
‘Nou, nou pa,’ zee moeke, ‘n beetje rusteg aan!’
Mit steert tussen bainen gingen mien bruier en ik ter vandeur.
Is t nait singelier dat wie joe oet beguntied van fotografie n foto van Rudolph
en zien vraauw Anna Kosfels zain loaten kinnen?
En nog n foto van Rudolph allain.
‘Doe lieks wel wat op hom,’ zee ik tegen mien bruier.
‘En doe bis nait goud wies,’ mainde hai.

Der bennen Grunnegers, as dij op Oskerd aanrieden, din kriegen ze vot Ludger en gaanzen in t zin. Volkert ook. Gak, gak, gak! Zuneg waas Volkert t aarf van boerderij Nieuw Helwerd opfietst of doar waas gìnt aal op hom aanbroesd. Haile koppel gaanzen der achterheer: Gak, gak, gak! Gevleugelde wachters. Begelaaiders van Ludger. Ze konnen hom wat. Grasvreters en dikschieters waren t, aans nait! Boven schuurdeur verwees n memoriestain noar n bezuik van ol Ludger:
‘Men zegt, dat voor ruim duizend jaren
De vrome Ludger ’t Evangelie kwam verklaren
Voor ’t eerst is dit geweest op Helwerds wierde’.

Zien mobieltje piepte mor net deur t gakken hin.
Sms-ke van Koba: ‘Volkert, mos even bellen noar History Events Today. Ze willen die vanoavend geern hemmen veur n optreden ien t Syl House.’
Volkert belde votdoalk noar History Events Today: “Moi lu! Wer mie vroagd om joe even op te bellen.”
“Hoi Volkert, met History Events Today, kun je vanavond voor iemand invallen bij het Oudsaksisch Midzomerfestival in Noordpolderzijl? t Wordt n scary event, maar we hebben jouw optreden als Bernlef als contrast nodig.”
Oudsaksisch Midzomerfestival? Dat e dit nou net te heuren kreeg! Persies op t moment mit dij ol schietgaanzen en zien gehavvel mit Koba! Hai steutjede: “Bernlef ien Noordpolderziel? Dij polder beston ja haildaal nog nait ien Bernlef zien tied!”
“Not important, Volkert. Vanavond hebben we daar een Living History Day op stapel staan, want we willen dat suffige Noordpolderzijl en het Zielhoes eens even flink upgreden! Noordpolderzijl krijgt tijdens ons festival alvast de naam Northern Marshmallow Land en t Zielhoes wordt Mallow Syl House. Als de regio later met die namen instemt, dan wil een hele toffe sponsor er graag inspringen. Allemaal in het kader van de regio marketing! Dit festival is daar onderdeel van. Later willen we middels wandel- en fietsroutes, excursies en voordrachten het publiek een Groningen Wetlands Experience laten meemaken. Achterliggende gedachte is dat de samenhang in het aanbod niet alleen aantrekkelijk moet zijn voor de toerist en de ondernemers in dit gebied, met wie nauw samengewerkt wordt, maar ook voor de plaatselijke bevolking. Die moet zich zo bewuster worden van de geschiedenis van de streek en de regionale identiteit. Als mensen de uitzonderlijke kenmerken van het Hoogeland kennen, zullen ze er ook respectvol mee willen omgaan. Onze insteek is Uplifting humanity by enabling opportunity.”
“t Is aal goud,” prommelde Volkert, “ik zel der wezen.”
Stem ging op hoge toon deur: “Naar dit noordelijkste puntje van Nederland hebben we entertainers en theatermakers kunnen halen, maar ook boogschutters, trommelaars en enkele spectaculaire bands, zoals de Landstorm-band. En we wilden er natuurlijk ook een bard bij hebben, maar die heeft zich ziek gemeld.”
“Joa, t is goud,” zee e nog n moal, “ik zel der wezen.”
Hai wol t rooie knopke aal iendrukken, mor stem rabbelde deur: “Het publiek kan tijdens het festival terugkeren naar de Saksische Middeleeuwen. Voor jong en oud belooft het festival een onvergetelijke experience aan het wad te worden. Er zal ook een Germaans rechtsgeding naar oud, heftig gebruik plaatsvinden en boogschietwedstrijden, een re-enactment, een uitgebreide Germaans/ Middeleeuwse Markt met bijzondere koopwaar en een keur aan bijzondere eet- en drinkwaren: van marshmallows, oerhammen en spareribs tot falafel en slingerchips. Alles wordt ter plekke bereid op en in houtgestookte vuren en ovens.”
Volkert drukte op t rooie knopke. Marshmallows, falafel en slingerchips? Mien god! Hai bekeek memoriestain boven schuurdeur opnijs. Wat zol dij leste zin ainks beduden? Dat Ludger op dij stee ien Grunnen veur t eerst Evangelie verkloard haar? Veurdat der dieken waren, trokken predekers zo as Ludger, van wierde noar wierde.
Gak, gak, gak! Gìnt waas nog dichter op hom toukommen, en gramniedeg dat e waas! Aale gaanzen der gakkend achterheer. Wat wollen ze mit dat hèls keboal? Gak, gak, gak! Wollen ze hom oetstukken dat t oetruien van t haaidendom ien Noord-Nederland en -Duutsland ook veur n groot dail aan Ludger te danken waas? Gak, gak, gak!

Volkert stapte weer op t fietske. Mit wat veur haaidendom waas Ludger ainks dounde west? Woarom zat der tegenworreg noast t kristendom zoveul grui ien t Neo-haaidendom? New Age, Wicca, Sjamanisme, Animisme, Magick, Satanisme, White Power, te veul om op te nuimen. Haren ze doarom dij Landstorm-band nuigd? Waas dat gain nazi-band? Koba haar t der haildaal nait mit op. Wat veur kerel waas Bernlef ainks west? Schane dat der van t ol Germoanse haaidendom zo’n luk flottje overbleven waas. Schane? Of
waas t n onbegrepen verlangst noar wat veur altied vot is? Wat-as-vroagen trokken hom aan. Wat as auto van Oostenriekse troonopvolger nait bie broodbakker Moritz Schiller ien Sarajevo stoan bleven waas, doar Gavrilo Princip, de moordenoar van Franz Ferdinand net n stoetje ston te eten. Din waas FF nait vermoord, waas der meschain gain 1e W.O en lichtkaans ook gain twijde west. Wat as Pim Fortuyn nait doodschoten en Bonifacius nait doodhaauwgd waas? Volkert ging aan kaant van weg zitten. Ains kieken wat der ien zien bouk ook aal weer over Helwerd te vienden waas. Hai zat nog mor net of zien mobieltje piepte: ‘Laiverd, ik bin nait laanger kwoad op die! Doe ook nait meer op mie?’

Volkert sloug t bouk open:
‘Toen Liudger in Friesland de Blijde Boodschap verkondigde kwam hij bij een boerenhoeve geheten Helewyret. Daar nam een vrouw, geheten Mensuit, hem in haar huis op. Toen hij met zijn volgelingen aan tafel zat, bracht men een blinde, geheten Bernlef, bij hem. Na een korte kennismaking ontmoe,e Liudger hem de volgende dag opnieuw en met het maken van het 1 kruisteken over zijn ogen genas hij de blinde. Hij kon nu zelfs het dorp Wer<om (Warffum) weer zien en samen baden zij later bij het boerengoed Wyscwyrd.’ (Usquert). Die wonderbare genezing moet hebben plaatsgevonden op de wierde Helwerd, waarvandaan de dorpen Warffum en Usquert binnen het gezichtsveld liggen. Van Warffum wordt gezegd dat er bomen groeiden.’

Ien dij tied waren bomen dus nog n biezunderhaid op t Hogeland.
Dat Ludger voak ofbeeld wordt mit ain of meer gaanzen aan vout komt oet dit verhoal vot: ien Billerbeck, vlak bie Münster, kwam n boerenvraauw bie hom te jammern en te jeuzeln dat wilde gaanzen n vrezelke schoa aan heur oogst aanrichtten. Ludger zee heur dat ze gaanzen bie nkander drieven zol en bie hom brengen. Dit leek vraauw onmeugelk, mor omreden ze wer ien t eerns deur Ludger vermoand, begon ze aan wat heur besteld waas. Ze ging noar heur stee weerom, dreef ale schierlingen bie nkander en brocht ze bie Ludger. Dizze mouk n kruustaiken over heur hìn en verbood gaanzen om nog wieder ien Westfoalen omdeel te kommen. Overleveren wil dat gaanzen tot op t heden om Westfoalen hìnvlaigen! As Koba nait laanger bokkeproek op haar, wol Volkert doar nog ais n moal mit heur hin! Haar dit wat mit dat verhoal oet Westfoalen te moaken?

‘Onder zijne bekeerlingen bevond zich ook de blinde zanger Bernlêf, die te Holwierde in Fivelgoo woonde (ten noorden van Appingedam) en door Liudger van zijne blindheid genezen werd. Merkwaardig is de mededeeling aangaande Bernlêf – de eenige van dien aard, welke wij voor Friesland bezitten – dat hij “geliefd was bij zijne buren omdat hij de daden der oude Friezen en de oorlogen hunner koningen bezong.” Na zijne bekeering echter leerde hij in de plaats der krijgszuchtge liederen de psalmen, die hij allerwaarschijnlijkst in ‘t Friesch zal hebben gezongen.’

Noa zien bekeren zol Bernlef votdoadelk mit zien haaidense laiden oetschaaid wezen. Hai en zien gekerstende pazzipanten hemmen heur olle laiden nait aan opvolgers deurgeven. Nou mot ik zulf mor wat bedinken. Ook aal is dat verhoal over t genezen van Bernlefs blindhaid pure fictie – Roomse kerk haar ja staarke verhoalen neudeg as bewies dat kristeleke god machteger waas as haaidense goden – t verhoal van Bernlefs genezen is nou wel n ‘toeristische woarhaid’ worden. Ien Billerbeck wordt zien genezen as n historisch feit veursteld. Net as dat Bommen Berend aal meer zain wordt as ‘held’ van Grunnens ontzet op 28 augustus. En nait as boesebelder. Pim Fortuyn wer oetkozen as de grootste Nederlander en ien Rusland ston Stalin aal op daarde stee van grootste Ruzzen. Ien t haalfwieze bouk ‘Adolf Hitler – De vlucht naar Argentinië’ wordt beweerd dat dij twij verbraande pokkels dij ind april 1945 ien de Führerbunker ien Berlien vonden werden, nait van Eva Braun en Adolf Hitler waren, mor van heur dubbelgangers. Adolf en Eva zollen noar Argentinië vlucht wezen en doar tot 1962 t levent op n bordje had hemmen. As dat ien tied nog nait verfilmd is en tot n woarhaid moakt, din zel t nait laank meer duren. Fiktie of faktie, wel kin t nog wat verrekken?! Bommen Berend is aal zowat de held van Stad!

Volkert vlukte zachtjes. Schane dat Bernlefs wiezen en zien teksten van dij ‘krijgszuchtige liederen’ veur altied vot waren. Wat haar Volkert geern n haaidens laid van Bernlef zongen! Mor ook van Bernlef is gain ain vers bewoard bleven. Ol bard oet Holwier ston bie Vraizen ien hoge gunst omdat e bie zien lier zo gloepens goud over grode doaden van zien veurolders en van keunegen zongen hemmen zol. t Zingend reciteren van verhoalen waas ien dij tied veur blinden ain van waainege meugelkheden om kost te verdainen. En dat wizzen Vraizen. Vraize wetten stelden hoge stravven op t verminken van handen van haarpspeulers, goldsmeden en wevers.
Ien t verhoal gaait t wieder over Bernlef; dat e noa zien bekeren, ien bestel van Ludger, as n Jehovagetuge avant la lettre, psaalm zingend op hoesbezuik ging bie moekes mit potjes dij ien levensgevoar waren. Joa hur! Doar ging t weer heer! As batsege, haaidense reupers en bamboezes ombatterijd waren tot kristenen, din werden t apmoal van dij zaachtlapkes. Bernlef mos moekes overhoalen dat ze heur prugeltjes deupen laiten. Achttien moal zol Bernlef zo’n nooddeup verricht hemmen. Twij van achttien kiender bleven ien leven.

Op zien nije filesipee ging Volkert tegen n dikke wiend ien op hoes aan. Lier en optreedklaaier ophoalen en kieken of Koba nog wat te motjen haar. Ze mainde dat e t gat almeer hangen lait sunt e bie heur ienwoonde. Koba haar zien klaaier aal kloarlegd. Ze keek hom verwachtensvol aan. “Bedankt,” prommelde Volkert, “ik mot ter votdoalk opaan!”
“Volkert, ik…’ De rest ging verloren bie t klappen van deur.
Onder t peddeln ging Volkert deur mit zien miemeroatsies. t Mos ol Bernlef ien zien tied beter ofgoan wezen as homzulf, want Bernlef bezat n peerd en hai haar ins nog gain autoke. Bernlef mot dus n man van aanzain west hemmen. Dat kon Koba ook nait van hom zeggen. Dou Bernlef lepel en haarp hinleggen mos, haar zien tierege vraauw hom aan zien staarfbèr vroagd hou of dat zai zunder hom wieder leven mos.
Ho! Wacht even! Volkerts miemern wer ofbroken deur n SMS-ke: ‘Volkert, laive, woarom dus aal zo?’
Volkert tikte ien: ‘Ik bin onderwegens. Tot
venoavend!’

(wordt vervolgd)

Dit is dail twij van t verhoal Ludger, Gaanzen, Bernlef. Ien t eerste dail is singer-songwriter Volkert op fietske op boerderij Nieuw Helwert aanreden om plek te bezuiken doar predeker Ludger de bard Bernlef tegenkommen waas. Onderwegens waas Volkert nuigd om soavends as ienvaler ien Noordpolderziel op te treden bie t Oudsaksisch Midzomerfestival.
Wat dochd’e ook aal weer? O ja, Bernlef haar tegen zien vraauw zegd dat e zain wol wat of e bie Ons Laimeneer veur nkander kriegen kon. Zien wegen bennen ondeurgrondelk ja. Vattien doagen noa Bernlefs dood is ze oet tied kommen! Volkert waas ook meer van t haaidendom aan wait kommen ien ‘Heliand’, dat Oldsaksisch Kristusgedicht. Oet ‘Heliand’ wol e ook verzen zingen goan. Dat Bernlef schriever van Heliand wezen zol, waas n veronderstellen van n Vraize historicus. *1

Mor ook ien t boukje ’Klinkende klei’ haar Volkert lezen: ‘Mogelijk is Bernlef de dichter geweest van de Heliand’, etc. Zulfs ien NRC (21-1201) schreef Kasper Jansen: Volgens van Weringh zou Bernlef de Heliand na jaren van voorbereiding en overleg met Liudger en anderen in het klooster van het Duitse Werden rond 815 definitief hebben gedicht. En: Redbad Veenbaas ziet in Bernlef dé kandidaat voor het dichterschap van de Heliand.” Wat n lulderij! Woarom zol Bernlef, n Vraize bard zo te reken, n hail epos ien t Oldsaksisch schrieven en nait ien t Oldvrais?

Twij boomgrode koalkoppen, mit berevellen om t lief, waren ienhuurd om aal t spul ien t godenhoeske te bewoaken: golden gepsen, pottenpaanjederij, woapens, munten oet Dorestad en n poar zulvern Thorhoamerkes. t Volk wol dij golden en zulvern veurwaarpen ien t haaidens godenhoeske, spesioal veur dit festival baauwd, wel ains mit aigen ogen bekieken. Bewoakers waarkten veur n bevaailgensbedrief, docht elkenain. Op n noamoakt grafveld mog elk mit n bonkekörfke onder aarm, net as echte archeologen, zuiken noar stainen bonken – noamoakt deur ain oet Glìns – van mensen, peerden en borries, dat waren vechthonden. Der werden teuverholtjes verkocht, mit runetaikens der ien ritst. Laifhebbers konnen peerdrieden, bootjevoaren en piepschoem knotsgevechten levern. Onder n ofdakje ston n grode pot saxon slow food op t vuur te pruddeln: graauwaarten mit schoapvlaais en gruine kruderij. Volkert schoof bie lu aan, dij aan laange holten toavels zaten te dikdakken, mit dikke potten bier noast heur etensnapke. Hail noflek apmoal. En mit recht histotainment: geschiedenis veur dieverdoatsie en consumptie tot leven brocht. Verniend schraabde Volkert zien napke leeg.

Wat Volkert bie t Haaidens Spektoakel geliek opvil, waas dat der aalderwegens Viking Jeugdstickers verspraaid waren. Wat haar dat neudeg? Muziek van blackmetalbands wer ofwisseld mit Donar’s geknidder deur luudsprekers hìn. t Knapte en knitterde, dat joe t doaverde. Lu bie wel e aan toavel zeten haar, vernuverden heur hail bot mit t kniddern, mor wat minder mit meziek. n Blond wichtje, twij laange vlechten en n bloumenkraans om kop, zieltje zunder zörg, wees omhoog: “Kiek doar! Wat n alleduvels weerlichten ja!” Heur vrund, Vikinghelm op kop mit twij kouhoorns, waas aal drij keer noar t hoeske west. Verbiesterd vroug ze: “Wat mos ja voak! Hes teveul van dat haaidense bier had?” “Nee hur! Ik bin hailtied vergees hìngoan. Van der Hommes mit zien kezekuten, dij veumirreg bie ons aan toavel zat, is doar aan t beziedjen, ducht mie. Hai het t hoakje goud stief op deur doan. En ik veur t hoeske mor roupen: ‘Kom op! Schieten of van pot òf!’ Mor niks! Hai keek ook aal n zetje zo gaalsterg as n oetscheten graauwaart. Zollen dij hom löslieveg moakt hemmen? Of zol e dizze meziek nait velen kinnen?”

Even loater mos Volkert opkommen. Hai zette zien lier tegen n vaailenkist je. Bie gebrek aan haaidense verzen prezenteerde Volkert hom as Bernlef, mit verzen oet t Hooglaid dij e zulf op
meziek zet haar.
Presentoader greep microfoon: “Lu, eerst kinnen ie luustern noar Grunneger bard Bernlef en din kinnen ie n fantastische historical re-enactment mitmoaken van n vraid haaidens perses! Bernlef
zel verzen oet t Hooglaid veur ons zingen, dij e zulf op meziek zet het.”
Volkert kreeg zien lier en zette ien:

‘Wat bistoe mooi, mien laie, wat bistoe stoapel-
mooi! Dien ogen lieken wel doees.
Kom, mien wicht, mien aldermooiste schat,
kom bie mie!
Hest mie beteuverd, mien spitske, mien wicht,
mit ain wenk van dien ogen, mit ain glìnstern
van dien haalske!ens,
hestoe mie t haart op loop jagd.
t Is mie zo mooi tou astoe mie streelst,
mien orke, mien wicht,
astoe mie streelst, is dat zuiter as wien.
Kiek mie nait zo aan, mien wicht, dien ogen brengen
mie haildaal van de wies.’

Dou Volkert t laid oet haar, burg e zien lier op en laip t godenhoeske ien om dij kostboare veurwaarpen ook ains mit aigen ogen te bekieken, doar elkenain van snaarde. Ain van bewoakers, mit n Thorhoamerke ien haand, bleef hailtied vlak achter Volkert aanlopen. Volkert kreeg t op zenen en ging noar boeten. Bewoaker achter hom heer. Volkert begon te runnen. Ienains klonk der n aldernoast gebèlk. Aal lu zagen hou Koalkop Volkert onderoet hoalde en hom mit zien volle gewicht bovenop hom valen lait. Zien berevel waas der glad van lösschoten. Tegen aander koalkop raip e: “Hai het t Thorhoamerke stolen!” Aander skinhead bèlkte vergreld weerom: “Daif het tempel schonnen! Pak hom mit! Dizze sjarlefrans het ons veur de goden te schane moakt! Dij verrekkeling zel zien straf nait ontlopen!” Dwaars deur t gebeer en gebèlk van koalkoppen hin klonk oet luudsprekers t helse lewaai van Death Metal-band ‘Cannibal Corpse’. Spiekerhaarde, daipe grunts en screams sneden lu dwaars deur t lief. t Laid ging over dood en lieken.
t Waas t allaang tot Volkert deurdrongen woar e mit van doun haar en dat e verneukt waas. Deur skinheads wer e kwelder opsleept. En t pebliek, zunder te begriepen wat der ainks loos waas, kwam mit. Doar zagen lu hou of dat Volkert aan n poal vastbonden wer. t Waas ofgoand wodder. Muziek wer aal gramniedeger. Vanwege n rookmesien dij der bruukt wer, kon gain mìns zain wat skinheads aigentliek mit Volkert oetvraten. Dou der eefkes n ìnd aan helze meziek kwam, docht elkenain dat ze zien gestìn heuren konnen. En der klonk n piepke. Koalkop trok Volkert t mobieltje te buus oet en las: “Volkert, veur de zoveulste moal, t muit mie van wat ik zegd heb. Laiverd, kom weer bie mie!” “Ha, ha!”, brolde Koalkop, “Laiverd, kom weer bie mie!”
t Pebliek waas moeskestil. t Gepiet van scholeksters en benoam t gegak van gaanzen waas dudelk heurboar. As eerste oet t publiek begon t blonde wicht mit vlechten te roupen: “Aldernoarst! Heie der verstand van? Dij aarme stumper!”
Heur vrund, mit kouhoorns op klop, ragde: “Wat n haalfmalen! Konnen wel nait wies wezen ja!” Aander lu begonnen ook te reren! Vot begon Landstorm-band te speulen. En doar bovenoet brolde presentoader deur microfoon: “Lu, straf veur daifstal oet t godenhoes hemmen wie hier nait even zulf bedocht. t Staait beschreven ien leste titel van Bievougsel van Wiezen oet Vraizenwet. En rechters waren dou nait as nou! Wel bie n godenhoes ienbrekt en doar n haileg veurwaarp votpakt, kin rekenen op volgende straf: Schuldege wordt noar zee laaid. Op t bie eb dreugvalende strand worden oren hom spleten en testikels oetsneden. Din wordt e offerd aan de god van wel t hoes schonden is. t Is streng verboden om foto’s te moaken van dit perses, ook nait mit joen mobieltjes. Wel betrapt wordt, zel zien apperoat ien de golven trugvienen!” Drummer van Landstorm kwam op batterij mit n rovvel woar oren van klapten en Volkert kreeg n stukkewat fikse petetters.
Zogenoamd strafperses waas nog nait ìns haildaal voltrokken of Volkert zat al van kop tot tonen onder rood spul. Echt bloud of nait? Aal t volk waas verheerd.
“Ik wil hier vot! Nou doalek!”, raip t wicht mit vlechtjes.
Tot ien Oskerd en Waarvum kon Donars geknidder en t weerlichten vernomen worden. Mor t publiek ien Noordpolderziel wol van t Haaidens Spektoakel hail gain wait meer hemmen. Gain dood of duvel dij ien t Zielhoes nog n klokje kopen wol. Elkenain ging riddersloagen op hoes aan, achtervolgd deur t gehèlbèl van Landstormband. Orreghaid van t haaidendom waas der schoon òf!
Presentoader trok hom gain fits of foazel van de konsternoatsie aan. “t Is nait aans lu,” lagde hai deur luudsprekers, “wie monnen dizze affiezie ofmoaken, want joen bard Bernlef het goden vergrèld, en zo as ie waiten: wel goden verdaarven willen, dij sloagen ze vrouger of loader mit blindhaid, al zel t ook noa meer as doezend joar wezen!”
Baaide koalkoppen kwamen aandermoal op Volkert tou, grepen hom bie de kop. Gak, gak, gak! klonk t weer over t Wad …
Ook aal laag Volkert n vluus over ogen, toch keek e automoaties omhoog. Hai wis dat ol wachters ien n V-fermoatsie over hom hìn vlogen en heur gakken klonk as n echo oet laankmanstieden, older as de wereld, older as ale godheden bie nkander. “Koba”, fluusterde hai. En dou zakte Volkert vot ien ontied.

Lezer, der is gain inkel beeld as n foto, video of film, van dit ‘perses’ moakt. Mog ja nait. Ie monnen dus zulf mor oetmoaken of t eerlieks woar heergoan is.

*1 E. Huizing & J. Braaksma: Klinkende klei. Middeleeuwse muziek uit Groningen en Ommelanden.

Bie mie om houk is supermaart Deen veranderd ien AH. Doar waas ik nait blied mit, mor t grode geld beslut.
Mit tegenzin ging ik vandoag veur eerste moal noar dizze AH en t is wel even wennen, vanzulf. Bie zulf -scan-òfreken stonden hail aander apperoaten. Woar ie joen streepkescode veur holden monnen, leek wel n ol foto-apperoat.
Ik haar alles mit streepkes scand, mor der bleef n rood peperke over, zunder verpakken. Gain idee wat ik doun mos. n Echte kerel vret zo’n rooie peper vanzulf laiver op, as dat e om hulp vragt. Dus hil ik t peperke mor veur t apperoat. Ien de hoop dat e pries onthullen zol, of dat n stem oet t apperoat vroagen zol: ‘Wat doun ie hier?’
Ienains heurde ik n stem, nait veur, mor achter mie: ‘Lukt het meneer?’
‘Ik doe mijn best, meneer!’
Hai selekteerde aargens op ‘gruinte’ en op 1, en zee tegen mie: ‘Het apparaat fotografeert nog niet, meneer!’
Ik neudelde wat trug en ging mor gaauw op hoes aan.
Waren lu vrouger old en wies en bennen ze nou old en dom? Ik leuf der niks van, hol t laiver neutroal. Mor as t din tóch over t noadail van olderdom goan mot, geef mie din mor de troostrieke woorden van Amerikoanze dichter Henry Wadsworth Longfellow (1819-1892): ‘Wat dichters, redenoars of wiesgeren ook zeggen; olderdom is en blift olderdom.’

t Waas n dag van wonder en geweld. Ien hal van t AVL zol Jobke vrund Haarm trevven. Omdat ter gain traainen reden van Zaandijk noar Amsterdam waas Haarm al vro op fietske van Zaandijk noar t AVL reden!
Dou ze ien wachtkoamer zaten, véúr zien behandeln deur uroloog, zagen ze op tv-schaarm n olde oetzenden mit dokter Pol, dij n reu mit n staark vergrote prostoat aan t opereren waas! Blouderege operoatsie. Reu wer geliek ook mor even kastreerd! n Mevraauw schuun tegenover heur haar de humor van touvallege soamenloop van omstandegheden ook ien de smiezen! Jobke wer oproupen, uroloog mouk n echografie en dij mos e matchen mit de beelden van MRI-scan dij veurheer al moakt waas. t Wol vot nait belukken. Aander uroloog mos der aan te pas kommen. Ientied vertelde Jobke uroloog over dokter Pol, hond en operoatsie! Uroloog vertelde hom dat reuen woarachteg zó’n dikke prostoatvergroten kriegen kinnen, dat ze nait allaain nait meer miegen, mor ook nait meer schieten kinnen! Dou nam uroloog 4 biopsies en verontschuldegde hom veur t oponthold. Zien co-assistente haar intied netjes n moandverbandje op Jobke’s goud op stoul hinlegd.
Op t lest gingen Haarm en Jobke nog even om n kopke kovvie, mor van loaver loa zee e tegen Haarm: ‘Wie mozzen mor ains op hoes aan, want ik loof verdold dat mien moandverbandje aan t verschoeven is.’ En dou fietste Haarm weerom noar Zaandijk en Jobke noar hoes.
Noa n dag of vief zol e n telefoontje kriegen over oetslag en t vervolg. Dat zol mainstekaans ienwendege bestroalen worden. Din mog e nog nait kloagen.
Dij aarm, ol reu, hou zol t mit hom oflopen wezen?

Oet HetPAROOL

Amsterdamse Grunneger plietsiepeerd Eric mit pensioun op Peerdekamp ien Soest
Ientocht plietsiepeerd tiedens Open Dag op zoaterdag 24 oktober

Vandoag, 24 oktober, is t zo wied. plietsiepeerd Eric oet Amsterdam gaait mit pensioun.
t Gloependgrode Grunneger peerd wer bie zien aantreden vernuimd noar destiedse hoofdkommessoares van plietsie Amsterdam, Eric Northolt.
Op Peerdekamp ien Soest, t nationoal rusthoes veur olle peerden en pony’s, maag Eric, noa 19 joar traauwe plietsiedainst, van zien olle dag genottern. Begun dit joar blokkeerde Eric veur de veraandern zulf de stroat. Hai strukelde midden ien Leidsestroat en wol nait meer ien t ind. t Wer dudelk tied veur hom om t wat kaalmer aan te doun. Vandoag, tiedens Open Dag van De Peerdekamp ien Soest, zel Eric officieel aan t publiek veursteld worden. Hai wordt oetgelaaide doan deur zien twij opvolgers, de kommedantenpeerden van bereden plietsie Amsterdam. Om 13.45 vertrekt Eric vanof de Birkhoeve mit n eskorte van twij plietsieruters ien vol ornoat over Birkstroat noar t bezuikerscentrum van De Peerdekamp, woar e om 14.00 uur veursteld wordt aan t publiek.

Over Eric

Eric is as plietsiepeerd n bekend gezicht ien Amsterdam en wiede omstreken.

Hai is mit 23 joar, t oldst waarkende dainstpeerd en hai het din ook n fikse carrière achter zien peerderug. Mit ienmiddels roem 19 dainstjoaren het e t neudege mitmoakt. Zo wer Eric ienzet om orde te bewoaren tiedens traauwerij van kroonprins Willem Alexander en prinses Maxima ien 2002. Ien 2007 rouk Eric gewond bie rellen tiedens voetbalwedstried tussen Ajax en NEC. Hai laip n grode hoofdwond op deur stainensmietende vandoalen. Doch bleef e stoareg aan t waark. Zo kennen ook veul plietsieruters Eric, t dapperste peerd van staal! Kollegoa’s van bereden plietsie Amsterdam binnen din ook blied dat ‘heur Eric’ nou noar De Peerdekaamp maag.
“Wie zellen hom aldernoarst missen” zegt beriedster Heleen Schenk. “Mor wie kinnen ja altied noar Soest kommen om hom op te zuiken”.
Eric krigt n nij hoofdstel en n leste kommando: rust!

G&G: Jan Peerboon (=molleboon).

P.S. Ien volgorde van grootte: doeveboon, peerboon, schoabeboon, wierboon, waalske boon.
(Instuurd deur Jan Sleumer)

Vannaacht laag ik hail noflek ien bèr te lezen, totdat n mug mie om rechterhaand tou vloog. Ik pakte t bouk mit linkerhaand ien t midden vaast, zodat ik rechterhaand vrij kreeg. Zo rap aans n kat klaauwde ik noar mug: ’Joa! k Heb tie, doe verrekt ol dikkop!’ Ik kneep hom tussen doem en ringvinger dood. Hai zat mie aan vinger vaast bakt, mor ik kon hom mit doem van vinger òfschaiten. Haildaal tot over raand van bèr. Ik keek noar mien vingers. Op ringvinger zat n streepke bloud en op wiesvinger ook.

Haar ik dij mug zo makkelk vangen kind, omdat e nait meer zo haard vlaigen kon? Omdat e stinvol mit míén bloud zat? Mien aigenste bloud? Dát idee, doar kin ik écht hail nusterg van worden! En ik wait t ook wel: gain bloud, gain muggen, gain muggen, gain vogels. Gain vogels, gain van alles en ie monnen ale leven respekteren en aal zukswat. Mor ze monnen mie nait aan t bloud kommen! Din kin ik allain nog mor kwoad mit kwoad vergelden. t Is mor dat ie t waiten! Njeeng, njeeng, njeeng! Schietmug!

Om en bie 1540 wer der ien t dörpke Grobe n kiend geboren dij loater biezunder worden zol: Johannes Stricker. Grobe ligt ien t noordduutse Holstein, bie t stadje Cismar, zo’n tien kilometer ten noorden van Lübeck. Ien Johannes zien tied waas Grobe n stadje.
Omdat Roomsen der n dikke haaidenboudel van moakt haren, werden ze aan zied schoven deur nije Luterse kerk. Ien tied van Lutheroanse kerkrefermoatsie wer Cismar, soam mit dörpen der om tou, zo as Grobe, tot n landsheerlek ambt omvörmd.
En doar gruide oet Johannes Stricker nait allain n Lutheroanse pastor, mor ook n teneelschriever.

Kloster Cismar, Friedrich Öloos, 1860

Noar mode van zien tied vertoalde hai zien aigen noam ien quasi Letien. As Stricerius wer e bekend as schriever van ain van de toalmonementen van t middelnederduuts, t teneelstuk ‘De Düdesche Schlömer’ (De Duutse Slamper). In 1560 wer Johannes Stricker n dainst as pastor ien Cismar aanboden.
Nije Lutherse kerk streed benoam tegen oetspattens dij oadel zuk permetteerde.
Zo as ien ons tied bie overgang van socialistische stoaten noar t kapitalisme, zo stonden der doudestieds doalk machtegen, ienvloudrieke lu kloar om van de nije, reffermaaierde, orde perfiet te trekken. Oadel, dij heur verriekt haar mit konfiskeerde roomse bezittens, haar schoamte de kop ofbeten: slamp(amp)erij, ontucht, doodslag en woeker waren gewoontes worden.
t Zol muite weerd wezen as n ienkörte versie van “De Düdesche Schlömer” ien t Grunnegers vertoald worden zol en – net as ien Lübeck ien t Nederduuts – speuld deur n Grunneger teneelgroep, omdat de hedonistische levenswies van Strickers personoages schier aanslut bie lu van tegenworreg en omdat misbruuk binnen en boeten kerkgenootschoppen van ale tieden is. De Düdesche Schlömer, (Duutse Slamper) zo nuimde ien 1584 Johannes Stricker de heufdpersoon (Düdesch = diets, duuts, deutsch = oet Duutse laanden, woar ien Middelaiwen Nederland ook tou rekend wer). `De Düdesche Schlömer’ is ‘ein niederdeutsches Drama’, n teneelstuk, dat beschaauwd worden kin as n Lutheroanse Moraliteit (n didactisch teneelspul, zo as t bekende Elckerlyc).
Mor eerst monnen wie even kieken of toal van t veurwoord en van t drama wel t predikoat verdaint van Middelnedersaksisch/ Mittelniederdeutsch. Ie waiten t ja nog: as slotvokoalen van woorden reduceerd bennen tot ‘stomme’ e’s, din spreken wie van Middelnedersaksisch.

Ien t veurwoord staait:
„De Düdesche Schlömer. Dat ys EIN GEISTLICK
Spil darinne affgemalet, gewarnet, und tho warer Bothe vermanet werden alle Godes vorgetene, wilde, rükelose und sekere Minschen, op dat se mit dissem Schlömer bekeret und Salich werden möchten. Allen Unbothferdigen tho treuwer vorwarninge und warschuwinge. Oock allen Angefochtenen, sunderlick in Dodesnöden. tho troste gestellet durch Johannem Stricerium.“

(Durch Johannem Stricerium. Is dat nait schier, dij 4e nvl. van Johannes Stricerius, noa ’durch’?)

Letterlieke vertoalen: De Dietse/Duutse Slamper. Dat is n geestelk spul, doarien ofschilderd, woarschaauwd, en tot woare boute vermoand worden, ale God vergetene, wilde, roekeloze en zekere mensen, opdat ze mit dizze Slamper bekeerd en zalig worden magen. Ale onboutveerdegen tot traauwe vermoanen en woarschaauwen. Ook ale aangevochtenen, biezunder ien doodsnoden tot troost steld, deur Johannes Stricerius. Drukt ien de kaizerlieke vrije Rieksstad Lübeck deur Johan Balhörn.
Sjwa as slotvokoal: Vorwarninge und warschuwinge, thohope, Here, Dode, lange, Erde, Pape, Minsche, darhenne, tho passe (te pas), Suppe, Junge, ernste, fruwe, node, Helde, Helle, Förstinne, Nunne (non), lange, Klocke, Narre.
Mor sums schrift Stricker dizze woorden ook zunder sjwa aan t ind. Toal gaait dus aal van Mittel- noar Neuniederdeutsch.
t Kon nait oetblieven dat lezers en touheurders van Strickers teneelstuk der doalk persoonleke verwiezens noar jonkers ien zagen, temeer omdat Stricker hom deur zien rücksichtsloze predeking aal veul vijanden moakt haar. Strickers leven kwam ien gevoar en hai week oet noar Lübeck, woar e ook oet tied kwam, ien 1598.

De Düdesche Schlömer vun Karl-H. Nissen

“Dat mag so üm 1540 west sien, dor is in Grube — dat liggt nich wiet af vun Niestadt an de Oostsee — en lütten Jung up de Welt kamen. Johannes Stricker hett he heten.
In Lübeck is he to School gahn, up dat Katharineum.
He hett in Wittenbarg studiert un weer denn Paster in Grube un in Cismar.
Vun de Kanzel dal hett he fix schimpt up Supen un Freten un Untucht un all den annern legen Kraam. Dorbi hett he de Adeligen in’t Land ornlich up de Fööt peddt. Dat harrn de aver nich geern. Se hebbt em allerlei verspraken, so as Slääg un noch mehr. Dor is he na Lübeck gahn, in Lübeck weer he seker, he hett hier en Pasterstell annahmen.
Wenn he neben sien geistlich Arbeit noch Tiet harr, denn hett Theaterstücken schreven. Ganz streng is he mit de Gootsherrn ümsprungen.

De Schlömer is en Suupbütt, en Prasser, hett ene Buhlin blangenbi, quetscht sien Lüüd ut, hett sik nahmen, wat mal de Kirch tohöört hett. He weer en ganz Legen. Man denn kümmt sien letzt Stünn. All sien Sünden warrt em vörhollen. Dat süht nich goot ut för em, ewig Höllenfüür steiht em bevör.
Man an’n End — he süht sien Schannen in, dat deit em allens hellsch leed — dor nimmt em de Herrgott doch in Gnaden up in den Himmel.

Disse Geschicht, streng un hart, is zu Lübeck in’n Sommer 2007 speelt in de Katharinen-Kirch. Johannes Stricker hett dat Stück schreven in sien Spraak, middelnedderdüütsch seggt wi dorto. För uns hüüt is de olle Spraak ümschreven in uns Plattdüütsch.
De gröttste Rull hett de Schlömer, en swore Rull. Denn de Paster, de Dood un de Narr, Veddern un Frünn, un twee Fruunrullen: de Ehefru un de Buhlin. Dorto noch — mit Moses tohoop — en lütt Deern un en lütten Jung. De hebbt dat Gesett spraken.”

De düdsche Slömer, dat Speel von den Rieken Mann

Zundag 11 oktober bin we ien t Holsteinse dörp Grube noar t ‘Elckerlyc/Jedermann’-drama west, dat ien Grube om de twij joar speuld wordt. t Komt ja ook nait ale doagen veur dat ter n teneelstuk speuld wordt mit joen noam ien titel, ook aal is t din op zien platduuts. Dou wie n uur veurtied bie de St.-Jürgen-kerk aankwamen, ston bestuurslid Herr Heel mit ons noam op n pepier aal op ons te wachten. Net of we VIP’s oet Holland waren! Kerk stroomde oardeg vol. t Stuk is ien 1584 oetbrocht deur de Gruber pastor Johannes Stricker en bie de ienlaaiden deur de regisseuze wer nait allain de komst van de drij Hollandse Schlömers vermeld, mor ook van twij Strickers, haildaal oet Zwitserland!

Strickers drama wordt zain as ain van de belangriekste toalmonementen van t middelnederduuts en is doarom dus ook veur Grunnegstoalegen van groot belang. Stricker zien drama teunt t bluisterge, wellustege en goddeloze leven van Schlömer, n Holsteinse jonker, dij ien t verloop van dit loatmiddelaiwse Elckerlyc-verhoal tot ienkeer komt. De noam Schlömer/Schlemmer/ Sleumer is hail toupazzelk. Nederlands: slemper/ brasser.
Mor mit dij Holsteinse Schlömer-tuutjefloiter hemmen wie as degelke Emslands/Nederlandse Schlömer/Sleumers vanzulf niks van neuden!

Volgende dag wer we deur Herr Heel en zien vraauw meer as n uur laang rondlaaid ien t Gruber Dorf Museum. Doar kreeg we ook oardeg wat te zain en te heuren over de düdsche Schlömer. Jonkers ien Holstein waren duvels vanwegens Strickers teneelstuk. Stricker haar heur ien zien drama gloepend slecht neerzet. Tiedens de refermoatsie haren ze geld en opbrengsten van roomse kerk ien aigen buus stoken en doar hem-1 men ze even nuver van feestjed. Mor net as nou lopt t mit klokkenluders voak verkeerd òf. Bie n kuier wer eerst Strickers leutje hondje deur onbekende haand doodschoten en loater kreeg Stricker zulf doodsbedraaigens. Oetvouern doarvan het Stricker nait ofwacht. Hai is ien Lübeck predeker worden en doar ien aarmou oet tied kommen.

Zo zigt t (Holstein) Middelnederduuts ien Stricker’s eerste acte van ‘De düdsche Schlömer’ der oet:

“Ick bin noch yunck, frisch und gesundt, Hebb tho leeven veel Dag und Stund. Ick supe glyckwol Dach und Nacht, Banckter in aller froeuwd und pracht.
Schold ick tho Kerckn und Scholn geven?Den Dag schal neen Minsche leeven. Ick do mynem Papen wat ick wil, Dryve mit em myn Apenspill.
Thor Kercken he my selden kricht, Ick acht der
Predekye nicht.“
n Grunneger bewaarken van ‘De düdsche Slömer’ deur Jan Sleumer vin je in de volgende Kreuze, nummer 58.
Info: http://www.gemeinde-grube.de/ dorfmuseum.php

Ooievoars ien Grube: http://www.avalon-grube.de/aavalonweb/ avalonweb/storchenseite.htm

Veur n schietbeetje (twijhonderd euro t stuk) bennen opa en oma pluus en nijntje bie zee vertoald. Doarom vroug vertoaler veur n meugelk daarde overzetten t dubbele, mor dat begroodde oetgever. As Jobke vertoaler west waas, din zol e mit dij ofwiezen ook gain probleem had hemmen.
Mor wat Jobke veur vertoaler nog hailtied te tonen oet begroot, is dat áín van zien vertoalveurstellen ofwezen is, omdat t woord nijntje bie vertoalens ien Nederlandse dialecten, zo as t Grunnegers, nait veranderd worden mog. Zol volgens vertoaler ainks nien(tje) wezen monnen.
Mog dus hailendaal nait!

opa pluus en oma pluus
dij waren wies mit nien
mor heur Hollandse noam is nijn
zo nuimen ze doar n knien

Lees hier t verslag bie RTV Noord:

https://www.rtvnoord.nl/nieuws/130195/Groninger-vertaler-Nijntje-Ik-mocht-er-geen-Nien-van-maken

‘Noamvalen? Ik proat aal geef Grunnegers, en noamvalen doar heb ik niks mit van neuden!’ Dat heurde Koba ain ien traain van Stad noar Roodschoul zeggen. ‘Hurre, hurre,’ zee Koba, ‘zukkent proat as n kiend dij noast moeke ien n stilstoande traain zit. Der staait n traain noast. t Kiend vragt: ‘Maag ik even kieken of dij aander traain ook roaden het?’ Moeke zit aan roamkaant en het gain zin om roemte te moaken: ‘Hufs nait te kieken. Dij aander traain het vanzulf ook roaden.’
‘Nee hur’, zegt t kiend verniend, ‘ik kin heur nait zain, dus het dij traain ook gain roaden.’

Mit noamvalen is t net zo. Ain het der meschain gain wait van en ze magen aal meer ofslieten, mor van summegen is nog schier wat van over, en aandern binnen nog lank nait dood! Ook ien t Grunnegers vrözzeln ze der nog hailtied tegen, om deur te leven, voak ien verstainde vörms dij nog haildaal oet t Oldgermoans (500 v Kr.-200 n Kr.) votkommen. Mor stain is haard! Ien veurganger van t Oldgermoans, t olle Proto-Indo-Europees (6000-3000 v.Kr.), kwamen 8 noamvalen veur en Koba zol t aldermeroakels vienen om mit joe noa te goan wat doar nog van over is ien t tegenworrege Grunnegers!
Omdat wie bie t PIE en olle toalen aaldeur te moaken kriegen mit noamvalen, geft dr.
K. (Koba) Schlemmer hier eerst even n korte oetleg.

Dit binnen de 8 aacht noamvalen van PIE: 1e noamvaal (Nominatief): onderwaarp (wel of wat): Lilumbu1 komt; 2e (Genitief): noamvaal van betrekkend veurwaarp (van wel): Lilumbu’s2 neut; 3e (Datief): mitwaarkend veurwaarp (aan/ veur wel): ik1 lang aan-die3 n neut4; 4e (Accusatief): liedend veurwaarp: ik1 lang die3 n neut4;
5e (Vocatief): aansproken veurwaarp: Safia5! Kiek oet!
6e (Ablatief): vanoet n ploats: ik1 gooi vanoet-boom6 mit-n-neut8; 7e (Locatief): noamvaal van ploats: ik1 zit op-grond7;
8e (Instrumentalis): noamvaal van middel: ik1 gooi mit-n-neut8.

n Veurbeeldzin mit 8 noamvaalsvörms, zo as dij ien t PIE bruukt werden: Safia!5 Vanoet- boom6 lang ik1 die3 opgrond7 Lilumbu’s2 neut4 mit-n-tak8.

1e noamvaal (nominatief): Dizze noamvaal geft ien t aalgemain t onderwaarp van t waarkwoord aan. Wel verricht de handeling dij mit t waarkwoord oetdrukt wordt? Piet1 leest. Ien t Proto-Indo-Europees is dizze noamvaal lichtkaans ontstoan deurdat t lözze woord (boeten zinsverband) ien 1e noamvaal n oetgangs-s mitkreeg. Ien t Letien en ien t PIE is dat nog goud te zain: Paule!5 (Paul!) > Paulus1 lavat (Paul wast). PIE: owei5 (schoap! > owis1 (t schoap).

2e noamvaal (genitief): Dizze noamvaal geft aan wat ain ien bezit het, omvat of ontstoan loaten het: Piets2 bouk. Benoam twijde noamvaal is gloepend toai tegen t verdwienen. Twijde noamvaals s bruken ie bevubbeld nog hailtied ien smörgens, smiddags, soavens en snaachs. Of ien: diens gelieken. ‘Aans is e hail wat maans’, dat binnen ook twijde noamvaalsvörms.

Twijde noamvaals s wordt aal meer ienpangeld veur n constructie mit n bezittelk veurnoamwoord as ‘zien’ of ‘heur’: Wèls boksem? Piet zien boksem en Antje heur rok.

Van wie is dat? Ien t Grunnegers kin doar n olle twijde noamvaalsvörm veur bruukt worden, as doar din n t achter zet wordt, din krigt t woord n zulfstandeg karakter: wel zienent is dat? (Ien t ABN bestoan nog: zijnentwege, te uwent enz.). Of nog aans, mor stainollerwets: welker binnen mienent? (Engels: which are mine)? Grunneger kiender heur-ie wel ains ien t ‘Grollands’ zeggen: ‘Is dit mijnent of jounent?’

Koba’s pa haar vief kiender. Hai traauwde opnijs. Zien twijde vraauw haar aal twij kiender. Mit heur baaid kregen ze der nog drij bie. Dou waren der tien. As Koba’s pa over t haile brutje prout, zee e t tegen Koba’s stiefmoeke: ‘mienent, dienent en onnent.’ Zunder dat e wis dat e apmoal olle twijde noamvaalsvörms bruukte! Wat kon hom t ook verblotekonten!

Grunneger schriever David Hartsema bruukte t woord ‘mienent’ ien zien meroakels moie vertoalen van n laid van J. Brel: Le plat pays/t slichte laand – qui est le mien/dat mienent is.

Mit lege wolkenlucht dij aanstörmt mit het tij
Mit mist en dook en damp, dij toudekt as n vlij
Dij minsen luddek moakt en veul onzichtboar moakt
Mit hoge wolkenlucht, dij vol mit monsters voart
Mit haarde noordewiend, dij ales striemt en schudt Dij t loug gain meelie gunt en ales kroaken dut Van t slichte laand dat mienent is.

Verstainde olle vörms van 2e noamvaal: dizzer doagen, van dizzer grötte. Ien veul verstainde oetdrukkens kommen nog woordgroepen ien twijde noamval veur: heer des hoezes, dag des heren, desgelieken, destieds.
Trendy toal: agressie is nait des vraauws. Noa woorden dij n houveulhaid oetdrukken kin n olle twijde noamvaals s kommen: dit is nait veul deegs. Hes nait wat beters? Ik wil wat lekkers, wat waarms. Veul laifs!

Twijde noamvaal wer ien t Proto-IndoEuropees benoam bruukt om aan te geven dat t noamwoord rol van n oorzoakelk veurwaarp haar. Nederlands: Heer ontferm u onzer2. Dij vörm is verloren goan en ien t moderne Nederlands en t Grunnegers mainsttied overnomen deur n veurzetsel as ‘over’: Heer ontferm u over ons.

3e noamvaal (datief): Dizze noamvaal is ien veul toalen ain van de meugelke vörms van t indirect object, dij mainsttied functie van t mitwaarkend veurwaarp weergeft: Piet1 geft (aan) Antje3 Pauls2 bouk4.

Een schiere Nedersaksische vörm is de zogenoamde bezittelke datief: de1 oren1 binnen hom3 bevroren.
Ien Duutsland is der n bestseller Van Bastian Sick: Der Dativ (3e noamvaal) ist dem Genitiv (2e noamvaal) sein Tod. (Dativus is veur genitivus zien dood).

Bastian Sick is ien Duutsland, wat Paulien – taal is zeg maar echt mijn ding – Cornelisse is ien Nederland. Baaid schrieven ze op n humoristische menaaier over toal.

Bastian Sick: Der1Genitiv1 ist in ganz Deutschland ausgestorben. In ganz Deutschland? Nein! Er hält sich hartnäckig in einigen3 schwäbischen3 Dörfern3, wo es nicht nur ‘dem(3) Nachber sei Katz’ gibt, sondern auch ‘’s Nachbers(2) Katz’.

t Aantal overbliefsels van 3e noamval is nait min, bevubbeld: bie gelegener tied (Duuts: zu seiner Zeit), te gainer tied.
Onziedege en mannelke woorden kregen mainsttied oetgang -e ien 3e noamvaal. Dat is nog goud te zain ien oetdrukkens as: te laande kommen, te velde trekken, veur dag en doage, te roade geven. Ook n woord
as ‘vandoag(e)’ is n olle datief. Aans zol t ja *vandag wezen. Van + 3e noamvaal komt ook nog veur ien: van haarten! 3e noamvaalsvörms van t bepoald lidwoord worden mainsttied soamentrokken mit t veurzetsel te: (te + den → ten) ten koste van, Jezus is ten hemel voaren, ten overstoan van n notoares, ten hoogsten, ten besten, ten roegsten, ten eersten, ten lesten, ten Zuden. (Te + der → ter): ter dood veroordailen, ter ere van, doar ter ploatse, mittertied. Ten Boer = ter buurt. Vergeliek: Kloosterboeren, Sebalderboeren, Paiderboeren.

4e noamvaal (accusatief): Dit is de noamvaal veur t liedend veurwaarp (direct object): Piet1 leest n bouk4.Tegenworreg wordt n olle 4e noamvaalsvörm nog aantrovven ien: op nduur. Mit daarde en vaaierde noamvaal kommen Grunnegers (en aander Nederlanders) aal meer ien toeze. ‘Pa, *joe1 monnen even kommen’, veur: ‘Pa, ie1 monnen even kommen.’ Joe is 3e of 4e noamvaal: ik1 lang joe3 n neut4. Ik zai joe4 wel. KruijffNederlands: hun/hunnie/hullie (3>1) komen eraan, veur: zij1 komen eraan. Zeeuws: Ons (3>1) ben zuneg’, veur: wie binnen zuneg.

Ain dij recht Grunnegers prat zegt: Wat zol hom3 t4 ook verschelen kinnen! En nait: wat zol t hom ook verschelen kinnen!
Want ien t Grunnegers gaait 3 veur 4.
Logisch toch?

Ook de n ien n wìns as ‘goienoavend’ gaait op n 4e noamvaal trug (ainen goien oavend). Ien veul dialecten, ook ien t Grunnegers, wordt nog de zogenoamde accusativus temporalis bruukt: ‘Ik bin op n achtsten joareg en t is nou n ainentwintegsten. Deurntied is hai al laang weer op n bainen, mor hai komt pas n zoaterdag. t Kin mie aaltenbliksem gain duvel schelen!

Ien t Old-Grieks kon n woord ien 4e noamvaal betaiken hemmen van ‘wat betreft’. κάµνω τὴν κεφαλήν: ik pienlied de kop: ik heb kopzere.
Ien t Grunnegers kin dat nog hailtied mit de konstruktie: ik heb (de) baand lek. Of: Kins mie nou ook aal ien de kop kieken?

5e noamvaal (vocatief). Dit is de noamvaal dij bruukt wordt as ain of wat aansproken wordt. Letien: Vare, Vare, redde mihi legiones! (Varus, Varus, geef mie de legiounen trug! – Kaaizer Augustus). t Grunneger woord “domnee” is oflaaid van de vocatief dominē, van t Letiense woord dominus (“heer”).

6e noamvaal (ablatief): is ain van de aacht oorspronkelke noamvalen van t PIE, doar persoon mit aangeven wer van wel wat oetgaait of stee doar van vertrokken wordt. Ien summege takken van de Indo-Europese toalen doar ablatief ien ophil te bestoan, bevubbeld ien t Germoans, is dij functie van de ‘absolute ablatief’ overnomen deur n 2e noamvaalsvörm: Ik kom t’oavend = as oavend nog kommen mot.
Vanoavend = as oavend der al is.

7e noamvaal (locatief): Dizze noamvaal geft locoatie aan. Ien t Grunnegers worden doarveur benoam veurzetsels ien, te en bie bruukt. Ien Germoanse toalen is locatief veur n groot dail opgoan ien 3e noamvaal. Ien t Nederlands is dat benoam bie t veurzetsel te nog goud te zain. Dit veurzetsel komt voak veur ien verstainde oetdrukkens mit n 3e noamvaal, zo as ten huize van of ten tijde van, mor ien t Grunnegers kent Koba doar gain veurbeelden van.

8e noamvaal (instrumentalis): Dit is n noamvaal mit as hoofdbetaiken ‘deur middel van’. Ien Germoanse toalen ging toak van instrumentalis benoam over op 3e noamvaal, aal of nait verstaarkt mit n veurzetsel zo as ‘mit’ of ‘deur’: ik lang die wat aan mit n tak, of: ik wer deur hom versloagen..
t Olgermoans haar lichtkaans nog n rechte instrumentalis. n Enkel fossiel van instrumentalis is ien t Grunnegers nog trug te vienden, zo as (des) te ien: des te beter, des te slimmer. Desto waas n olle instrumentalis van wat nou ‘de’ of dij’ is.
Instrumentalis waas ook ain van de oorspronkelke aacht noamvalen van t ProtoIndo-Europees. As zodoaneg beston e nog ien t Sanskriet en bestaait e nog ien t Litouws.

As wie nou nog even trugkieken, din zain we dat benoam 5e, 6e, 7e en 8e noamvaal der ien Germoanse toalen haildaal aan goan binnen (vocatief), of mainsttied overnomen deur 2e (ablatief) of 3e (locatief en instrumentalis) noamvaal.
Ien t Hoogduuts binnen eerste vaaier noamvalen der nog. 2e staait onder druk.

Nou, het Koba te veul zegd? Verhipte noamvalen! Aal meer vot, mor dij doodzegd binnen leven nog laank!

t Verst is t “òfslietensproces” van noamvalen deurgoan ien t Oafrikoans, ien t Engels en ien Skandinoavische toalen; dizze toalen kennen nait veul of gain verboegens (noamvalen) en vervougens meer.
Van de zogenoamde ‘synthetische’ structuur is wel veul bewoard bleven ien t Duuts en nog meer ien Baltische (Lets en Litouws) en Sloavische toalen (bev. Russisch, Pools).

Ien heur gedicht Les het de beroemde Poolse dichteres Wisława Szymborska op n ironische, kurege menaaier lezzen ien t verboegen en ien filosofie aan nkander knupt.

Les

Wel wat Keuneg Alexander hakte mit-wel mit-wat
mit t sweerd wel wat de gordioanse knup deur.
Dat waas nait eerder bie-wel bie-wat bie ain opkommen.

Waren n honderd filosofen, mor gain ain dij hom ontknupt haar.
Gain wonder dat dij heur nou ien n houkje verschoelen.
Soldoaterij greep heur bie de board,
Bie heur grieze trillende sikboattjes,
En wel-wat t laggen baarstte lös.

Genog. Keuneg kuurde deur zien helmbos,
klom op zien peerd, ging op pad.
En achter hom mit trompetknidders en tromrovvels
trok wel wat t leger dij beston oet-wel oet-wat oet knupkes
op noar-wel noar-wat noar n veldslag.

Pools-Nederlandse vertoaler Gerard Rasch het n aander oplözzen zocht veur t vertoalprobleem van Szymborska’s spultje mit verboegens ien t Pools. Ook t Nederlands kent ja gain woordverboegens.

Onderwerp Koning Alexander hakte bijwoordelijke bepaling met zijn zwaard lijdend voorwerp de gordiaanse knoop door. Etc.

Doarbie valen vroagen vot dij Poolse leerlingen leren te stellen om te bepoalen welke noamvaal t is. En der bennen ook nog aander verschillen tussen t Nederlands en t Pools bie t ontleden van zinsdailen. Mit zien sweerd is ien t Pools gain biewoordelieke bepoalen, mor n instrumentoales (5e noamvaal ien t Pools).

t Aanleren van oetsproak van t Grunnegers via Amerikoans-Engelse oetsproak

‘Het is n bepaalde tongval, hè! Die kun je later niet meer leren.’ Dat zeggen veul ‘Nije Grunnegers’ over oetsproak van t Grunnegers. Mor tongvaal van grodere toalen kinnen ze mit wat muite wel leren as ze dat willen. Haalfbakken ‘Amerikoans’ proaten geft veul meer stoatus as perfekt Grunnegers.
Toch bennen der nog wel ains gonnent, dij t Grunnegers leren willen. Zukse lu kinnen oetsproak van t Grunnegers via Nederlandse oetsproakregels leren mit t bouk ‘Zeg t mor’, een methode om het Gronings te leren spreken en verstaan’. Mor t kin ook aans, want welke Nederlander is nait groots op zien oetsproak van zien AmerikoansEngels?! Doarom mon je bie t aanleren van oetsproak van t Grunnegers even handeg gebruuk maoken van de grootseghaid op zien oetsproak van t Amerikoans-Engels.
As didactisch truukje, omreden dat Nederlanders dezulfde klanken dij ze ien t Grunnegers ‘boers’ of ‘knaauwerg’ vienden, ien t ‘Amerikoans’ zó oardeg vienden, dat ze dij gloepensgeern noadoun willen. Knaauwerg en stoer om noa te doun vienden ze bevubbeld t ienslikken van slöt e, zo as bie: moutn (Hollands: moete).
Zukkent mon je vroagen: ‘Zing even mit mie mit:
‘Go tell it on the mountn!

En joa hur! Mountn komt ter perfekt oet!
Dij slag is joenent.
En ie goan wieder: ‘Spreek dizze zin oet op zien Amerikoans-Engels Y moutn eimn youn bè:st doun, din is ootspró:k vant Grunnegers night sture.
Zain ie wel? Grunneger oetsproak is makkelker as ie denken.

(Nou mot der even wat biezegd worden: :
(dubbele punt) wil zeggen: laanggerekte klinker. De r is ien t Grunnegers n tongpunt r. En de g = Schotse ch van Loch Ness).
Zeg op zien Amerikoans: ‘As y zo durgó:n, binnn y snel ynburgerd!’
Denk bie t woord ynburgerd aan oetsproak van ‘hamburger’.
En zo wordt dizze zulfde zin ien t Grunnegers schreven: As ie zo deurgoan, bennen ie snel
ienbörgerd!’

Sukses verzekerd! Via oetsproak van t Amerikoans-Engels *1 kin elk dij dat wil oetsproak
van t Grunnegers tot op hoge leeftied aanleren

*1 Dizze webstee kin joe helpen:
https://www.uiowa.edu/~acadtech/phonetics/ english/frameset.html

n Bouk
mit hakkemak en nikkenak ien en over
Grunneger toal

om te lezen te laggen
te liepen
en om spultjes mit te doun

t Riegje van toalveurollen: toalbetovergrootol: Proto-Indo-Europees → toalovergrootol: Old(West)germoans → toalgrootol: Old (neder)saksisch→ toalol: Middelnedersaksisch → tegenworrege Nedersaksisch (woaronder t Grunnegers).

Proto-indo-europees (6000-3000 v.Kr.)
Overgang van Midden- noar Nije
Staintied

Dat Indo-Europese toalen n femilie vörmen wer pas aan t ind van 18e aiw ontdekt. Dou kwamen Europeoanen intensief ien ketakt mit India, woar veul toalen waren dij ien toalkundeg opzicht op Europese toalen leken. Toalkundegen kwamen op t idee dat aal dij toalen n zulfde oorsprong hemmen mozzen. En mainsten binnen t doar nog hailtied mit ains. Doar wordt ien dit bouk ook van oetgoan, ook aal binnen der vroagtaikens over ditten en datten, aans wordt dit bouk te dik. Benoam ontdekken van t Sanskriet waas hierveur belangriek, n olle toal dij ien 18e aiw nait veul nait meer sproken wer, behaalve deur ‘priesters’, mor doar wel veul teksten van waren. Zo as t Letien ien Europa, dat ook hoast allain nog deur priesters sproken wer/wordt.

Dou bewezen waas dat Sanskriet, Grieks, Letien, t Litouws en aander toalen oet ainzulfde oldere toal ontstoan waren, perbaaierden toalkundegen der achter te kommen hou of dij oldere toal, dij naarns opschreven is, der oetzain hemmen zol. Dat hemmen toalkundegen veur nkander kregen deur veul olle toalen ien Europa en Azië mit nkander te vergelieken en doaroet n grondvörm te konstrueren. Dat wer de Proto-Indo-Europese toal (PIE, proto = oer), n rekonstrueerde grondvörm.

Omdat wie bie ‘olle toalen’ te moaken kriegen mit noamvalen, wordt hier eerst even kort oetstukt wat en houveul dat binnen, aan haand van de zin:
Koba! Ien (dien) boom lang ik die n neut van Volkert mit n tak oet (mien) boom.

8 = Vokativus/Aansproken veurwaarp: Koba!8
7 = Locativus/Noamvaal van ploats: ienboom7
1 = Nominativus/Onderwaarp: ik1
3 = Dativus/Mitwaarkend veurwaarp: die3
4 = Accusativus/Liedend veurwaarp: n neut4 2 = Genitivus/Noamvaal van betrekkend veurwaarp: van-Volkert2 5 = Instrumentoalis/Noamvaal van middel: mit-n-tak5
6 = Ablativus is noamvaal, woarmit persoon van wel wat oetgaait of stee woar wat vandoan komt aangeven wer:
oet-mien-boom6.

Belangriekste kenmaarken van t PIE binnen: 8 noamvallen, 3 geslachten, mannelk, vraauwelk en onziedeg, allain hoofdzinnen, wizzelnde klemtonen, SOV-toal (Subject-Object-Verbum: ‘kou gras vret’), n relatief vrije woordvolgorde, gain lidwoorden en mainsttied gain persoonleke veurnoamwoorden ien 1e noamvaal, gain veurzetsels, woorden gonnen oet op volle klinkers.

t PIE zol om en bie 6.000-3.000 joar veur ons joartellen sproken wezen. Van woarheer Proto-indo-europese toalsprekers kwamen en heur loater over grote dailen van Europa en Azië verspraaid hemmen, doar binnen toalhistorici nog aal over aan t hirrewirren: Zuud-Rusland/Oekraïne, Noord-Rusland of de Kaukasus. Of n kontraain ien/bie Turkije of de Balkan. Mainste Indo-Europeoanisten gonnen der vanoet dat t kontraain boven Zwaarde Zee (Oekraïne) de beste kandidoat is.

100: kentum of satem

De omvangrieke Indo-Europese toalenfamilie wordt traditioneel onderverdaild ien twij grote groepen, de westelke kentumtoalen en oostelke satemtoalen. Dij benoamens binnen oflaaid van Letiense en Indo-Iroanse woorden veur honderd, resp. centum ([kentum]) en [satəm].

Kentumtoalen omvatten Itoalische talen, Keltische toalen, Germoanse toalen, Grieks en meugelk nog n aantal oetsturven groepen.

Satemtoalen omvatten de Indo-Iroanse toalen en t Balto-Sloavisch (Baltische toalen en Sloavische toalen).

Om reden wie kinnen satemtoalen oet ons toalboom votsnuien, het boom aal orreg wat minder takken kregen. Wie holden allain kentumtoalen over.

Hypothetische situoatsie van verspraaiden van IndoEuropese toalen rond 2000 v.Chr. De touwbekercultuurhorizon
Behaalve bie t Duuts hemmen veurzetsels bie Germoanse en Romoanse toalen functies van noamvalen overnomen. Ien tekst van foabel binnen noamvalen achter de woorden zet.

Schoap en Peerden
n Proto-Indo-Europese foabel

Duutse toalkundege August Schleicher het ien 19e aiw perbaaierd n foabel te schrieven ien t Proto-Indo-Europees: Schoap en peerden.
Noar zinsbaauw let foabeltekst dudelk zain dat t Proto-Indo-Europees rekonstrueerd wordt as n SOV-toal. Dat wil zeggen: Subject, Object, Verbum: kou gras vret).
t Letien, t Grieks en t tegenworrege Litouws binnen ook SOV-toalen.
t Grunnegers is n SVO-toal: ien hoofdzinnen is volgorde mainsttied: kou vret gras.
Toalkundegen noa Schleicher hemmen t verhoal opnijs bie de kop nomen ien t licht van nije ienzichten ien rekonstructie van dizze proto-toal. Onderstoande versie is ien 1979 veursteld deur Winfred Lehmann en Ladislav Zgusta.

Behaalve bie t Duuts hemmen veurzetsels bie Germoanse en Romoanse toalen functies van noamvalen overnomen. Ien tekst van foabel binnen noamvalen achter de woorden zet.
1 J.P. Mallory: In search of the Indo-Europeans.
Thames & Hudson, New York. ISBN 0-500-27616-1

Hare Krishna en Sanskriet

Tegenworreg leren leden van ISKCON (International Society for Krishna Consciousness), ook wel bekend as Hare Krishna-bewegen, haailege teksten oet de Veda’s ien t Sanskriet, net as veul laiden dij ze zingen leren.

Oom poernamadah poernamidam poernaat
poernamoedacyate
Poernasja poernamaadaaya
poernamewaawasyisyate
Om shaantih shaantih shaantih

Oom. Dat is volmoakt. Dit is volmoakt.
Volmoakt komt van volmoakt.
Trek volmoakt òf van volmoakt,
wat overblift is volmoakt.
Maag vrede en vrede en vrede aal om
wezen.

n Bouk mit hakkemak en nikkenak ien en over Grunneger toal, om te lezen, te laggen, te liepen en om spultjes mit te doun

Proto-indo-europees (6000-3000 v.Kr.) (Overgang van Midden- noar Nije Staintied)

Dat Indo-Europese toalen n femilie vörmen wer pas aan t ind van 18e aiw ontdekt. Dou kwamen Europeoanen ien ketakt mit India, woar veul toalen waren dij ien toalkundeg opzicht op Europese toalen leken. Toalkundegen kwamen op t idee dat aal dij toalen n zulfde oorsprong hemmen mozzen. Benoam ontdekken van t Sanskriet waas hierveur belangriek, n olle toal dij ien 18e aiw allaank nait meer sproken wer, behaalve deur priesters, mor woar wel veul teksten van waren. Dus ongeveer zo as t Letien ien Europa, dat ook sikkom allain nog deur priesters sproken wer/wordt.

Hare Krishna en Sanskriet

Tegenworreg leren leden van ISKCON, ook wel bekend as Hare Krishna-bewegen, haailege teksten oet de Veda’s ien t Sanskriet, net as veul laiden dij ze zingen leren.

Oom poernamadah poernamidam poernaat poernamoedacyate
Poernasja poernamaadaaya poernamewaawasyisyate
Om shaantih shaantih shaantih

Oom. Dat is volmoakt. Dit is volmoakt. Volmoakt komt van volmoakt.
Trek volmoakt òf van volmoakt, wat overblift is volmoakt.
Maag vrede en vrede en vrede aal om wezen.

Dou bewezen waas dat Sanskriet, Grieks, Letien, t Litouws en aander toalen oet ainzulfde oldere toal ontstoan waren, perbaaierden toalkundegen der achter te kommen hou of dij oldere toal, dij naarns opschreven is, der oetzain hemmen zol. Dat hemmen ze veur nkander kregen deur veul olle toalen ien Europa en Azië mit nkander te vergelieken en doaroet n grondvörm te konstrueren.
Dat wer de Proto-Indo-Europese toal (PIE, proto = oer), n rekonstrueerde grondvörm. Omdat wie bie olle toalen te moaken kriegen mit noamvalen, geft dr. K. (Koba) Schlemmer hier eerst even n korte oetleg aan haand van de zin:
Safia!8 Ien-boom7 lang ik1 die3 n neut4 van-Lilumbu2 mit-n-tak5 oet-mien-boom6.

(1=Nominativus/Onderwaarp, 2=Genitivus/
Noamvaal van betrekkend veurwaarp,
3=Dativus/Mitwaarkend veurwaarp,
4=Accusativus/Liedend veurwaarp,
5=Instrumentoalis/Noamvaal van middel, 6=Ablativus, 7=Locativus/Noamvaal van ploats, 8=Vokativus/Aansproken veurwaarp).

Kenmaarken van t PIE binnen o.a.: 8 noamvalen, 3 geslachten (mannelk, vraauwelk en onziedeg), allain hoofdzinnen, wizzelnde klemtonen, SOV-toal (Subject-ObjectVerbum: ‘kou gras vret’), n relatief vrije woordvolgorde, gain lidwoorden en mainsttied gain persoonleke veurnoamwoorden ien 1e noamval.

t PIE zol om en bie 6.000-3.000 joar veur ons joartellen sproken wezen. Woar de Proto-indo-europese toalsprekers heer kwamen en van woarheer zai heur loater over grote dailen van Europa en Azië verspraaid hemmen, doar binnen toalhistorici t nait over ains: Zuud-Rusland/Oekraïne, Noord-Rusland of de Kaukasus. Of n kontraain ien/bie Turkije of de Balkan. Mainste Indo-Europeoanisten gonnen der vanoet dat t kontraain boven Zwaarde Zee (Oekraïne) de beste kandidoat is.

Hypothetische situoatsie van verspraaiden van Indo-Europese toalen rond 2000 v.Chr. De touwbekercultuurhorizon het n gele ondergrond. t Kontraain woar de satemisering begonnen is wordt donkerrood weergeven.

Ien 19e aiw het Duutse toalkundege August Schleicher n kureg foabeltje schreven ien t Proto-Indo-Europees: Schoap en peerden.

Noar zinsbaauw let foabeltekst dudelk zain dat t Proto-Indo-Europees reconstrueerd wordt as n SOV-toal. SOV wil zeggen: Subject, Object, Verbum: kou gras vret). t Letien, t Grieks en t tegenworrege Litouws binnen ook SOV-toalen.

Omreden Schleichers toalspultje wat teveul op t Sanskriet leek, hemmen toalkundegen noa Schleicher t foabeltje opnijs bie de kop pakt ien t licht van nije ienzichten ien rekonstruktie van t PIE. Onderstoande versie is ien 1979 veursteld deur Winfred Lehmann en Ladislav Zgusta.

1 J.P. Mallory: In search of the Indo-Europeans.
Thames & Hudson, New York. ISBN 0-50027616-

Schoap en peerden
n Proto-Indo-Europese foabel

Behaalve bie t Duuts hemmen veurzetsels bie Germoanse en Romoanse toalen funkties van noamvalen overnomen. Ien tekst van t foabeltje binnen noamvalen achter de woorden zet. En ien letterlieke vertoalen binnen veurzetsels, dij ien loop van tied bie veul toalen funktie van dij olle noamvalen overnomen hemmen, tussen hoakjes zet.

t Proto-Indo-Europees mot, net as t Sanskriet, 8 noamvalen had hemmen:
1=Nominativus, 2=Genitivus, 3=Dativus,
4=Accusativus, 5=Instrumentoalis, 6=Ablativus, 7=Locativus, 8=Vokativus. Mit noamvalen achter de woorden en letterleke weergoaven op regels onder tekst kinnen ie dit foabeltje nou ien geef Grunnegers opschrieven:

Owis1 ekwōs1kwe
Schoap en peerden ook

Gwerēi6 owis1, kwesyo2 wlhnā1 ne
Heuvel(op) schoap, (van)wel wol nait ēst, ekwōns4 espeket. is, peerden-4 zaag.

oinom4 ghe gwrum4 woghom4 weghontm4,
ain juust zwoar woagen mennend,

oinom4kwe megam4 bhorom4, oinom4kwe ain-ook groot last, ain-ook ghmenm4 ōku bherontm4. mens snel droagend.

Owis1 nu ekwomos3 ewewkwet:
Schoap dou peerden(aan) sprak:

“Kēr1 aghnutoi moi3 ekwōns4 agontm4 nerm4 *Haart schrient mie peerden drievend man widentei.” zaind-aan.”

Ekwōs1 tu ewewkwont:
Peerden echter spraken:
“Kludhi owei8, kēr1 ghe aghnutoi ”Luuster schoap, haart noamelk schrient ons nsmei3 widntmost: nēr1, potis1, zaind-aan: man, meester,

owiōm2 r wlhnam4 sebhi3 schoapen-van dus wol zukzulf(-veur) gwhermom4 westrom4 kwmeuti, waarm klaid moakt.

Neghi owiōm3 wlhnā2 esti.”
Nait schoapen(-aan) wol(-van) is.”

Tod4 kekluwōs owis1 agrom4 ebhuget. Dat heurd schoap veld(-noar) vluchtte.

Vertoalen ‘Schoap en Peerden’

Op n heuvel zaag n schoap zunder wol n stel peerden. Juust ain (der van) mende n zwoare woagen, ain droug n zwoare last, en ain droug snel n mens. Schoap zee dou tegen peerden: t haart schrient mie om n man peerden drieven te zain”.
Peerden zeden echter: ‘Luuster, schoap! t
Haart schrient ons om te zain: n man, n meester, (hai) moakt wol van schoapen tot n waarme jas veur homzulf. Schoapen hemmen (din) gain wol’. Dou schoap dat heurd haar, vluchtte hai t laand ien.

Veul reconstrueerde vörms lieken op dij oet t Letien: ovis (schoap), equus (peerd), cor (haart), videre (zain), spectare (zain), unus
(ain), potis (meester), ager (laand); Litouws: kuris (welk), klausyti (luustern); Grieks: mega (groot), anèr (man), Oldgermoans: wagna (woagen).

Ook aal schoren Indo-Europeoanen om en bie 2500 v.Kr. schoapen nog nait en haren ze nog sikkom nog gain getemde peerden, doch geft t foabeltje n levendege kiek op toalkundege vörms van t PIE.

Vroug Haarm aan mevraauw Bokje: “Wel het de wereld schoapen?” Zee mevraauw Bokje: “Dat het de Here God doan”.
Antwoordde Haarm: “Nee hur, boer
Jelsemoa, dij het de wereld schoapen”. Smeet mevraauw Bokje kwoad deur dicht.

Vroag: woarom kin dit woordspultje wel ien t Grunnegers en nait ien t Nederlands?

2 Oet: De Grote Taalatlas (wat oetbraaid)

Aanbegun

Ien t begun was eerde onlaand en t duurstern laag over oervloud. Ien Hebreeuwse biebel staait dat t wotter onder hemel op nduur noar ain stee stroomde en t dreuge veur t zicht kwam. Stel dat biebelse god – hiernoa te nuimen b.g. – haile scheppen ommaans had het. Bie gebrek aan gezelschop prout b.g. mit ‘wie’ tegen homzulf aan en hai zee tegen hom: ‘Wie zellen wat moaken, dat gonnent “minsken” of “minsen” nuimen zellen en dij minsken zellen dat dreuge lanña nuimen en wotters dij zok ten noorden van Grunnen (dij noam haar b.g. ook aal opbedocht) verzoameld hebben, zellen ze wad nuimen.’

Dit is apmoal oetkommen. Ie magen dus best leuven dat t zo heergoan is. Der mot wel even biezegd worden dat t oergermoanse woord lanña eerst ‘laande’ en loater ‘laand’ worden is. As b.g., net as n Grunneger, altied nummer ain is, din zol t best kinnen dat b.g. smoandags begonnen is en t haile brudje zoaterdagsnommirregs aal aan zied haar en de wereld ien n deuske.
En b.g. zee opnijs tegen homzulf: ‘Schiere boudel worden! Komaan, ien biebel staait zes doagen, mor wie holden van elkenain en wie willen gain kifkederij tussen minsken. Om dij reden hemmen wie, om gonnent van heur ien muit te kommen, opschrieven loaten dat boudel nait ien viefenhaalf, mor ien zes doagen veur nkander kommen is. Dou b.g. zaag dat minsken der aal meer n rötzootje van mouken, zee e tegen hom: ‘Minne boudel! Mor dou der dink om! Wat wie schoapen hemmen, kinnen wie ook zo weer ontschoapen. Wat ducht ons? Haile mikmak nog even wat aankieken? Nee, waiten wie wat! Wie moaken der n aander spultje van. Wie zetten scheppen n flottje ien t achteroet en din weer ien t veuroet, mor net eefkes wat aans. Dit is apmoal gebeurd omdat woarmoakt worden mos wat b.g. sproken het deur de profeet, dou dij zee: ‘even achteroet en veuroet en din ains kieken of dij ol Neanderthoalers der wat beders van moaken.’

Toalspul

Ien t Grunnegers (en ien t Nederlands) kinnen lu mit noam van heur ambacht of affeer
aansproken worden:
‘Kinnen ie mien zinkens ien de knijen wat opklandern, dokter?’
‘Boaker, komt t potje der al aan of hou liek t?’
‘Veurdat ie zulf haildaal ien de roeten binnen, boer, kinnen ie ain beter troef geven!’
‘Kin t nog n wondertje lieden, god?’
‘Kiek oet, farao! Der vlugt n vogeltje van joen hiërogliefkes òf!’

Ien n catalogus oet Multatuli’s Max Havelaar wordt n bouk aanboden:
‘Over restauroatiewaarkzoamheden aan Toren van Babel’.

n Korte gids veur vergeliekende godsdainsten

TAOÏSME
Meleur overkomt ons.
CONFUCIANISME
Confucius zegt: ‘Meleur overkomt ons’.
ISLAM
As ons meleur overkomt, din is t de wil van Allah.
BOEDDHISME
As ons meleur overkomt, din is t nait echt meleur.
ROOMS-KATHOLICISME
Meleur overkomt joe omdat ie slecht binnen.
CALVINISME
Meleur overkomt joe, omdat ie nait haard genog waarken.
JUDAÏSME
Woarom overkomt óns hailtied meleur?
LUTHERANISME
As joe meleur overkomt, heb vertraauwen en t zel opholden.
PRESBYTERIANISME
As ain meleur overkommen mot, loat t din n aander wezen.
ZEN
Wat is meleur?
JEZUÏTISME
As ain meleur overkomt, mor gainent het ter wat van vernomen, waas t din wel meleur?
CHRISTIAN SCIENCE
As joe meleur overkomt, gain zörg, t gaait vanzulf weer over.
HEDONISME
As joe meleur overkomt, wees der blied mit!
7DE DAG ADVENTISME
Meleur overkomt joe elke dag, behaalve op zoaterdag.
HARE KRISHNA
Meleur overkomt ons, Rama Rama, Om, Om!
RASTAFARIANISME
Loat ons dizze meleur opsmoken.
HINDOEÏSME
Dizze meleur overkwam ons eerder.
MORMONISME
Dizze meleur overkwam ons eerder en t zel ons opnijs overkommen.
AGNOSTICISME
Meschain dat meleur bestaait, meschain ook nait.
STOÏCISME
Meleur overkomt joe, nou en! Ik kin t hemmen.
ATHEÏSME
Meleur bestaait nait.

Lodewiek XVI

Zestiende keuneg Lodewiek
Docht noa de klap geliek
Wat roar!
Ik lig hier en kop rolt doar!

(Noar Frances Stillman: Louis XVI)

Noa 1814 haren Roomsen ien Nederland mit geliekstellen van ale godsdainsten ook t recht herkregen om heur aigen kerken te baauwen, al wer dit pas mit t herstel van bisschobbelke hiërarchie n feit. Volgens roamens bennen der binnen 70 joar zo’n 800 nije roomse kerken ien Nederland baauwd.

Ain van komsja kwam ien Oethoezen.

Kerkbestuur van St. Jacobuskerk trof n kundeg architect oet Stad. Kerk is baauwd noar n direkt model van neogotische Redemptoristenkerk ien Amsterdam. Wel boetenkanten en binnenkaant van dizze grode bruier bekikt, rakt haildaal verbalderd! St.-Jacobuskerk ien Oethoezen is n verklaainde variant van dizze Amsterdamse kerk.

Bernardus Sleumer: ‘Noa 1861 hufden wie nait meer noar ol schuurkerk ien Schoulstroat. Boeten dörpskern, aan Hoofdstroat, wer n piksplinternije bakstainen kerk baauwd ien n hail singeliere stijl. Ien ons nije kerk heb ik veur God, pestoor en aander lu traauw sworen aan Geertruida Geerts. Trui kwam oet Hoogezand en waas aacht joar jonger as ik. Voader Rudolph het alles nog mitmoakt.’

Veurdat e bie t Wad aanbelandde kon Bernardus achter Oethoezen achter nkander drij dieken tegen kommen: woaker, dreumer en sloaper.

Dat Bernardus n simpel man waas, maag blieken oet n braif dij e schreef op 77-joarege leeftied. Sunt de dood van zien vraauw Geertruida woonde Bernardus bie zien zeun Roelf en schoondochter Griet ien. Braif is ook richt aan zien dochter Margaretha. Bernardus bruukte voak gain interpunksie.

Uithuizen den 16 Junij 1915

Dierbare Kinder en Kleinkinder, Ik moet maar aan ‘t werk met een brief te schrijven anders komt er niets van nu het zal wel tijd worden dit zal niet meer zoo zijn, vooreerst wens ik u van harten geluk met je Dochter trui die heeft het er goed afgebragt en vooral op die jonge leeftijd en ook aangenaam voor de ouders, wat het hier betreft is alles goed hier ja zijn 3 kinder trui Bernardus en de Kleine een meisje Johanna

dit is een dikzak drukte genoeg geen grote meid een klein meisje de grote meiden zijn hier duur. ver over de (onleesboar) Gl. (gulden) dus dit is geen kleinigheid met de kost, Roelf heeft nog al veel werk van het timmervak. dit is maar goed want het Café geeft ook niet veel

Ik voor mij ben op dit oogenblik nog al tamelijk gezond van de winter was het niet veel. Ik kan nu weer des morgens na de Kerk gaan en des daags wat in de zon.

4 Junij ben ik 77 Jaar gepasseerd dan wordt het ook al wat.

van Jan en Dora (hai doult op Roelfs jongere bruier Jan en zien vraauw Dora Meijer) zal ik u maar niet melden omdat dora mij belooft heeft hier een briefje bij in te doen die kan nog al iets melden want is heel wat gebeurd,

hier is in de laatste tijd veel gestorven onder de Catholieken veel oude menschen Kleiman een goede bekende van u is reeds voor een jaar overleden en de vrouw Lina is al lang ziek

kan niets is ook met de H. Sacramenten voorzien dus die zal wel gaauw volgen. dan is het huis ledig. daar zijn na nieuwjaar hierop het Kerkhof een 20 begraven.

Dan denk ik het zal nu wel aan mij toe zijn maar mijn tijd is er nog niet. wat hier de vruchte aangaat zijn tamelijk goed de aardappels staan zeer best maar alles lijdt van de droogte. hoe is het bij u met de vruchten dit wou ik nog wel eens weten wilt u mij hierover eens schrijven of het bij u ook zoo sterk droogt, hier zijn op dit oogenblik 2 Kostgangers een onderwijzer zoo pas door examen hier aangesteld op een salaris van 600 gulden hij geeft 30 gulden per maand dan blijf er nog geen dikke sap van over.

nu zal ik maar sluiten later na korten tijd zal ik u meer melden als ik gezond blijf zal ik u vaker schrijven ik denk u zult het toch wel kunnen lezen

De allerhartelijke groeten van allen aan allen

Vader Sleumer

Binnen kort zullen wij u een aanzicht zenden van onze kinder

Ien t Grunnegers is der bie mannelke en vraauwelke woorden n verschil tussen onze voader en ons voader.
Onze voader wordt ien t Grunnegers bruukt ter onderschaaid: onze voader, joenent nait.
Ons voader of ons mouder wordt bruukt bie alles wat as ‘onvervremdboar bezit’ aanzain wordt. Dat kin ook wezen ons hond, alderdeegs ons toavel.
Is t nait singelier dat Onze voader de Grunneger noam is van t bekende gebed?
Ien n platduutse kienderversie is wel proat van ‘uns Vadder’ *1 , mor dat komt omdat ter ien t plat-
duuts mor ain vörm is: uns.

Gott, uns Vadder
Gott, uns Vadder dor boben, Du büst jümmer hier bi uns,
ook wenn wie Di nich seeht.
Vadder dröft wi to Di seggen, un Du hürst dat geern,
wenn Minschenkinner to Di bedet.
Lot all de Minschen marken, dat Du uns König büst.
Mok Du, wat goot un richtig ist, dor boben, dor bi Di,
un ünnen, hier bi uns,
un wies uns ok, wat wi doun künnt.
Geef Du uns Dag för Dag, wat wi to ’n Leben brükt.
Un vergeef uns unse Schuld.
Hülp uns, dat wi markt un seeht, wat wi verkiert mokt hebbt,
un denn dor ok hin goht, wo wier wat schuldig sünd.
Pass op, wenn Böset noh uns langt;
bewohr Du uns dor för, un mok uns dor von frei.
Du büst de König all de Tiet,
uns grote Vadder, stark und goot,
un unse Welt is in Dien Hand.
Wenn wi mol eens dor boben bi Di sünd,
denn sünd wi tohus,
denn sünd wi in uns Vadderhus.

Tegenworreg neurowaitenschoppelk onderzuik suggereert dat religiositeit eerder n kenvermo-
gende as n emotionele aigenschop is. Noast neurolinguïstiek is der n grinswaitenschop bie kommen: neurotheologie. t Kon wel ains zo wezen dat minsen n aangeboren godstee (god spot) ien de kop zit. Wat as t godsbesef ain mit n neurochirurgische iengreep te hazzens oetsneden worden kin?

*1© Ev.-luth. Karkengemeen in Sittens.

Onze Voader
Ons voader dij ons ien de hazzens zit,
dat joen stee pelzaaierg wezen maag,
dat t keunenkriek van verbeeln kommen maag,
dat joen wil doan wordt van inne tot winne,
t verstand doar wie verlet om hemmen,
geef ons dat vandoag en mörn,
en reken ons onze dommeghaid nait tou,
net zo as wie geern even nittjen
elk dij ons verneukt.
En breng ons nait ien toeze,
mor wil van kopsere ons verlözzen.
Amen.

t Waas op n Ommelander raais deur t grollandse Toponymië, en t leek of ze sikkom al ien Baggelhoezen waren, dou Jobke’s Broek hom aan Billerei begon te bakken. ‘Komaan!’ zee Hiepko, ‘as ik die nou over Briltil en as wie din even over De Bult kuiern, din maag t wel Donderen, mor t is vervaast Doodstil as wie bie Klaaine Hoeskes op t Egypteneinde aankommen. Ook al is t doar gain Kommerzielster welvoart, ien Goarkeuken op Gaanzediek kinnen wie even goud dikdakken en n lekker komke brij zoepen! Geefsweer n haandje? Aans vaal ik nog ien De Groeve veurdat wie Haalfweg doan hemmen. Hoi, kerel, Harssens dut mie zeer en ik vuil mie net n Hongerge Wolf. Wie monnen even bie Bakkerom.’ ‘Kiek oet!’ raip Jobke, ‘want doar op Kruusweg komt Lalleweer! Haildaal oet Polen! Ien dizze Leegte zel e wel gaauw om Leerms kommen. As din ook Luddeweer nog komt, dij Grootegast, din wordt t Manslagt! Wizzenduvels!
Din wordt der deur Kopstukken ien kranten van Amerika schreven: Manslaughter by twilight in Dutch Manslagt!
Of t nou bie twijduuster of twijlicht is, zulfs ien t maffioze Napels haren ze Nooitgedacht dat Lalle, Numero Dertien van FC Groningen, zo’n Ruigewaard wezen zol! Gain wonder dat ze hom ien Paddepoel of ien Grijssloot verzoepen wollen.’ ‘Pasop!’ belkte Hiepko, ‘t liekt of Ludde De Poffert verkocht, mor al liekt e n Lutjegast, hai sleept joe Oethoezen, Over De Dijk, over Schaapbulten zo t Schoaphok ien. En din komt e mit n Spiekerboor aanzetten. Dat lopt vanzulf oet op ain groot Troanendal en t Uiteinde is dat plietsie oet Stad komt en schraauwt: ‘Handen omhoog en Valom!’ t Waar en woarom? Doar komt Tjamsweer mit zien Kromme Elleboog. Vroag hom t mor, mor hier ien Bethlehem zetten wie De Punt!’

Dou gemainteroad onnaaierde dat t hoaven- en industriekontraain van Delfziel oetbraaid worden mos, wer docht dat ter veur n aantal dörpen gain stee meer waas. Ook Oterdum mos vot. t Dörp waas mit kerk en kerkhof tegen diek aanbaauwd. Kerk zulf stak boven diek oet.
Laank leden boesterde doar ains n dikke störm. t Waas onder kerktied en domie, dij hoog op preekstoul over zee oetkeek, zaag dat ter n schip ien nood waas. Midden onder preek zol e bèlkt hemmen: ‘’Het is goed dat we hier zijn, broeders, want daarbuiten vergaat een schip!” Aal t kerkvolk bleef rusteg zitten, want ze wozzen: resten spoulen vanzulf aan en din begunt ons waark pas. Strandjen dee elkenain!

Mor der is ook n aander versie. Volgens wat n goie vrund der over heurd het, zette domie zien kerkvolk aan t bidden en is hai van preekstoul ofbuult om als eerste bie t strandgoud te wezen. Mor dat kin ook n aander domie en aargens aans west hemmen.

Ien ons tied schreef Grunneger schriever J.K. Harms n verhoal dat zuk ofspeult op t kerkhof van Oterdum, getiteld ‘Berend-Oom’. Dat verhoal staait ien ‘Aan raand van tied’. http://www.oterdum.com/verhalen_gedichten/Op%
20RaandvTied.html

Ien t bouk ‘Schrijvers op streek’ staait n aangriepend verhoal van J.K. Harms, onder de titel: ‘TANTÓ?!’ http://www.kleineuil.nl/uit-deregio/schrijvers-op-streek-details

“Wollen ie der geern n luuks papierke omtou, of kin t zo?” vroug mevraauw van mien boukwinkel.
“Nee hur, t is veur miezulf.” Ze haar mie wel eerder hulpen, hailtied op dij vrundelk glimlaggende menaaier. Ze het zwaart hoar en broene ogen, is vrij slank en net as ik ien hoes, mit n leesbril op t puntje van neus.

Ze stopte De Kartuize van Parma ien n wit papieren puutje.
“Dat is din 36,50 euro veur joe”.
“Ik heb boukebonnen. Is dat goud? Aans zol ik t nooit kopen, veuls te duur veur mie.” Ze haar ook nog ains n aantrekkelke lach. En der hong n roek van parfum om heur tou, woar neusvleugels mie autemoatisch wat wieder van open gingen. Ik betoalde heur mit boukebonnen dij ik veur mien joardag kregen haar. Volgens Arnon Grunberg is De Kartuize van Parma, van Fraanse schriever Stendhal, ‘een van de meest romantische boeken die ik ken en
een van de interessantste boeken over verveling.’
As officier ien t leger van Napoleon was Stendhal ain van de waainege overlevers van de beruchte trugtocht oet Rusland (1812).
n Boer oet Sapmeer het tocht noar Moskou ook overleefd. Zien pakkend verhoal is optaikend deur K. ter Laan. Oet boer zien aigen mond, schreef Ter Laan der bie, mor doarmit was Ter Laan wat ongelukkeg in t woarhaid zeggen, heb ik mie vertellen loaten.

k Haar De Kartuize van Parma kocht omreden ik wol waiten wat Stendhal schrift over t godserbarmelieke ìnd van veldtocht – bevraizens, tyfus, oetputten – van doezenden Fraanse soldoaten ien Vilnius, hoofdstad van Litouwen. n Joar of wat leden is bie groafwaarkzoamheden ien Vilnius n massagraf ontdekt. Eerst wer docht aan Duutse soldoaten, mor dou der apmoal Fraanse knopen aan uniförms bleken te zitten, wer der onnaaierd dat t om Napoleons troepen goan mos. Ol soldoatebonken en uniförmresten binnen officieel, ien tegenworreghaid van Fraanse ambassadeur, herbegroaven op n kerkhof ien Vilnius.

Mit dat ik mien bouk te t puutje oetpakte, kwam der n nofleke parfumgeur oet omhoog. Dat mos van mevraauw wezen. Ik snoof roek n poar moal op. Hou laang blift parfumroek aargens aan hangen? t Witte puutje ligt nog hailtied op toavel. Ik kin t mor nait over t haart kriegen om t puutje vot te smieten. Mien vraauw zel t eerdoags wel ien muit kommen en oetrakken.

‘De brandstofprijzen exploderen! We worden genaaid aan de pomp!‘ Dizze klacht ston op www.autoblog.nl. Reactie van n lezer: ‘Tjasses, waarom nu zo’n gratenpakhuis met fake boobies gebruikt?’

Vrouger, dou ‘elite’ nog veurschreef wat plat of beschoafd waas, haren mainste lu ien noavolgen van elite dit nog plat vonden. Mor veurschrieven is tegenworreg olderwets en beschrieven nijmoods: toal van klacht en lezersreactie zol nou onder ’stroattoal’ valen, en stroattoal wordt nou as n weerdevolle ontwikkeln zain dij biedragt aan de interkulturele kommunikoatsie van jonge lu. t Veurschrieven van wat deurgaait veur beschoafd of plat gebeurt op t heden ien stilleghaid. Ain dij n sollicitoatiegesprek begunt mit: ‘Alles chill, mati?’ Zukkent wordt mainstekaans nooit woordvoerder van t Ministerie van Justitie.

t Nederlandse woord ‘plat’ (figuurlek) het nait de zulde betaikenis as t Grunneger woord plat (fig.). Van Dale’s Nederlandse Woordenboek geft: ‘Alledaags, laag-bij-de-gronds, een platte geest, platte scherts, gemeen, platte woorden’. Ook bie Ter Laan, Molema en ien t Plattduutse woordenbouk het ‘plat’ de betaikenis van ‘onbeschoafd’.
Ter Laan: wat proatst ja gruin! Dat is: plat, onfatsoenlijk.
Gruin is ien dizze betaikenis verolderd en verdrongen deur t Nederlandse ‘plat’.

Vraauw Roukema, Narriman en Rozeboom

Vraauw Roukema, vraauw Roukema;
Wat hebben ie dikke titten;
Hou waiten ie dat, hou waiten ie dat;
Ze hangen joe ja sikkom tot op t gat.
Vraauw Narriman, vraauw Narriman;
Wat het joen man n dikke;
Hou waiten ie dat, hou waiten ie dat;
Ik heb hom zulf ien handen had.
Vraauw Rozeboom, vraauw Rozeboom;
Wat bennen ie daip hìn zonken
As smörnsvroug, t hoantje kraait
Den is vraauw Rozeboom weer naaid.

Ter Laan:
BEK 1° bek. 2° mond. Vroeger heel gewoon; nu ruw. Hai wil der gain bek aan zetten = hij roert het eten niet aan.
KOP 1° Hoofd. De kop mout t gat verkopen, minder nette uitdrukking; een arm meisje moet aan de man komen door haar mooie gezichtje.
SMOK = kus. n Smok zunder snor is as n aai zunder zolt.
DOETJE = zoen, een ‘’fatsoenlijker’’ woord dan smok.
TUUT, TUUTJE (Z en W.Westerkwartier) = doetje.

Mien nichtje komt van buten,
Ze ken niet neien,
Ze ken niet breien,
Ze ken niet tuten.

Van Dale’s Nederlandse Woordenboek geft nóg n betaikenis van plat: de platte volkstaal, de nietbeschaafde taal (ook in koppelingen als ‘plat-Amsterdams’ enz.), plat praten, dialect praten.

Mor Ter Laan en Molema geven ook de betaikenis – en doar gaait t ons hier om: plat proaten = de volkstaal spreken; (plat, (plat)grunnegers, boers proaten. En din bedoulen ze nait n platte volkstaal, zo as Van Dale, mor n ’richte en slichte’ volkstoal. Ook t Plattdeutsch-Hochdeutsches Wörterbuch geft bie platt: adj. plattdeutsch, mundartlich. Plattdüütsch, adj. plattdeutsch, niederdeutsch.

© Heinrich Schürmann (Münsterland)

*1 Min Platt – Mien plat
freuer – vrouger
hät se mi – hemmen ze mie
wiägen min Platt – wegens mien plat
outlachet – oetlagd
vondage – vandoag
sah ick iär Dönekes – zol ik heur verhoaltjes
vertellen – vertellen
ick fleut iär – ze kinnen mie
wat – wat

Der bennen ook nuanceverschillen. Betaikenis van t Grunneger woord schiet is vergeliekboar mit dij van t Angelsaksische shit, nait zozeer mit t Nederlandse schijt. Behaalve ien ‘schietgemak’ het ‘schiet’ voak nait veul mit stront te moaken, eerder mit veul of klaain: n leutje schietkerelje, schietbeetje, schietboudel, schietgelukkeg, schietendbenaauwd, schietgemakkelk, schietenat, etc. Hai kerel! Zo veul muite veur zo’n leutje schietkeudeltje! Schiet! (aalmoal gekhaid).
Schiet = stront; zai het nait veul schiet om hakken = t is n slichte vraauw; t Is schiet mit ol Freerk = t gaait slecht; Hai is zo wies as schiet = hai het n bult kak op zien lief.
Schiet = onbetaikend. t Is n schietboudel = niks weerd/rommel; n schietbeetje, schietgelukkeg, schietgemak.
Schieten = kakken. Duvel schit altied op dikste bulten;
Schietend benaauwd; baangschieterd, schietennood;
Schiet tie oet! = loop noa de pomp! (en vang stiekelspoorns ien klomp!). Schieterg = groeterg; t is schieterg weer = regenachteg.

Is onderstoand taimke plat? Ston vrouger o.a. op tabaksdeuzen:

Drij dingen dij verwondern elk:
n Swaarde kou geft widde melk,
De zolde zee geft vaarse vis,
En n zuit moagdje zolde pis.

Volgens Perf. H. Niebaum, ien t Handboek voor Nedersaksische Taal- en Letterkunde, het t woord ‘Platt’ n betaikenisverslechtern mitmoakt.

*1 Oet: Alles plat(t). Bloemlezing uit Achterhoek/Liemers, Grafscha* Bentheim, Twente, Wes.alen. 2002

Ien veurrede tot Delftse vertoalen van t Nije Testament van 1524 is proat van t goede platten Duytsche, doarmit wordt bedould: volkstoal van dij gain Letien verstoan. Platten Duytsche het doar de betaikenis van dudelk, begriepelk, vertraauwd. Mor as Platt ien 17e aiw ien Noord-Duutsland overnomen wordt, liekt betaikenis van ‘toal van socioale onderloag’ aal overhand te hemmen. Plat(t) komt pas ien t leste dail van 19e aiw ook op as dialectgeogroafische benoamen zunder weerdeoordail.

*2 Oet Schoulmeesterrapporten van 1828 bliekt dat olders dou heur aigen opvattens haren over plat en beschoafd. Ien Oostwold, Westerkwartier, zat meester Tjibbe Hessels Jongsma. Hai wol van zien dorpsgenoten wel ‘verlichte’ burgers moaken, mor kreeg t mit olders aan stok: ‘Wanneer men de kinderen in de school over de welvoegelykheid in gesprekken enz. onderhoudt en aan het verstand tracht te brengen, dat men voor kop, bek enz. en dergelyke woorden en uitdrukkingen, beter hoofd, mond bezigt, dan geven zy ten antwoord, dat zy zulks op school, zoo de Meester dit verkiest, wel willen in acht nemen, maar daar over in huis worden uitgelagchen; terwijl hun dan tevens door hunne ouders wordt toegevoegd: “Dat huift kuster jim nyt ien te stupen. Wi bin zoo geleerd nyt.’

Ien t Nederlands tijdschrift voor psychologie (2015) ston dit over t dialect: ‘Twee auteurs, Heijmer en Vonk, hebben 60 mensen laten luisteren naar een Nederlandse tekst die door diezelfde spreker ook uitgesproken is in een dialect, t.w. Amsterdams, Haags, Limburgs en Twents. Belangrijkste oordeel: de spreker van het ABN komt capabeler, competenter over, maar als diezelfde spreker dialect spreekt dan klinkt deze dommer. Daar staat tegenover dat het dialect meer warmte en gemeenschapszin uitstraalt, de ABN-spreker is humeuriger en saaier.’

*3 Ien 1975 zong Nederlandse zanger Alexander Curly ien quasi-streektoal :

‘Guus, kom naar huus, want de koeien staan op springen.
De varkens motten vreten en ‘t hooi mot van ’t land.
Guus, kom naar huus, want daar beuren rare dingen.
Dit kan toch zo niet doorgaan Guus, wat is er aan de hand.’

Op n streektoaldag mottjede toalkundege Harrie Scholtmeijer over dij tekst: ‘Curly’s lied Guus, kom naar huus is zó plat en geeft blijk van zó’n geweldige minachting voor de streektaal, dat de Nederlandse beschaving vanwege zijn lied even helemaal door de bodem zakte.’

2 (P.Th.F.M. Boekholt/J. van der Kooi (red.): Spiegel van Groningen. (Gron. Hist. Reeks 1996).
3 Alexander Curly: Guus kom naar huus: https://www.youtube.com/watch?v=OUCbhznOGYk

Oldromein Plinius de Oldere haar Oldvraizen en Oldgrunnegers nait bot ien reken:

‘Wie hemmen t ja al zegd dat ien t oosten, aan kusten van oceoan, n koppel stammen onder stokgebrekkege toustanden touholden; mor dit gaait óók op veur volksstammen, dij Groot en Klaain Chauken nuimd worden, dij wie ien t noorden zain hemmen. Doar stört oceoan hom twij moal doags en naachts mit n snel tij over n vlakte zunder ìn of zwet en verbaargt op dij menaaier of t kontraain bie t laand, of bie zee heurt.

Doar wonen aarmzoalege stammen op bulten, dij ze mit haand aanaarbaid hemmen boven

t paail van t hoogst bekende tij. Levend ien hutten baauwd op oetkozen plekken, lieken ze op zeelu ien schepen, as t woater t omringende laand bedekt, mor bie eb op schipbreukelingen, dij rond heur hutten vis vangen dij mit zee kommen is.

t Is n onmeugelkhaid veur heur om kuddes te holden en te leven van melk zo as stammen om heur tou. Ze kinnen alderdeegs nait mit wilde daaier vechten, omreden dat aal t bosland wied vot ligt.

Ze vlechten taauwen en biezen van moerasraait om doarmit visnetten oetzetten te kinnen, en ze groaven bragel op mit heur handen en dreugen dat meer deur wiend as deur zun. Mit bragelkloeten as brandstof verwaarmen zai heur gevretje en heur aigen ien noordewiend verheukerde lieven. Heur ainegste drinken komt van ien koelen opbewoard regenwoater, veur heur hoezen (dobbe).

En dit bennen de stammen, dij as ze nou overwonnen worden deur t Romeinse volk, zeggen dat ze vervalen tot sloavernij!

t Is mor aal te woar: t lot spoart n minsk as straf.’

***

Dat Plinius zien beschrieven zo meedliedend waas, is gain wonder veur n Itoaliër, wend aan n herenleventje mit abbelsienen, toenkruderij, mooi weer en kroekjes wien.

Zuksoorteg onlaand haar ol Plinius toudocht aan Jobke’s veurollen. Elk looft zienent en wel Jobke is, dat komt nog. Plinius waas mit zien beschrievens nait bot zuver achter t vestje. Wierden werden bewoond deur Vraizen en Chauken. Zai hillen vai op kwelders bie zee laans, verbaauwden groan en bonen en huttentut/dederzoad veur spies- en laampeulie en ze verhandelden kees, zolt, wol, leer, schoapen en pelzen! Plinius het hom dus wel wat op onze kontraainen verkeken!

t Liek wel of Duutstoalegen t spoor voak biester bennen as t om wat mit woater gaait. Tegen zee zeggen ze Meer en tegen n meer zeggen ze See. Mor Noordzee nuimen ze die Nordsee en dat zol din ainks Nordmeer wezen mouten.

Ook van wat ien t woater zit, moaken ze sums n toezeboudel. Tegen genoat zeggen ze Krabbe, mor n kraab is ook n Krabbe. Genoaten bennen lekker en kraben ook, mor doarom is t nog nait t zulfde.

t Dut dinken aan n vergelieken dij wie vrouger nooit moaken moggen: n kou is vee en n peerd is vee. Dus n kou is n peerd! Fout! zee ons juf din.

Frosch is Duuts veur kikker en n Hollandse pad is ien t Duuts n Kröte , behaalve ien Noordduutsland, doar is t n Pogge.

Ook ien t Grunnegers wer n kikker vrouger pogge nuimd, mor ien t nijmoodse Grunnegers is n por, porre of podde n Hollandse pad! En n kikker is n kikker.
As we wat zudelker goan din kommen wie oet bie vors. Zo nuimen ze ien t Oostvloams n kikker. R van t Duutse Frosch en t Engelse frog is omdraaid.
Broabant zit tussen kikker en vors ien. Doar zeggen ze kikvors.
Ien Nederlands Limburg is t kwakkert en ien Belgisch Limburg kwakvors.

Dat ter kikker ien t Noorden zegd wordt, kinje ook aan femilienoamen zain:

https://www.cbgfamilienamen.nl/nfb/detail_naam.php?nfd_naam=Kikkert&info=aantal

Ook de noam ‘Porre’ komt meer ien t Noorden as ien t Zuden veur

Porrevèl

Trientje – En wat dochtst nou, dat voader hebben mos?
Aantje – Nou, thee van muurloezen? Trientje – Nee stumper, doe mainst n stoetje mit muurloezen; da’s best veur kinder, dij stoepen hebben. Mor wat veur stoepen goud is, is nog nait goud veur pien in zied.
Aantje – Nee, dat zel wel nait, è. Trientje – Nou, k wol die den mor zeggen: moeke mos soavens om negen uur bie lichte moan in onderwaal van zwienslachter Spekvet zien bragelsloot n por vangen; dij por mos den levend vild worren en t vel waarm op voaders zied legd worren en ondertied mos moeke zeggen:
Porre, porre, porrevèl, Voader het bekom joe wel.
Nou en noa de eerste porrehoed was t al veul beter en dou t tegen duuster moan luip, was voader weer op t karwaai.

Oet: Stroat schrobben, deur Oabel van Heekt (Maandblad 1916).

Kwaak, kwaak!

Bie Ovidius, ien Metamorphosen 6, vers 376, klinken rikkikkende (!) kikkers as:

Quámvis sínt sub aquá, Aal kwékken z’ook ónder t wóater, sub aquá maledícere témptant. doar perbááiern ze nog kwóad te kwákken(1)

n Frog is n Frosch is n kikker (anura) ien n Duutse bruiertoal van t Grunnegers, t Pennsilfaanisch Deitsch /Pennsylvania Dutch (U.S.A.):

En gleener Splash unn der Frog iss fatt,
Noh sehne mir nix ass Ripple datt; (2) Er brauch sich net feiche, mir dinn ihn net weh;
Saage mir ihn’s, dutt er’s doch net verschteh. (3)

1 (Ex: “Liber Ludicrus Groninganus in usum sco-larum“, recognovit Janus Slumerus,
A.D. MMIX).
2 Ien dit gedichtje stoan 3x daarde noamvaalsvörms bie eerste noamvalen!
En n d veur Hoogduutse t: dinn/tun. Dutt/tut. 3 En annonymous Gedicht vun Das Pennsylvanisch Deutsch Koloring un Lese Buch, p. 30 n Plonske en kikker is vot, nou zain wie niks as n ribbel, dat hai huft nait baang wezen, wie doun hom gain kwoad; (mor) aal zeggen wie hom t, hai begript t toch nait.

Van 2013 tot 2015 is ien Nederland t 200-joareg bestoan vierd van t Keunenkriek der Nederlanden. Noadat der n ind kommen waas aan Fraanze overheersen wer t laand oetroupen tot Keunenkriek der Nederlanden, onder keduksie van Willem I.
Mor honderd joar loader zol Fraanze president Hollande en zien konzorten komdaaiern, dat Olland ale Fraanse lainwoorden véúr 2020 kompleet retoerneren of verrinten mot. Schrik en alteroatsie! Want doar waas gain woord Fraans bie!
Hai, hai! t Is mor goud dat Hollande nait wis dat t Grunneger toalkontraain óók n bult Fraanze lainwoorden het – veul woorden dij begunnen op ko – aans haar e van Grunnegers apaart óók nog konterbuutsie oftokken wild en doar waas vanzulf n bult kaskenoade, konsternoatie en kommootsies van kommen, want dij woorden willen Grunnegers der geern rinteloos ien holden!

k Zit ien mien zenhoukje op t terraske. Doar heur ik n bezzemwoagen aankommen. O, Jezus, rötlewaai!!! Drij ien oraanje kledde vegers lopen veur woagen oet. Ze vegen aale rötzood zó bien nkander dat de vaaier bezzems onderaan woagen t opvegen kinnen. n Verropt pepieren puutje ontkomt aan bezzem van ain van vegers. Wiend poest t krekt over t zebrapad noar anderkaant stroat en din bloast wiend t noar rechts en deur over t fietspad. Bennen der regels dij bepoalen dat ook n ontglipt puutje din ordentelk over t riepke deurwaaien mot en nait over t fietspad?

Ien de zummer bin ik lest

mit mien man op raize west,

en ik wol van mien bedrieven

nouw rais gauw en boukje schrieven.

Ons raais ging laans ploatsen dij begunnen mit siever 2 t/m 10 en oetgoan op hoezen.
Zo kwamen Hiepko en ik t eerst bie Twijhoezen aan, ten noorden van Spiek.
Joa, en doar stoan twij boerderijen, aan weerskanten van wierde.

n Wier of wierde wordt ien de rest van Nederland terp nuimd, wat ainks dörp betaikent.
t Is verboazend dat mainste Nederlanders nog nooit n wierde/terp aandoan hemmen.
Ongeaargd goan ze aan de opmaarkelkste archeologische plekken van Nederland, zo as Aizen, verbie.

Esinge in ‘t Westerkwartier van Groeningen, aquarel uit 1772 door Aart Schouman (1710-1792)

n Oavenddainst ien n wierkerkje bie duustern, mit brandende keerskes ien kerk en ain dij veurgaait ien Grunneger toal! En dát apmoal nog op dizze wereld! Dichter bie hemel kin n (on)geleuveg mins nait kommen!

Op wierde Vaaierhoezen, ook ten noorden van Spiek, monnen zo’n vaaierhonderd joar leden vief ‘hoezen’ stoan hemmen, want landmeter Johan Sems het dij op zien koart ientaikend. En ook n diek, mor dij waas nait vaaileg.

Behaalve wierden het Grunnen nou dikke dieken.

Toukomst?

Angst veur overstromens vanwegens stiegen van zeespaigel magen din weerom wezen, gevoarlieker as zee bennen overhaid en bedrieven worden, dij vaaileghaid ien Grunneger Ommelanden opovverd hemmen aan winstbejag.

Furor Chaucorum

Boas van de NAM
Mit zien kop zunder oren
Is op schietgemak geboren.
Tegen elk dij zee:
Mien hoes zakt ien
Zee de boas van de NAMMit zien kop zunder oren
Ie mouten joe wat bedoaren!
Want, zee de boas van de NAM
Mit zien kop zunder oren
Jóén meleur komt náít van ons boren!
Boas van de NAM
Mit zien kop zunder oren
Is op schietgemak geboren.

Mit Zeshuizen waren wie bie Delfziel. Zeshoeskes telt ainks nait meer mit, want dat is opsloken deur n zaikenhoes en maag nou op t stee van t crematorium liggen.

Zeuvenhoezen vonden wie meschain toch nait ‘t Leukste dorp van Groningen’, zo as op n bred aangeven.
Doar op broaderie ston n man achter n kroam mit worst aal mor tegen t publiek te bèlken: ‘Het zal mij worst wezen!’
‘Kom aan Jobke’, prummelde Hiepko, ‘loa-we gaauw deur goan.’

Noa t besluut van ‘Kemizzie Nije Grunneger Alfabet’ tot veranderns ien lettervolgorde brak rebullie oet ien Grunalfabetlaand. Want letters wollen apmoal op heur aigen, olle stee stoan blieven.

A annaaierde antammeg:
‘Aiweg en aaid wil ik nooit aargens aans!’
B belkte beducht: ‘ik heb beder bonen op beun,
ik blief boven c!’
C kaarmde recalcitrant: ‘Chit! Kemizzie onder curatele!
Ic blief op mien c.c. polder!’
D diedeldomdaantjede wat, mor dee dou doalk deur dicht
doun deur d’olle Derk.
E wol eerlieks eefkes noar t end eksersaaiern,
mor dat waas evens.
F fiemelde: ‘Fai! Veur mien fersoun nog nait,
din k heb ter gain feduutsie ien.’
G gilpte en gierde: ‘Gommes, ik zit hier goud op mien gemak,
Gonnen ie mor!’
H haar hail wat te hikhakken: ‘Hee, ho! Hurre, hurre,
woar hei-je t over!?’
I ientieds hil hom ien en zee: ‘Ie doun mor,
ik wil ien t ìnd eerst meer infermoatsie!’
J jammerde en jeuzelde: ‘Jim mag joe schoamen!
Ja, harrejakkes!’
K zette kont tegen krub en kifte:
‘Achternoa kiek je n oap ien de kont!’
L lammetaaierde: ‘Mien leutje laiverd, ik loat mie nait ien de
luren leggen!’
M mommelde: ‘As t mout din mout t, mor moutwaark is
maalmanswaark!’
N nittjede: ‘Nooit nait!
Wel mie te noa komt gaait mit blode neers op t nust!’
O onnaaierde onneuzel: ‘t Gaait wat op en òf, loatwe din om
en om stoan goan!*
P prakkedocht *pie homzulf:
‘Van dit plan mot ik op pispot poe poe doun!’
Q kraaide ‘QQleQ! Quait nait woar k neerquakt wor,
mor qwil quitte speulen!’
R ragde en reerde: ‘Dizze rimram rakt mie nait.
Wil nait bie rap en roet stoan!
S siste: ‘Sst! Schik joe n schietbeetje ien de wereld
of scheert joe der oet!
T tjaimelde: ‘Transpertaaiern komt twist en twijdracht van,
en ik hait Tisternait! t Is mor dat ie t waiten!’
U uut Ureterp uterde uterst versichteg: ‘Uutvanhuus kin mien
utegste wel wodden!’
V vlukte as n voarensman/vraauw: ‘t Kin mie niks
verblodekonten, mor voesieknakken/vingern dou’k op dizze stee!’
W woarde hom: ‘Wa’k wait, wait ’k net zo goud as pestoor,
en k wil hier wis nait weg!’
X Xtoa nait ien Ter Laan!
Dus dou’k ien elx geval nait aan dizze palternaxie mit!
Y as ainegste wol wel vervoaren, mor allain as t mos:
noar IJ! Ei ja!
Z zee zuitjes: ‘Ik dank ale zoezers en zoesklötten *,
mor ik hol mie zekerwoar aan mien zetrecht.’

* Bennen ook gonnent dij zeggen: zoegklötten.

Veuròf: Aksenten ien tekst geven beklemtoonde lettergrepen aan en vetgedrukte letters allitererende klanken.
n Schune streep geft schaaiden tussen haalfverzen aan.
Elk vers (regel) het twij haalfverzen (haalfschaiden).
Ien elke haalfschaid zitten twij hevvens (aksenten).
Ien leste haalfschaid kin ook áin zitten. Hevvens allitereren en dij alliteroatsie (stafriem) wordt bepoald deur begunklaank van eerste hevven ien twijde haalfschaid (Rúmuburg/ríkes).

Zo’n verhoal wer mainstekaans veurdroagen deur n bard, zo as ‘Vraize’, blinde bard Bernlef. Dij zol altied haaidense verhoalen veurdroagen hemmen, tot genezing van zien blindhaid deur Ludger. Noatied zol e op t kristendom over goan wezen en onder begelaaiden van zien haarp allain nog mor kristelke teksten brocht hemmen. Jezus redt! (uu=w).

Luuster 1200 joar trug, klik op direct download:
Heliand_5.339-426.mp3

Thô uuárð fon Rúmuburg / ríkes mánnes

oƀar álla thesa írminthiod / óctauiánas

bán endi bódskepi / oƀar thea is brédon giuuáld

cúman fon them késure / cúningo gihuílicum

hémsítteandiun / so uuîdo sô is héritógon

oƀar ál that lándskepi / liúdio giuuéldun.

Dou richtte vanoet Romebörg rieksheer

Octavianus aan alle volken,

ban en bosschop, braid verspraaid,

verkundegd deur kaaizer aan keunegen van zien riek

aan ienhaimse vorsten, aan hertogen dij wied

over haile landstreek en volkslu heersten.

Dat Grunnegers vrouger roeger in de bek waren as tegenworreg zel gain nijs wezen. Dat waren ‘Hollanders’ ook, mor ‘Hollandse’ bovenloag is doar eerder mit oetschaaid as de Grunneger, zo liekt t wel.

Ik goa ien dit stukje mainsttied t woord ‘Hollands’ en ‘Hollanders’ bruken en nait ‘Nederlands’ en Nederlanders’, omdat ik geern n onderschaaid moaken wil tussen Grunnen en West-Nederland. Veur OostNederlandse streektoalegen bevubbeld geldt t zulfde as wat veur Grunnegers opgaait.

Waas of is de roege proat en schrieftoal van Grunnegers op n aander menaaier roeg as dij van de ‘Hollanders’? n Moal of wat hemmen wie doar diskuzzie over had. En din ging t om schrieftoal. Doarbie nam ik sums de pezietsie ien van fienflòtter as t mien schrieverij en dij van mien gesprekspartners aanbelangde, mor sums leek n dail van mien Grunneger gesprekspartners wel veul ‘fiener’ als ik, bevubbeld bie heur òfgries van verhoalen van Grunneger schriever Henry Hes. t Ging ons benoam om criterioa ien heden en toukomst bie de Grunneger schrieftoal.

Bie ons gesprekken over roeg of nait kwamen hail wat woorden oet stroat- en schrieftoal aan de order: miegen, pizzen, schieten, fietern en k wait nait wat aal. Apmoal woordgebruken dij aansluten bie n vrougere ‘primaire’ landeleke levenswies.

Ter Laan geft mit zien commentaar bie t woord ‘bek’ n hail schier veurbeeld van veraanderde opvattens bie Grunneger ‘bovenloag’ van zien tied. Ter Laan: Bek. 2. Mond. Vroeger heel gewoon; nu ruw en onfatsoenlijk.

Ain van de geefste – nog haalf Vraize, haalf Middelnederduutse – zinnen ien Feenstra’s bouk Duizend jaar Gronings taallandschap komt oet 16e aiwse protocollen van Hoofdmannenkoamer. t Waas ien Soaksum- hoezen dat n parochioan veurtiedeg oet kerk vótlopen wol en dat pestoor hom terugraip. Man draaide hom om en vroug aan pestoor: ‘ick will wthgaen und schiten eens.
Wiltu mit?
Kinnen ie joe n tegenworrege Grunneger kerkganger veurstellen dij zukse toal tegen n pestoor of n domie bruken zol?

Ien t aalgemain prouten/schreven lu vrouger ook ien t Nederlands veul roeger as non. Kiek mor bie ol Bredero (1585-1618). Dichter Bredero waas gek op Maria van Tesselschade, mor zai nait op hom. Teleursteld schreef e ien n gedicht aan heur:

‘Indien uw lichaam goddelijk is,
Straal rozewater in plaats van pis!’

Feenstra het t ook over n rechtzoak ien Bavvelt, 1707, woarbie preekheer van Tinaalng veurkommen mos. Redger kreeg roezie mit hom. Dou domneeske heur der mit bemuien wol, beet redger heur ien t Nederlands tou: brui weg ghij vots, wat hebt ghij hijr te doen, of ik geef u een voet in den aers.

Van Dale: bruien (verouderd), ervandoor gaan, maken dat men wegkomt. Zo’n oetvaal kinnen wie ons van n tegenworrege rechter nait recht meer veurstellen!

Veur ter Laan was t woord ‘vots’ zó roeg dat e hom achter t Latien verschool: fotse (plat) = cunnus. Ik heb t veur ale wizzeghaid even ien van Dale opzöcht.
Cunnus = kut.

Ie kennen apmoal de oetdrukken: ze dronken een glas, deden een plas en alles bleef zoals het was. Dizze oetdrukken is n variant oet n verske van n anonieme dichter oet 1724: ‘De vergadering van de Staten van Hollandt’:
Sij comen bij paren/Om te vergaren/In den Haegh.
Sij sijn ‘er so graegh./Sij drinken een glas/Sij pissen een plas En laten de saak soo als hij was. Sondaghs absent/Maandaghs in ’t Logement/Dinghsdags present Woensdaghs compleet/Donderdaghs niet gereet, Vrijdaghs niets gedaan/Saterdagh na huijs gegaan.
‘Pissen een plas’ is ien t tegenworrege Nederlands ‘deden een plas’ worden. Zulfs ien t BNN tilleviziepergram ‘Spuiten en Slikken’, woarien geslachtsdailen joe om oren vlaigen, zel t woord ‘pissen’ of ‘schijten’ nait zo direct bruukt worden as oldere Grunnegers dat deden/doun: ordinair.

Aan t ind van zien bouk schrift Feenstra: De 18e eeuw was in zekere zin de afsluiting van een tijdperk waarin ruwe gedragscodes en openlijke gewelddadigheden eerder regel dan uitzondering waren. Daarbij hoort een direct taalgebruik, inclusief schelden. (…) Pas in de loop van de 19e eeuw zou de ‘beschaving’ als gevolg van het verlichte denken grotere groepen van de bevolking gaan omvatten.

Perfesser en dichter Hans Elema (19041977), sloot hom bie ter Laan en Feenstra aan, dou e t over twij fronten haar, woartussen n (Grunneger) dichter hom beviendt: ‘het andere front is dat van de op traditie gerichte dialectsprekers voor wie Groningse literatuur samenvalt met ouderwetse platvoersheid, niet geschikt voor de beschrijving van eigentijdse problemen.’

Mooi wat Grunneger schievers bennen deurgoan ien dij olderwetse trant. Summegen schreven ien t eerns ien t Nederlands en oet gekkens ient Grunnegers. Dodelek veur de Grunneger toal. IJnte Botke schrift doarover ien ‘Wie aan Groningen denkt’: ‘In Friesland speelde de vorming van een eigen identiteit zich in belangrijke mate rond de strijd om het behoud van de streektaal af. In Groningen was daarvan geen sprake. (…). Tj. P. Tresling (1809-1844) dichtte weliswaar in het Gronings en het Fries, maar voor hem waren streektalen niet de uitingsvorm voor diepe gedachten of grote emoties. Hij gebruikte ze als een middel om humoristische effecten te bereiken. Tot ver in de 19e eeuw was dat bij andere schrijvers in het Gronings eveneens het geval.’
Botke haar net zo goud schrieven kind: tot in de 20e eeuw. Ain van zukse schrievers waas bevubbeld Jan Bos (W. E. Keuning/ Willem de Mérode (1887-1939).
Ien t tegenworrege Nederlands kin t goan over (jongern)-stroattoal en over ‘volkstoal’. Ien Marc De Costers Groot scheldwoordenboek (2007) bennen der om en bie 2500 scheldwoorden bie nkander zet. t Bennen benoam woorden oet recentere tieden en oet ale loagen van soamenlevens ien Nederland en Vloandern.
Doar stoan nuver haarde bie, zo as kutlul, graflijer, holdouwer en geitenneuker.

Veurtied (1998) haren D. van der Heide en J. Woldering aal n boukje mit Grunneger schimpnoamen publiceerd: ‘Dreum van n Hogelandster brijhapper’. Mor dat boukje mit apmoal locofaulismes (scheldwoorden veur bewoners van n bepoalde ploats of streek) is haildaal op t verleden richt.

Toch is der n onderschaaid tussen roege volkstoal van vrouger ien Grunnen en tegenworrege stroat- en volkstoal ien ‘Hollandstoalege’ steden, Stad Grunnen ienbegrepen. Roege toal ien pervinzie Grunnen wer zo’n beetje deur ale laandjers bruukt, nait om te schokkeren en nait om ain van aandern te onderschaaiden, mor omreden heur doagelekse toal non ainmoal zo waas.

Stroattoal ien tegenworrege ‘Hollandstoalege’ steden is volkstoal of jongern stroattoal. Stedeleke volkstoal is de toal van t ‘legere volk’ en net as t Grunnegers van vrouger, nait bruukt om te schokkeren en nait per se om ain van aandern te onderschaaiden.

Jongern stroattoal is wel maind om te schokkeren en/of ain van aandern te onderschaaiden. Om bie n groep te heuren, leggen mìnsen noadruk op gemainschoppelekheden. Jongern nemen bevubbeld n bepoald territorium ien bezit, n stroat of n clubhoes. Ze benoadrukken gemainschoppeleke lichoameleke kenmaarken of klaaieroazie. Ze ontwikkeln n aigen muziekstijl en/of n toalvariant. t Gebruuk van stroattoal onder jongern kin solidariteit en groepsgevuil oetdrukken: wie tegen elkenain aans.

Oet onderzuik van René Appel
(Hoogkarspel, 1945, toalwaitenschopper en Nederlands schriever van misdoadromans) is bleken dat t gebruuk van stroattoal positief relateerd is aan keduksie over t Nederlands: jongern dij t Nederlands nait goud beheersen bruken minder stroattoal as jongern dij dat wél doun. Jongern vervörmen of vervangen woorden dus nait oet gebrek, mor oet behuifte aan wat nijs, oet creativiteit. Ook aal viendt ain t mor niks, elk kin blied wezen dat ze t teminnent ien t Nederlands doun en nait ien t Engels. t Nederlands leeft!

Omdat tegenworrege Grunneger toal slim vernederlandst, stelden lu bie n diskuzzie ien Grunnen veur om òlle woorden weer opnijs ien t Grunnegers te bruken. Hai kerel! Dat nuimde ik dou n ‘Grunneger seniorencomplex’, n behuifte aan retroGrunnegers. Nait dat t kwoad kin, want n toal kin nooit riek genog wezen, mor wel t Grunnegers vernijen wil, mot t nait hemmen van olle, mor van nije woorden!

t Liekt wel as of n dail van wat oldere Grunnegstoalegen dij ien Grunnen wonen nait veul muite hemmen mit roege Grunneger woorden, dij ‘Hollanders’ ordinair vienden zollen. Doar tegenover stoan Grunnegstoalegen dij laang boeten Grunnen woond hemmen en dij wel muite hemmen mit zukse woorden. Mor dizze ‘verhollandste’ lu hemmen minder muite mit n ‘roege’ verhoalienhold, omdat ze dat al laang kennen van ‘Hollandse’ schrievers, om te begunnen ‘Ik Jan Cremer’. Wat heur aangaait kin Henry Hes n dikke pries kriegen.

Goie schrievers huf wie nait te vertellen hou of dat ze schrieven monnen, mor mie ducht, dij aandern, dij t ainks ook wel geern worden willen, zollen din doch beter mit tied mitgoan kinnen? Meschain dat ze heur ‘olderwets’ roeg woordgebruuk wel aanpazen monnen aan Feenstra’s grotere groepen van de bevolking, mor wat mot dat mot. Schrievers ien dop willen doch dat ze ien t eerns nomen worden deur nog lezende mensen en nait veur ‘boertjes van buten’ aankeken?

t Is net as Oagje Nijneers altied zee: ‘Òl boer en nij boer kinnen nooit akkedaaiern!’ Of waas t Boukwaaiten Jaanje?

Joa, kiender, as ie joe de bekjes even vief menuten holden willen, din zel ik joe t verhoal van Roodkapke vertellen, as mie dat teminnent weer ien t zin kommen maag.
Vrouger het ol kaptaain Moekelman mie dat verhoal verteld, dou ik nog net zo luddek en dom waas as ie nou bennen.
En kaptaain Moekelman het nog nooit logen.
Dus lissen tou mie.

Der waas ains n leutje wichtje. Dat wer Roodkapke nuimd. Omdat t dag en naacht n rood kapke op kop haar.
t Waas n schier wichtje, zo rood als bloud en zo wit as snij en zo zwaart als ebbenholt. Mit van dij grote, ronde ogen en van achtern zukse dikke bainen en van veuren – nou, ja, kortweg n gloependmooi stipdiggeltje.

Op n dag stuurde heur moeke heur deur t bos hèn noar oma, dij waas vanzulf doodzaik. En heur moeke gaf Roodkapke n körf mit drij vlezzen Spoanze wien mit en twij vlezzen Schotse whisky en n vles Rostocker groanjenever en n vles Zweedse punch en n vleske mit korenwien en nog n poar vleskes bier
en kouk en zukswat hin, zodat oma weer wat op krachten kommen kon. ‘Roodkapke’, zee heur moeke der nog extroa bie, ‘goa nait van weg òf, want ien t bos zitten wilde wolven!’
(haile mikmak mot hom bie Nikolajew of aargenswoar ien Siberië ofspeuld hemmen). Roodkapke beloofde alles en ging op pad. En ien t bos kwam wolf heur tegemuit.
Dij vroug: ‘Roodkapke, woar gaais hin?’ En ze vertelde hom alles, wat ie al waiten. En hai vroug: ‘Woar woont dien oma din?’
En ze vertelde hom hail persies: ‘Schoonmoekestroat, dattien, beneden.’ En dou wees wolf t wichtje sappege flambozen en ittjebijen aan en lokte heur zo van weg òf daip t bos ien.
En terwiel dat ze iemeg aan t plukken waas, laip wolf kop over haals noar Schoonmoekestroat, nummer dattien en klopte beneden bie oma op deur.
Oma was n achterdochteg old wief mit n gebit vol goaten. Doarom vroug ze stoens: ‘Wel klopt doar aan mien hoeske?’ En dou gaf wolf boeten mit verdraaide stem antwoord:
‘Ik bin t, Doornroosje!’ En dou raip t ol minsk: ‘Kom der ien!’ En dou broesde wolf koamer ien. En dou trok t ol minsk heur naachtklaid aan, zette heur sloapmuts op en vrat wolf mit hoed en hoar op. Ientied waas Roodkapke ien t bos verdwoald. En ze begon, zo as slichte wichter bennen, hail bot te liepen. En dat heurde joager daip ien t bos en hai kwam der vot op aan.

Nou ja, wat gaait ons dat aan, wat dij baaiden doar daip ien t bos mit nkander ommaans had hemmen, want t waas ientied baalkeduuster worden, ien elks geval brocht e heur op goie weg. En zo laip ze nou ien Schoonmoekestroat. En doar zaag ze dat heur oma haildaal oetzet waas. En Roodkapke vroug: ‘Oma, woarom hestoe toch zukse grode ogen?’ En oma antwoordde: ‘Zodat ik die beter zain kin!’ En dou vroug Roodkapke weer: ‘Oma, woarom hestoe toch zukse grode oren?’ En oma antwoordde: ‘Zodat ik die beter heuren kin!’ En dou vroug Roodkapke weer: ‘Oma, woarom hestoe toch zo’n grode mond?’ Dat is vanzulf nait in order, dat kiender zukswat tegen n grode zeggen.
Dus wer t ol minsk glìn ien hakken en zee gain woord meer, mor vrat t aarme Roodkapke ook mit hoed en hoar op. En dou snurkte ze as n waalvis. Mor boeten kwam joager net veurbie. En hai vroug hom òf hou of dat n waalvis ien Schoonmoekestroat terecht kommen kon.
En dou loadde hai zien geweer en trok n laang mes oet de schede en laip, zunder kloppen, koamer ien.
En dou wer e kèl omdat e gain waalvis, mor n oetgezette oma ien ber zaag. En – diavolo caraitro! – doar zol ain van plat op bek valen! – t is hoast nait te leuven! – haar dij olle schrokop joager ook nog opvreten!

Joa, doar stoan ie flodderketrientjes wel even roar van te kieken, en joe òf te vroagen of der nog wat komt.
Moak mor dat ie vot kommen, aans zel k joe t gat even omzeumen. Keel is mie haildaal oetdreugd van dij domme verhoaltjes, dij apmoal bie nkander logen bennen.

Opduveln, vot! Loat joen pa der mor ain op nemen, zootje overbodege vizzekoppen!

Bie Rudolphs komst ien Oethoezen telde Herbrum mor 165 ienwoners, woarvan aacht Hollandgänger. Oethoezen telde dou rond 1400. Rudolph mos al wel wat geld op t plankje had hemmen, want nijkommers mozzen ienkomstgeld betoalen. En as ambachtsman mos e boetendes veur n patent, n vergunning, betoalen. Mor lichtkaans dat e deur n timmerboas ien Oethoezen doalk as knecht aannomen wer, laifst op n joarloon van 50 tot 80 gulden.

Ien 1828 traauwde Rudolph (24) mit Hendrika den Olden (25), dochter van n Oethoester houdenmoaker. Heur huwelk wer ienzegend ien nije schuurkerk aan Achterweg (Schoulstroat).

Bie dizze gelegenhaid wer Rudolphs achternoam Schlömer vernederlandst tot Sleumer. Rudolph en Rika kregen tussen 1823 en 1826 drij kiender.

t Oldste dochtertje, Allegonda, wer mor ain moand en heur jongste dochter, wéér n Allegonda, wer mor vaaier joar. Allain heur zeun Hermannus het t red. Rika waas 29 joar, dou ze ook van Rudolph ofnomen wer. Het ter n wit loaken op heur kist legen? Dij laag doudestieds bie begraftenis van n kroamvraauw op kist.

Rudolph en Anna

Ain joar noa t overlieden van Rika vroug en kreeg Rudolph permizzie van zien moeke ien Herbrum om te hertraauwen. Mit Anna Kosfels (26 joar), oet Wirdum. Binnen t joar waas Anna aan t omvalen tou, en kregen ze heur eerste kiend, Maria. Dou kwam n Bernard, wer ain joar, weer n Bernard, ook mor ain joar, Anna Gezina, zeuven joar. Van de zeuven kiender hemmen drij t red. Ain waas Bernardus Roelf (1838).

Rudolph ston ien Oethoezen goud aanschreven.

Op n dag lait baalkrieke rentenier Ebel Writsers Doornbosch Rudolph bie hom kommen. Rudolph mos ien Ebels hoes 17.000.- gulden ienmetseln!

En wat zien geloof aanbelangde hufde Rudolph hom ien Oethoezen nait haildaal as n paapse kat ien n ketters pakhoes te vuilen. Op de 1400 Oethoester waren zo’n 400 Roomsen.

Noa Fraanze heerschop waas der ien Nederland vrijhaid van godsdainst kommen.

Ientied wer n hail aander vrijhaid zöcht deur kappeloan Preun en Aaltje Röben. Stoapelmaal waren ze mit nkander. Albertus wol doarom stommegeern van zien celibataire gelofte òf.

Zeker bie Aaltje, dij veur hom ale geloof te boven ging.

Mit heur echtgenoot, Hollandgänger Lukas Röben, woonde Aaltje ien n fors pand, doar loader Eckhardt’s Warenhuis baauwd is. Omdat parochie kappeloan Preun kwiet wol, haar Preun verzöcht dat e zien funksie beholden mog. Ging nait aan. n Braif van Gouverneur van Grunnen verdudelkte dat hai (kappeloan Preun) ‘zich heeft schuldig gemaakt aan ontucht met Aaltje Hendriks Uil, bruid van Lukas Röben, koopman te Uithuizen en dat dien tengevolge zijne verwijdering door de gemeentenaren is verzocht’.

De eerste sien Dod

De tweede sien not

De daarde sien brot!

Tekla Schlömer, n achternicht van Rudolph, en ook geboren te Herbrum, waas 96 joar, dou Jobke en Hiepko op ‘’Hof Ottens’’ ien Dersum, stoef bie Herbrum, bie heur aankwamen. Omdat Tekla gain Hoogduuts verston, allain mor Platt, prouten Jobke en Hiepko heur plat en vraauw Tekla Schlömer heur Platt en dat ging meroakels.

Ze haar der gain idee van dat ter n Schlömer- alias Sleumer-tak ien Nederland beston!

Jobke en Hiepko werden aan toavel nuigd veur n ‘Butterbrot’. Toavel waas dekt mit bordjes, koppenschuddeltjes en vörken en mezzen. Vraauw Schlömer hoalde dij leste twij vot, laip noar kaast en hoalde doar servetten en sundoags bestek oet!

Tekla Schlömer stamde òf van Joannes Schlömer, n oldere bruier van Rudolph. Zai en heur eerste man, Jan Bögemann, haren ien Dersum n zogenoamd ‘’Siedlerhof’’ sticht.

Mit heur eerste en twijde man, Wilhelm Ottens, verrichtte Tekla hand- en spandainsten veur gemainte Dersum.

Manlu deden dat benoam mit slootgroaven veur de vervening van t moor. Ien ruil doarveur kregen ze gain geld, mor broaklaand, dat haildaal nog kultiveerd worden mos.

Op t lest lainden ze zeuvendoezend maark van de Siedlungsgesellschaft om boerderij baauwen te kinnen, loader bekend as ‘Hof Ottens’. Mit zien drijen hemmen ze mit heur knooien en kraben boases legd veur t tegenworrege gemengd bedrief – swienen en eerabbels – mit viefteg hectare laand. In Dersum leerden Jobke en Hiepko wat ter bedould wordt mit t gezegde over Moorsiedler en Dod, Not, Brot.

Hoopte Rudolph op waark en dat e ien t Nederlandse keunenkriek militaire dainstplicht ien t keunenkriek Hannover ontlopen kon? As boetenlander hufde Rudolph nait ien Nederlandse militaire dainst en waark kreeg e ook.

Ien Oethoezen kon Rudolph geregeld n proatje moaken mit zien laandslu, want sums kwam der zo mor n Westfoalse/ Hannoveraanse marskroamer bie hom aan deur mit zien pakkelarrie. Ien Oethoezen kwamen vrijwat van dizze ‘Poepen’ op stee, zo as Hanekamp, Röben en Cordes. Dizze leste femilie wer bekend as ‘Cordes Poep Poep’. Femilie Rubertus het zien oorsprong zulfs ien Rudolfs deupploats Aschendorf!

Youtube George Petzinger – De Kiep’n Kerel

n Grunneger onderwiezer schreef over dizze Duutse migranten: ‘Hunne platte taal is eene ineensmelting van velerhande talen en tongvallen, meestal verbasterd

Nederlandsch vermengd met hoogduitsch en oostvriesch, ontstaande wegens de menigvuldige werklieden, die uit vreemde oorden tot ons over komen en velen er zich met der woon vestigen’.

Mor ien Oethoezen kon Rudolph hom mit zien Nederduuts makkelk verstoanboar moaken, ook al zel t Oethoesters wat maal ien oren klonken hemmen as e even n doeske doun wol en zee: ‘Wo loate is dat nu? Ähm vonne beeine oaff.’

Rudolph kwam oet n hail aander wereld as t Hoogelaand.

Oet n wereld as dij van Westerwolle ien verhoalen van J.H. Neuteboom en as op schilderijen van Bernhard Büter.

Op t Hoogelaand: klaai, baauw- en gruinlaand, koien en peerden, dikke boeren, mor aarme aarbaiders en maaiden.

Ien t Emsland: zaand, veen, haaide en Haidschnucken, soort haaideschoapen, aarmlastege boukwaait- en schoapeboerkes en -herders. Koien waren moager omdat ter gain gruinlaand genog waas.

www.webloug.nl/jan-hendrik-neuteboom/

En internet: Afbeeldingen bernhard büter gemälde

Veur veul veraarmde Nedersaksische boerkes en laandaarbaiders waas t geld aalwoar Fraans (Ter Laan: betalen kunnen ze niet). Ze mozzen kaizen tussen trekaarbaid of schontjederij. Hollandgänger werden lu nuimd dij waark zöchten ien Nederland. Ze kwamen mainst oet Hannover, Westfalen, Emsland en t vorstendom Lippe.

Ze waarkten as hannekemaaiers (grasmaaiers) op Hollandse en Vraize heulanden en werden as vij behandeld. Ze knooiden ook op Grunneger en Zeeuwse akkerbaauwbedrieven, as grondwaarkers en törfgroavers, en as tiggeljongs (stainbakkers) en baauwvakkers.

Duutse baauwvakkers haitten timmervelinks. Marskroamers

werden hozevelinks (hoze=kous), kiepkerels, of lapkepoepen

nuimd. Op kermizzen stonden Poepen ien heur speulgoudkroamen te baalken om heur schöne Puppen aan te priezen, mor zulf waren ze ien Nederland net zo veul ien reken as ol schouchbozzels.

Ik kwam ‘ris in een poepenkraam,

Daar zag ik zoveel poepen staan.

Ik zei: Wat doen die poepen hier?

Die poepen drinken poepenbier,

Die poepen drinken poepenwijn.

Die poepen willen vrolijk zijn.

Die poepen eten poepenbrood,

Die poepen steken poepen dood!

Noa Reduktie ien 1594* kregen kalvinisten ien Grunnen n beveurrechte pezietsie. Hou t kalviniseren ien t Oldambt en Westerwolle heergoan is, kin je lezen ien t bouk van Geert Luth: Ongepast gedrag. Ruim 200 jaar calvinisering en sociale disciplinering in de classis Oldambt en Westerwolde (ca 1600 – 1800).

Verspraaid deur pervinzie bleven ook nog wat lutje roomse gemainschoppen bestoan, benoam ien Stad en ien enklaves as Kloosterboeren, Oethoezen en nog zo’n stukkewat.
Op t Hogelaand werren roomse jonges om heur geloof tot aan zesteger joaren tou op stroat oetscholden:

Roomse poepen, luzzen gain zoepen, luzzen gain brij.
Ze binnen apmoal aan … de schieterij!
Roomse papen, klimmen als apen, hoog in de bomen,
om dichter bij Maria te komen.

Mor roomse jonges laiten heur deur òfgeschaaiden nait op kop schieten en bèlkten vot trug:

Koksioanen, kovviekroanen,
Aaierdoppen, kletskoppen.

Koksen, of Koksioanen bennen nuimd noar Ds. Hendrik de Cock oet Veendam. Naodat e as domie van Oldrom/Ulrum ofzet waas, het e hom mit zien volgelingen ofschaaiden van de ‘valsche’ Rechtfermaaierde Kerk. Dat waas Nederlands Hervörmde Kerk.

Koksen (Gereformeerde kerk) worden doarom ook wel of- geschaaiden nuimd.

Kokse keuzen, mit heur rooie neuzen,
Mit heur dikke lippen,
doar zit duvel op te wippen.

Reffermaaierden laiten heur ook nait onder t mous stoppen:

Jeuden en Menisten,
bedraigen ale Kristen,

Lutterzen komt t op roakeldais aan, Rechtfermaaierden goan der liek op aan. Koksioanen waren nait bie elk te lieden. Ien Ter Laans NGW wordt vermeld: ‘Motregen en Koksio- anen doar mon-je veur oppazen; ze binnen aal baaident fien!’ t Westen van pervinzie, benoam Groote- gast en Zuudhörn het n konsentroatsie Vrijgemoakte reffermaaierden. Wat diskrimenoatsie aangaait waren Grunnegers gloepend demokroaties of egalitair, wat ie willen. Elke- nain diskrimeneerde elkenain! Ien Veenkolonies werren verschillende kolonies voak deur geliekgezinde groepen bevolkt. Zo ontston- den bevubbeld roomse dörpen as Zandbaarg en Kopstukken. Ook n Doopsgezind dörp as Luloa (veenkelonie onder Hoogezand) is hier n veurbeeld van. Stad wer ien 1956 zetel van t bisdom Grunnen, dat de drij noordelke pervinsies en Noordoostpolder omvat. Anno 1809 waas t grootste dail van Grunnegers, om en bie 86%, reffemaaierd (hervörmd) en zo’n 8% rooms. Grunneger literoatuur is deurdesemd van kristelke thema’s en dat het ribschiere verhoalen opleverd, zo as n Oetmiening ien n jachtwaide, deur Wicher Reinking, Hoesbezuik, deur Annie van Dijken- Hooghuis, Jan Bos (ien: Mooi volk), J.K. Harms (ien: Aan raand van tied)** en Punkgereformeerd, deur Henry Hes.

Winschoot haar tot Twijde Wereldoorlog aan tou n relatief grode jeudse gemainte***.

Net aans ale aandern werren jeuden ook oetscholden:

Joppie, Joppie Jeude,
Wat hestoe in dien zak?

Ien Ter Laans NGW staait n slimmer scheldverske, mor dij duur ik hier zowat nait bie te zetten:
‘Tingeling, zit n jeud ien daip. Loat hom mor verzoepen, ik help hom nait!’ Dat zel tegenworreg vot as antisemitisme oetlegd worden en dat waas t nait per se. Elkenain schol op elkenain. Haardop en nait anoniem zo as tegenworreg op internet.

• De Reductie, 14e Canon van Groningen.
  ** 27e Canon van Groningen.
  *** Henry Hes: Punkgereformeerd + andere roege verhoalen en gedichten. Lees t verhoal ‘’Vroug der bie…1.
  **** H. Diemer, J. Loer: Twee eeuwen Gronings. Golden toal. Blz. 45, 97, 154, 178.
  * www.historiejoodsgroningen.nl

t Oera Lindabouk, wèl het doar nog wait van? Bie Timmerboas Cornelis over de Linden oet Den Helder dook ien 1867 n meroakel manuskript ien n runenschrift op. Vief joar loater gaf dr. Ottema, n prominent lid van t Provinciaal Friesch Genootschap ter Beoefening van Friesche Geschied-, Oudheid- en Taalkunde, tekst en vertoalen van t manuskript oet onder de noam Oera Linda, as verwiezen noar timmerboas Over de Linden. Dr. Ottema waas overtuugd van de echthaid van t handschrift.

n Bladziede oet t manuscript van t Oera Linda-bouk

Dit Oera Linda-bouk sloug ien as n bom en het sunt dij tied n bult kifkederij opleverd. Volgens Ottema *1 ging t om n aiwenolde kroniek, schreven ien n tot dij tied onbekend runenschrift. t Bouk zol vertellen over n 4000 joar olle Vraize kultuur. Zo wer t aanprezen: 1872 Thet Oera Linda Bok: naar een handschrift uit de dertiende eeuw: met vergunning van den eigenaar, den heer C. over de Linden aan den Helder, bewerkt, vertaald en uitgegeven door dr. J.G. Ottema. – Leeuwarden : Kuipers, 1872. – XXVI, 256 p. : ill. ; 24 cm. Noa tekst van t bouk zol t manuskript oet t joar 1256 dateren, mor onderzuik het oetwezen dat t papier masinoal moakt is, lichtkaans om en bie 1850 ien n fabriek ien Maastricht.

Publikoatie van t OLB ien Duutsland ien 1933 deur Herman Wirth, (Utrecht, 1885 – Kusel, 1981) laaidde tot n woare hype.

Wirth waas n Nederlands-Duutse filoloog, historicus en musicoloog, dij ien 1910 promoveerd waas op t proefschrift Der Untergang des niederländischen Volksliedes. Wirth zaag ien t OLB n oerbiebel van de Germoanen, n opvatten doar e ien steund wer deur Heinrich Himmler, laaider van de SS. Mor op 5 mei 1934 wer Wirth ien n openboar debat ien aula van Berliense universiteit veur doezenden(!) touheurders deur vaaier germanisten en historici wroakt.

Tot ien de zesteger joaren van veurege aiw wer t Oera Lindabouk ien de Angelsaksisch oriënteerde New Age-bewegen lezen as n biebel.

Volgens Goffe Jensma is François (Piet Paaltjens) Haverschmidt bedinker van t OLB west.

*1 Ien 2005 verscheen n waitenschoppelk verantwoorde heroetgoave van t Oera Linda-bouk bie Uitgeverij Verloren ien Hilversum

t Oera Linda-bouk mot aldereerst interpreteerd worden as n godsdainsteg geschrift, zowel ien intentie as ien ontvangst. t Haar ien Haverschmidts bedoulen legen om zien otterdokse tiedgenoten zain te loaten dat ze kristelke biebel, net as t OLB, nait letterliek nemen mozzen. *2

Frisiomoane Dr. Ottema haar beder waiten kind. t Bouk zit vol mit aanwiezens op onechthaid. t Pepier is wat hantammeg geel moakt en t schrift maag op runen lieken, mor t bennen vrij makkelk leesboare Romeinse hoofdletters. Toal liekt ien eerste aanleg Old-Vrais, mor is n kabaretesk vervörmd Nederlands.
Op t mement dat, ien de te verwachten publieke diskuzzie, t bouk definitief veur oneerlieks aanmaarkt worden zol, wol de modernistische Haverschmidt zulf op badderij kommen en vertellen dat dizze tekst net as biebel nait letterliek nomen worden mos. Mor dizze bedoulen van dichter-domie Haverschmidt en zien twij co-auteurs Eelco Verwijs en Cornelis over de Linden wer deurkruusd deur dr. Ottema. Dij haar ientied n onwrikboar geloof ien de woarhaid van Oera Linda-tekst kregen! En hai nait allain!

Ien t licht van t geloof ien superioriteit van Boreoalen, Ariërs en Germoanen, waas t gain wonder dat publikoatsie van t Oera Linda-Bouk ien Duutsland ien 1933 deur Herman Wirth, tot n woare hype laaid haar.
Noa 1945 kreeg dij hype nog n maal stattje. Zó maal, dat Duvel zee: ‘Mooi goud!’ En hai bekeek zien jongen! Mor dat komt meschain aandermoal aan bod!

*2 http//www.oeralindaboek.nl

t Vaalt ons (mie) op dat ter aal meer ien t Nederlands over t Grunnegers schreven wordt, net nou t Grunnegers aal meer schrieftoal aan t worden is, ien stee van spreektoal. Zo is der net n vergees boukje bie t tiedschrift ‘Toal & Taiken’ oetkommen, onder de titel ‘Taal en Teken. Vijftig korte bijdragen op het terrein van de Groninger taal en cultuur’. Deur Siemon Reker en Martin Hillenga.

Ien t Veurwoord schrieven ze: ‘Derhalve: Taal en Teken – uiteraard met een knipoog naar het tijdschrift Toal en Taiken, waarmee een groot deel van de oplage meegestuurd wordt. Meteen is op deze wijze iets gezegd over de lingua franca. Die is het Nederlands. Lezen over taal is al lastig genoeg en als we er een bredere lezerskring mee bereiken, dan zal iedere spreker van het Gronings
daar blij om zijn.’

Ons ducht dit argument is kulloazie. Ien dizze zin is logica aan loop goan. t Vernien zit ien t vougwoord ‘en’. Wat noa ‘en’ komt, het niks te moaken mit wat ter veur staait. Der haar stoan monnen: ‘Lezen over taal is al lastig genoeg. Daarom publiceren we dit boekje in het Nederlands, want voor een Groningstalige schijnt het gemakkelijker te zijn om in het Nederlands over taal te lezen. En als we met dit boekje over Groninger taalonderwerpen met de Nederlandse taal een bredere lezerskring kunnen bereiken, dan zullen wij daar blij om zijn, want dan heeft dit boekje meer prestige en krijgen wij dat ook!’

Want woarom zol n spreker van t Grunnegers doar blied om wezen? t Zol mie ien elks geval niks verschelen kinnen. Net as ik zollen veul sprekers van t Grunnegers pas echt blied worden as n braidere kring mit belangstellen veur Grunneger toal en cultuur t boukje aanschavven zol: ‘Zeg t mor. Gronings spreken/Grunnegers proaten, Een methode om het Gronings te leren spreken en verstaan met luister-cd’s’ (deur Geesje Vos en Piet Reitsema).

Twij jongkerels dij vlak noa nkander houk om steveln, aalbaaid mit ale aandacht veur t mobieltje, nait veur stroat.
Azioatische man mit droadjeshoar en spillepootjes (drugs?), dij mie wat vragt. Verstoa ik nait, dus schud ik geliek mor nee. Hai sprekt n veurbieganger aan. Dij nemt de tied, vragt vrundelk wat. Ze steken noflek noast nkander zebrapad over. Veur boetenwereld asof ze bie nkander heuren. Lopen op supermaart Deen aan. Azioatische man komt allain terug mit n deus mit gebakjes of zukswat. Hai wil ze mit elkenain dailen, mor gainain wil wat.
Kat stekt bunzelachteg stroat over, lopt onder n auto deur, mit ale aandacht veur stroat.
Proatje mit vraauw van ca. 40, twij toaveltjes van mie vandoan. Zai telt ale doagen
òf. Over 30 doagen gaait ze veur altied emigreren noar Dubai. Doar is t apmoal veul beter as hier. Hier mon je n oplaaiden van 4 joar veur moakeloar doun, doar mor van 4 doagen en n stage. Ze nemen doar geern westerse mensen aan. 70% is expat. Vraauwlu magen doar gewoon auto rieden. Magen allain nait doetjen op stroat.
Jonge moeke stekt zebrapad over mit n leutje wichtje dij midden op t zebrapad gewoon n beetje mit heur springen wil. Net as veur jonge katten of honden is alles om te speulen. Zonet nog n jonkje dij overaal op drukt doar mor n knopke of n toets op zit, bevubbeld parkeermeters.
Jonge vraauw ien grote gruine stationcar ridt zowat n fietser aan. Dij scheldt. Jonge vraauw kikt kwoad trug. As fietser vot is, schait autobestuurster mit n schok te haard veuroet. Koppeling te rap omhoog?
Houveul ‘hoast-ongelukken’ zollen der per dag gebeuren?
t Wordt aal stiller ien miezulf, asof ik n laange massage had heb.
Twij pilsjes is wel weer genog. Pin zachtjes bie Ariela òf: € 6,40. Bioskoop is duurder.

n Verwizzeln van letters, lettergrepen of woorden as gevolg van n verspreken hait spoonerisme, noar Archibald Spooner (1844-1930). Jobke zegt joe: ’Veur nedde oren is alles netjes.’

Twij vt-rekels, ain oet Vlodorp, ain oet Geldorp stapten aan boordstuur van t tamethesische schip Dying Flutchman, n beukenootje van Honden noar Lull. ‘t Dek is van de ham, kap dien poffer mit kattereutels’, raip eerste.
‘Ik heb allain mor n trog mit grot mitnomen,’ reerde twijde. ‘Wat n bokkepoot! Grot of grutten, wat kin mie t schervelen!’ Ien n hut trovven ze n prul van n ledikant aan, dij op ber laag mit n teezeefke. Bako was heur noam, mor t waas meer n zeeteefke. Bako’s hutkoar ston zó laif! Hai mog reukmeester wezen. Mit zien taaie handen perbaaierde hai Bako n repelsteeltje te geven. ‘Mompelpoes’, fluusterde hai, ‘Weeuwsnitje’. Mit dat aal trok e zien slaanke boabel en raip: ‘Sikkom! Sikkom!’
‘Wel dochs wel da’s bis!’ bèlkte Bako, ‘Wip de Flinter? Hul(l)debelanger mit dien klamme loten! Ik lig hier mit n olle kneus!’ Van heur reens wer e haildaal lek. Mor Bako ging deur: ‘Aso! Ik kin wel n soa oplopen bie die!
Lullam, da’s bis!’ Heer der Scheerhoaren keek, zaag dat t ain grote, graauwe flap west waas en schraauwde: ‘My Heaven for a roshe!’ Baalkehoanen gingen der van te keer. ’n Roshe is der nait, n knalbok is der wel’, zee Bako. ‘En as daank moak ik joe n lekker gevretje van bakkeljouw mit muskoatnoot. Leg joen billen (Asterisk: schillen-bord) mor op mien schort.’

As oprechte Grunneger waiten ie vanzulf allaang dat n til, tille of bat n brug(je) is. Mor wizzen ie ook dat t olle Westgermoanse woord oorspronkelk ‘plaank’ betaikende? Tiljes kommen benoam ien Grunnen, mor ook ien Vraisland en Noord-Holland veur. Rondom dizze bruggen ontston voak n nederzetten mit n haarbaarg of zukswat. Veurbeelden: Briltil, Paapstil, Slaperstil en Doodstil (d.i. Dode’s of Doede’s til).

Ook mooi: Abelstokstertil, Zwijntil (Baflo) en Bloederige Blynse Tille (Wijnaldum).
Ien laankmanstieden wer zo’n holten til aan t begun van winter òfbroken om onderdailen dreug te bewoaren. Ien t veujoar werden plaanken weer teruglegd. Nog ien t register van t Winsumer en Schaphalsterzijlvest van 1755 en 1757 wordt veurschreven ‘dat de tillen (…) sijnde batten, soodra bij nat winterweer de wegen onbruikbaar zijn, worden opgenomen.’ n Bat is n plaank. Doarom werden smale bruggen ook wel bat, batting of tilbat nuimd. Tilbat is dus ainks dubbelop. t Woord bat of badde ken elk van t Knaolster Lorelei (G. Teis Pzn.): ’Ze zeggen: hai ’s mit zien hazzens, liek tegen de badde aangaon / En dat haar met heur zingen, dat schipperswichie daon’ Hier kinnen ie over dat aldervrezelkste meleur heuren: http://www.duomokumermolleboon.nl/index.php? option=com_content&view=article&id=8&Itemid=138
Mooiste tiljes bennen vanzulf hoogholtjes. As ie doar bovenop stoan, din hemmen ie ien t vlakke laand gain verlet meer om baargen!

Dat linker tilje zol nog ien Nederland liggen kinnen, mor bie dij rechter zol hier n bredje stoan van verboden te betreden. Baaide tiljes liggen ien Litouwen. t Litouwse woord veur brug is tiltas. As ie de woord- en betaikenisoverainkomst bekieken van Noordnederlandse til en Litouwse tiltas, din monnen baaid wel van dezufde old Proto-Indo-Europese òfkomst wezen.

Mor mit de Gruine Til, de Zaliasis Tiltas ien Vilnius is n modern probleem. Doar hemmen op de vaaier houken standbeelden stoan oet Communistische tied. En net aans ien Nederland willen lu ien Litouwen ook t laifst ale beelden en noamen votmovveln, dij verwiezen noar elementen van t verleden dij lu vandoag de dag nait zinnen. Benoam omdat de Russische bezetten van Litouwen van 1945 tot om en bie 1960 veur de Litouwers slimmer west het as de Nazi-Duutse bezetten van 1940 tot 1945 veur de Nederlanders (behaalve Jeudse). Pas ien 1990 herwon Litouwen zien vrijhaid.

Ien Vilnius kwam der ien 2003 nóg meer rebulie van de beeldengroepen op de Gruine Til, dou t Socialistisch-Realistische beeld van Industrie en Baauw adopteerd wer deur de Litouwse LGBT Rechten Organisoatsie.
Ain van beeldhouwers, Bronius Vysniauskas, dou 84 joar old, vuilde hom beledegd en ragde dat de bedoulen van zien waark west waas om twij aarbaiders oet te beelden, mit mannelk raif. ‘Baaide manlu bennen staark en energiek. Hou zol dat ien verband stoan kinnen mit homoseksuelen?’
Organisoatsie-directeur Vladimir Simonko reageerde: ‘Twij mooie mannen stoan nkander stoef noabie, woarom zol ook t gemoud veur nkander heur nait ien kloeten lopen kinnen?’
Ien juli 2015 von börgmeester Remigijus Šimašius, dat de stoat van onderhold van de beeldengroepen op de Gruine Til zó min waas dat ze gevoar opleverden en lait heur vothoalen. t Is ondudelk wat ter nou mit de beeldengroepen gebeuren mot. Ien Rotterdam hemmen ze onder n dikke verkeersbrug n stee veur verweesde beelden. Meschain is dat ook n idee veur Vilnius.

Midden ie n stil bos bie t dörp Upgantschot, zöcht Jobke noar t monument van vergoaderplek van de Upstalboom, n laandvredebond tussen Vraize gouwen. Aan vout van t monument von e n schaarriek, zaacht bemost plekje doar e sloap even lekker deur leden goan loaten kon. Sloaptuutjes kregen hom vot te pakken en n reusachtege rode mieghummelkeunegin beet noa heur broedsvlucht heur de vleugels òf en begon zuitjes te schraiwen…

Mainstekaans hemmen ale landen ploatsnoamen dij oetgoan op –hoezen. Trescasas bevubbeld ligt ien Spanje, en nou fietste Jobke noar Groothusen, gemainte Krummhörn, ten noorden van Emden. Groothusen ligt op n warft/wier(de).

Krummhörner Spruch:
Well weet, wor’t good wahnen is?
Groothusen is’n Stadt,
Hamswehrum is noch wat,
Pleewert is’n Purdegatt,
Lokert, dat liggt heel verkährt,
Rys’mer Buren hem Hexen lehrt.

Bie zien aankomst waren zien vrunden Dagmar en Reinhard al twijënhaalf kilo genoaten aan t doppen, vris oet Greetsiel. Ze laiten hom ook heur ‘’hoesbiebel’’ zain, dou kerktoal ien en om Emden t Hollands waas: BIBLIA. Dat is de gantsche H. Schrifture vervattende alle de Canonyke Boeken des Ouden en des Nieuwen Testaments, etc. Op binnenkaft van heur hoesbiebel is mit haand schreven:

Uttum Den 30 October 1793 Ben ik Hilderk H Smid Getrouwt met mijn Egigenoot Geeske J Roelfs En wij Hebben 2 Jaar en 2 maand en 20 Daagen eindelijk met affallen der Kragten by elkander Geweest zo dat nu die tijd is gekomen int Jaar 1796. Den 20 January: Smorgens om 6 Uiren is mijn Egegenoot Hilderk H. Smit in enen zagten Dood ontslapen zo dat Ik in grootste rouw Gedompelt ben met agter Laten van my en myne ene Kint.

Ien Groothoezen mouk Jobke nog even n kuier en dou e bie zien vrunden weerom kwam, vertelde hai dat e op t kerkhofke n grafstain zain haar van n Wehrmachtsoldoat dij ien Holland omkommen waas en dat e doarvan in toes waas. ‘Van ain kaant vien ik t ainks goud dat dij jong ien Holland om haals kommen is, veurdat e bevubbeld mien pa, dij dou ien t Nederlandse leger mitvocht, doodschaiten kind haar.
Van aander kaant vuil ik meedlieden.’
‘Nou’, reageerden zien vrunden, ‘dij jong mós wel mit Wehrmacht noar Holland aans waas e fusilleerd.’
‘Mor doar laag mien pa niks aan gelegen.’

Van Ostvraisland ging Jobke’s oepke deur noar Emsland.
Via Emden noar Papenburg, deur knuterge wierdedörpkes hìn, net of e ien Grunnen of Vraisland waas: rode bakstain, ainvoudeg, iengetogen. Ook noamen ien Oost-Vraisland doun denken aan dij ien Noord-Nederland: Woquard/Usquerd, Upleward/Laiwoarn, Groothusen/ Oethoezen.
En wel kin-je doar tegen kommen? Viskelu, piroaten, smokkeloars, strandjers en aalmoal zeggen ze moin!

Wel mitkommen wil ien dizze wereld mot veuroet kieken. Doarom zel der meschain n tied aanbreken dat eerdbevens en Grunneger streektoal ook ienzet worden kinnen as toeristische attraksie of experience, net as bloumenkraanzen op Hawaii en yoga-workshops ien Pune/India.
Pries veur welvoart, lu! Zo maag t bevubbeld n earth quake experience ien Loppersum wezen, doar toeristen heur veur schudden kinnen ien n onderstutte kermis-boerderij. Mit as hoogtepunt dat boudel even goud aan t beven brocht wordt, en dat toeristen din touglieks van autocue òflezen en mitbèlken kinnen:

Help! n Zulvern anker vient makkelk golden grond!
Help! Der is gain grond meer in te kriegen!
Help! Wie kriegen gain bain aan grond!
Help! Wie kinnen grond vuilen!
Help! Onder grond ligt gold!
Help! t Knapt te grond oet!

Aan t ìnd van earth quake experience kinnen toeristen n kureg tromke kopen mit vaaier meroakelse verrazzens:

1 n kloetje Grunneger grond.
2 n Grunneger kouk(e).
3 n Dreuge worst.
4 n Grunneger vlag, veur over motorkap.

As dat gain schiere dag is, din wait ik t ook nait meer!

Mien bruier Bernard en zien vraauw Lieneke zollen mit heur aigen bootje ook ien t Duutse Papenburg aankommen. Ien ‘Passantenhaven’, zo as hoaven op zien Nederlandse woaterkoart vermeld ston.
Ik logeerde ien Papenburg bie Sini Schlömer en heur man Erwin. De dunderdagoavend veur aankomst van Bernard en Lieneke ging ik soam mit Sini en Erwin alvast op zuik noar ‘Passantenhaven’. ‘Passantenhaven’? Doar haar ien Papenburg nog nooit ain, alderdeegs hoavenmeester nait, van heurd.

Vrijdagsmörgens belde Erwin noar hoavenmeester: “Willen ie mie bitte aanroupen, as der n Nederlands bootje veur de sluzen te liggen komt?” Smirregs, hoavenmeester aan lien: “Ik geloof dat e aankommen is, mor schipper wait nait wat of e wil, hai lopt waal op en deel en kikt aaldeur mor wat ien t rond.”
Ik nam telefoon over: “Hou zigt schipper der oet?”
“Wacht even, verrekieker mot ter weer bie. Joa! n Man mit nait veul hoar.”
“Dat zeggen ie hail orreg.”
Ik toetste t nummer ien van Bernards mobieltje. Lieneke nam op.
Ik vroug heur: “Wat doun ie doar toch bie dij sluzen? Bernard lopt waal aal mor op en deel ja. Ie monnen even wachten, din komt ter n groot schip en doar kinnen ie achteraan!”
“Hou waistoe dat wie hier bie de sluzen binnen?” “Hier ien Papenburg holden ze alles en elkenain ien de goaten!”
“Ik snap ter niks van, ik geef die aan Bernard.”
“Hallo Bernard, hier Sintroale Kommandopost Papenburg. Wie volgen joe op radar.”
“Echt woar?”
“Nee, geintje, mor wie hebben hailtied wel telefonisch ketakt mit hoavenmeester.”
“O, dóárom wis e mien noam! Dou ik zien sluuspost binnenstapte, sprak e mie aan mit: ‘Herr Schlömer! Herzlich Willkommen in Papenburg!’ Ik begreep ter niks van. Hou kon e mien noam nou waiten? Wat n verrekte boudel, ja!”

Nait wied van Papenburg ligt Herbrum. Doar is de grondlegger van de Grunneger Sleumer-tak ien 1798 geboren: Rudolph Schlömer. Oet tied kommen ien Oethoezen ien 1869. Op t stee, doar Rudolph woond het, woont nou nog n Bernhard Schlömer.
Sini’s bruier Engelbert Schlömer, oet Papenburg, brocht Bernard, Lieneke en mie der hin. Ik belde aan, deur wer opend.
Bernard gaf man n haand en stelde hom veur: “Bernard Sleumer.”
“Joa, ook Bernhard Schlömer.’ Elkenain lachte hom te buus oet.

Ien olle kerk van t noaburege Aschendorf is betovergrootvoader Rudolph deupt. Dij kerk kins bekieken. Olle doopvont is der nog.

Ien t noaburege Tunxdorf kins nog hailtied ‘Hof Schlömer’ opzuiken: stee, doar Rudolphs olheer Hermann ien 18e aiw nog woond het. Doar woonde tot veur n poar joar heer nog n Maria Schlömer. Boeren blieven as t kin bie honk. Bie Tunxdorf is n alderorregst leutje campinkje. Stilte, rust, bos, haaide en vennen, wat wil n mensk nog meer.

Bie ons goan jonges en wichter soaterdoagsoavends ommeroak aan de flitter. Ien ons swierhoezen worden wichter deur jonges din traktaaierd op fladderak mit sukker. Ain swierhoes staait noast Kokse kerk op Mij en n aander ien Leeuwstroat, Oethoezen.

As poepse koien zoepen jonges bier en jenever. Dat kin n roege boudel worden en noa òfloop makkelk oetdraaien op haauwen en reupen. Knechten dij té voak en té woest mitdoan hemmen, worden der veur straft mit n bezuik van Ol Paiter.
Ainmoal is na zo’n swierpartij n knecht, dij al ien zien opkoamertje op bèr laag, deur Ol Paiter grepen, over t achterdeel hin mitslept en aldernoast òftiggeld. t Ging der vrezelk om weg en aarme kerel het ter n poar broken ribben aan over holden. Hai is der wel deur bekeerd, want as hai hom nait betern wol, din zol Ol Paiter hom mitnemen. Schietensbenaauwd waas e worden! Doar huf ie nait zo van op te kieken, want n dikke vrund van hom is noa zo’n bliksiekoaterse swierpartij deur Ol Paiter bie t nekvel pakt, oet bèr sleurd en n moal of wat over de kop smeten. Kerel wis hail nait meer woar of e waas. Smörgens wer e vonden bie achterdeeldeur, totoal verropt. Hai waas zo goud as verlamd en kort noatied hartstikke pielemotje dood!
Dus nou loven ie zekerwoar dat ík der nait weer hingoa, noar dij vervlukte swierhoezen. Fok joe! Ik goa der zoaterdagoavend gewoon weer hin, zet boudel doar even goud op kop, din noar hoes, op bèr en òfwachten. Wat ducht joe, ik wil ook wel ains wat mitmoaken.