n Poar doage leden is t al begonnen. Jaantje har t ter inains over: ‘Wie mouten dien verjoardag regeln, Henderk. Over vattien doage wordst vievenzesteg en doar goan we n schier feestke van baauwen.’
Henderk har de scholders optrokken en wat mompeld achter zien kraande. ‘k Heb hail gain zin in n verjoardag. Wat het dat nou om hakken? As je nait dood goan, wor je vanzulf weer joareg. Das toch gain prestoatsie? En doar komt nog bie: ik wor vievenzesteg joar. Dat huif je toch nait te vieren. Je vieren toch nait dat je zo langzoamerhaand bejoard worden?’
Jaantje was t er nait mit ains. Je mozzen bliede wezen, dat je de vievenzesteg huilen en dat je nog goud gezond wazzen.

‘En din kommen weer dij vroagen van wat of ik hebben wil veur kedootje. Verleden joar hest mie n nij vest geven. Dij heb ik nog mor twij moal aan had. En din aal dij rötzooi dij aal dij aander lu mitnemen. Ik heb wel drij fleskes mit lekkerroek veur noa t scheren, en buusdouken en sokken stik ik zowat in. Tot aan mien dood aan tou heb ik doar gain verlet meer om.’
Mor Jaantje zetde deur. Of Henderk t nou geern vieren wol of nait, zai regelde n verjoardagsfeestke. Ze nuigde elkenaine dij bie heur femilie- en kennizzenkring heurde om zotterdag op Henderk zien vievenzestegste verjoardag te kommen. Vievenzesteg is ja n biezunder joar en dat mout vierd worden. Henderk begreep wel dat e der nait onderuut kon en luit d’haile toustand mor over zuk hinkomen.

En zo kon t gebeuren dat ze op dunderdagoavend bie mekoar bie de grode toavel zaten en de bosschoppenlieste opmuiken. ‘Gebak,’ zee Jaantje, ‘zunder gebak is t gain feest. Ik koop n slagroomtoarde, omreden dij vin k zulf slim lekker.’
‘Ik heb aans laiver van dij mokkapunten,’ weerstree Henderk.
‘Din koop ik ook n mokkatoartje. t Is dien verjoardag ja, doe magst kaizen. En ik koop ook nog n kwarktoarde. Dij is veur taande Johannoa en ome Sievert. Dij maggen nait zoveul vet hebben van dokter.’
‘Doe moust mor waiten, wicht, mor ik zai dervan komen dat wie noa t weekende n haalve voelniszak vol mit toarde hebben.’
‘Dat vaalt wel mit. Loat mie nou mor geworden. Wie kinnen t aaltied nog in de diepvries doun. En wie mouten chips hebben. Paprika en naturel. En din wieder zolde pinda’s, plakjes leverworst, stokjes metworst en kezeblokjes. Zol dat genog wezen?’
‘Ducht mie wel,’ mainde Henderk, dij t aalmoal wel veul von. ‘Wie maggen mörgen d’haile dag wel uutrekken om de boudel aan te slepen.’
‘Dou we ook. En din nou de draank. n Kan kloare jenever, n vlezze berenbörg, haalf kan vieux, drij vlezzen medium sherry, twij rode wien en vaar widde. Zol we doar genog aan hebben?’
‘Doe vergetst nog dat noaber Rainder geern n pilske drinkt, dus mouten we ook n krat bier hebben en veur d’autorieders dij komen, n kratje alcoholvrij.’
‘Ik heb t al opschreven. En din nou veur de frisdraankdrinkers: twij cola, twij sinas, twij Seven Up, ain tonic, ain Rivella, drij Spa rood.’ t Doezelde Henderk. Hai zag zukzulf de schure al volstaauwen mit al dij vlezzen. Dit was ja genog veur n weeshuus. Hou kregen ze dat in ain oavend aalmoal op?
‘En wat drinkt John, dien boas ook nog mor weer? Mout dij gain whiskey? Dij het vleden joar d’haile oavend roupen: Veur mie is t gain feest zunder whiskey.’ Henderk zag t aal nait meer zitten. t Leek ja wel of Jaantje n peerdje-schietgeld haar. t Wer in elk geval n hail getor. Drij moal mozzen ze noar t winkelcentrum om de boudel in huus te kriegen.
Dou t aalmoal op stee ston, begon Jaantje mit de veurberaaidens.

De dag van de verjoardag scheen de zunne al vroug deur de roeten. Jaantje sprong jenteg uut bèrre, runde noar de logeerkoamer en kwam luud zingend van ‘lang zal hai leven’ weer in de sloapkoamer.
Achter heur rogge huil ze n pakje.
Nog sloaperg heurde Henderk t gegaalm aan. Hai knipperde tegen t licht.
‘Gefelesiteerd, mien laiverd,’ bölkde Jaantje en drokde hom n nadde smok op baaide wangen. ‘En kiek ais wat ik veur die heb.’
Henderk kwam langzoam overende en wreef zuk de leste sloap uut d’ogen. Dou begon e veurzichteg t pepier om t kedootje vot te hoalen. Uut t pakje kwammen n poar eerliekse ollemannechiespetovvels.
Mit van dij blokde bovenkaanten. Henderk knees der noar.
‘Noustoe vievenzesteg bist, magst best n poar van zokse petovvels hebben. Binnen ze nait mooi?’ Henderk knikde dat e ze mooi von en kwam langzoam uut bèrre. Nou was e ja echt old. Blokde petovvels!
De dag verluip wieder redelk rusteg. Mor soavends kwam d’haile toustand. De kinder, de bruiers en zusters, de kammeroaden van de doeveklup, de buren en ook nog n poar kollegoa’s van t waark. Netuurlek was John, de whiskeydrinker, der ook. Dij luip mit n haalfvol glas in d’haand belangriek te doun en pebaaierde aan te pappen mit heur twinteg joar jongere overbuurvraauw. t Was n drokte van belang en heuren en zain verging joe, veuraal dou Jaantje ook nog n spaigelploatje opzetde mit van dij zestegerjoarenmeziek.
Om n uur of twaalven kreeg Henderk ter inains schoon genog van. Hai har nou drij borrels op en hai begon al n pracht van n sloap te kriegen. Op de stoule noast de kedo-toavel luit e zuk zakken en bekeek d’oogst ais: drij fleskes lekkerroek, n deuske mit buusdouken, twij poar sokken, n bonde strikke mit n haalfblode maaid derop en n haandvol kedobonnen. Even zoezelde hai vot.
‘Kom op Henderk jong, nait in sloap valen, hur. Bist mor ainmoal joareg,’ heurde hai zien jongste bruier roupen.
Henderk kwam weer in t ende en dee net of e der weer haildal bie was. Hai schonk zuk nog n borrel in. t Laifste har e ze nou aalmoal in ainmoal boetendeure zet. Joareg, wat n prachteg feest en din dammee de rötzooi oproemen en òfwassen. En din mörn weer van dat gebak bie de kovvie.
Om hom tou begon de wereld n beetje te dwirreln.
‘En we goan nog nait noar huus,’ zong aine.

Dit moal gaait mien verhoal over n schriever dij nait bie elk bekind wezen zel, mor in de Grunneger literoatuur toch wel nuimd worden mout. t Gaait om Jan Samuël Niehoff dij in 1923 geboren wer in Winzum en dij tiedens zien schoultied al onder d’indrok kwam van de klassieke literoatuur van Arthur van Schendel en Simon Vestdijk, dij hai moateloos bewonderde om heur muzikoal lopende volzinnen. Dat wol hai ook.

Even n gedichtje van hom: t Hait Ruïne en t verwist noar Rainer Maria Rilke, ain van de belangriekste lyrische dichters in de Duutse toal, dij leefde van 1875 – 1926.

Ruïne
Staait ‘n börg
gruinoverwozzen
woapen boven ien deur
boomtoeken baaiern as
bedelnde handen der veur

len ‘t stoadeg verzwiendende
roamgat rekt hom
grelblauw nachtblom
noar t licht

Gain rerend jongwicht –
áál ‘t leste levend dat men
ien dizze stainbuit nog zicht …

Dit vers komt oet de bundel Gegist Behoud dij in 1963 oetgeven is.
Niehoff studeerde Nederlandse toal en loater ook medesienen. Tiedens zien studie was e redakteur van t studentenweekblad Der Clercke Cronike en loater van t Maandblad Groningen. Noast d’artikels dij hai schreef moakte hai ook d’illustroatsies, want ook as beeldend kunstenoar kon e der wat van.
Hai haar n grode laifde veur t leven en de toal van zien geboortestreek en dat kwam tot uten in zien waark as schriever, dichter, mor ook as criticus, vertoaler, radio-spreker en schilder. Hier volgt nog n gedicht van hom. Dit moal is e inspireerd op t gedicht van Multatuli: Ik weet niet waar ik sterven zal.

t Hait, hou kin t ook aanders: Ik wait nait, woar ik oet tied komen zel.
Ik wait nait, woar ik oet tied komen zel.
Guster glee lutje Kneels van ‘t goul of, moar hai bleef
mit hupzeeln aan n spieker ien jachtbanden hangen.
Zien moeke kwam oet kaarnhoes runnen en jeuzelde:
“Hest die toch nait bezeerd, mien jong?”
As ik van ‘t goul ofglie, zel ‘k wel ien ain roam deur
op schuurdeel te lande komen, want ik heb
allenneg moar n hoorntouw om boksem.
En aarbaiders zellen om mie tou stoan en vroagen:
“Wel van óns zel zien hannen smirreg moaken aan n dooie boer?
Ik zel ‘t nait heuren….

Ik wait nait, woar ik oet tied komen zel.
Ik heb woakt bie ons vosroen, dou dei zo’n bezette borst haar
en annerdoagsmörns mit bainen stiefoet ien ‘t hok lag.
Hou laanger of ik aigenbouw smook,
hou meer ik op dat peerd begun te lieken.
As ze mie ‘t veurèn oetdroagen, zellen bloaren van
dat knaster aan ‘t grintpad bie mien kist laans sliestern.
Ik zel ‘t zel t nait heuren….

Ik wait nait, woar ik oet tied komen zel.
Ale mörns, as ik aan ‘t melken goa, mout ik over
dat snötgladde batje over Zudertocht.
As mie ‘t mishottjet, zellen stiekelspoorns wel zeggen:
“Woar zol dei boer dat bobbeltjebloazen leerd hemmen:
En kiender van Jan Pothof zellen op schoul haildaal verhillerd
mit ogen draaien en poesten: “Bie Broams stonnen
twei poalen ien sloot mit stevels d’r op. Hemmen ‘t zuls zain
Ik zel ‘t nait heuren…

Ik wait nait, woar ik oet tied komen zel.
‘k Heb voak mit schienvat waarklu zuiken mouten,
dei rug boegen wollen op mien laand.
Of stonden ze ook te tuutjefloiten,
‘k heb heur aait goud betoald!
Moar ainmoal zel ‘t volk nait betuun wezen
en ‘k zel heur toch niks meer toulangen kennen….
En köster zien hounder zellen ien ‘t vaarze modder omklauwen
en speren en mekoar omzeumen om n vedde blauwkop.
Ik zel ‘t nait heuren.

Ik wait nait, woar ik oet tied komen zel.
Ik heb zain, dat ze Geeske heur kat doodhauwen hemmen,
dou dei Domie’s doevetil plonderd haar.
‘t Ol wicht stond d’r bie te reren.
As ze mie doodhauwen, zel d’r gainain om teren!
Moar Dieuwke van kastelaain Rengers zel zeggen:
“Kiek, doar staalt vlès nog aait, woar Meerten
zien berenbörger oet kreeg. Zit nog n luk stattje ien.”
Ik zel ‘t heuren!

Nait aal te makkelk. Mor Jan Niehofff zien poëzie is nou ainmoal nait zo tougankelk.
Mit Simon van Wattum en Willem Diemer richtde hai in 1954 t literaire tiedschrift ‘t Swieniegeltje op, woarin e perbaaierde de Grunneger literoatuur op n hoger plan te brengen. In ‘t Swieniegeltje keerde hai zuk fel tegen de gezoapeghaid en d’onverschillighaid van de Grunnegers ten opzichte van heur toal en schrieverij. In 1956 kreeg e de Culturele Pries van de pervinsie Grunnen veur zien geïllustreerde gedichtenbundel Vuurschip, 24 Nederlandse en twij Grunneger gedichten, uutgeven bie Van Gorcum in Azzen.
Wieder nuim ik hier: Oetstreud op Wiend (1962) en Leer mij ze kennen… de Groningers’, beschrijving van de Groninger, de Groninger volksaard, de ontwikkeling van Groningen en zijn bewoners (1966). Doarnoast was Niehoff n verdainstelk kunstschilder.
Niehoff was Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. In 2014 is e uut tied kommen.

In traain tegen mie over zat n man mit op zien knijen n ongeveer zesteg centimeter groot beeld van, noar t zuk luit aanzain, ivoor. t Kon ook wel ain van dij mederne kunststovven wezen, mor in elk geval was t n slim lelek ding. Hai huil t kunstwaark, dat mie van Oafrikoanse òfkomst leek, stief vaste, asof e baange was dat t valen zol.
‘Kinnen ie dat zwoare ding nait in t begoagienet leggen?´ vruig ik vrundelk. De man schudde mit kop. ´Doar paast e nait in en noast mie op de baanke vaalt e iederbod om.´
´Dat liekt mie nogal n weerdevol stok,´ ging ik dou wieder, omreden ik was alderiezelkst nijsgiereg noar dat ding.
´Och, weerdevol wil k nait zeggen. k Heb ter honderd euro veur betoald. Mor dat is, ducht mie, nog riekelk veul.´
t Beeld beston uut n hoogopgoande vraauwenfiguur dij ale muite dee om heur blode borsten te tonen en aan heur vouten stonden vaar olifantjes mit de slurfkes noar vaar kanten.

´Hebben ie dat ding op n rommelmaark kocht?´ wol ik waiten.
´Nee, nait op n rommelmaark. k Heb dat kunststok kocht van n Oafrikoanse man in Amsterdam.´ ´O,´ dee ik geïnterseerd, ´Is t Oafrikoanse kunst?´ ´Meugelk,´ was t antwoord.

Wie zaten weer n zetje tegenover mekoar en zeden niks. Mor noa n klaaine vief menuten begon de man weer te proaten. ´Ik kin joe t ook wel vertellen,´ zee e, ´aan dat beeld bin k hangen bleven uut benaauwdeghaid. Dat zit zo. Ik bin noar n kongres west in Amsterdam. Ie mouten waiten, dat ik bestuurslid bin van de Bond van Ambtenoaren. Dij haren in n duur hotel in Amsterdam n kongres. Ik wer deur ons òfdailen der hin stuurd as òfgevoardegde.
Nou mout je waiten, dat k nait doaglieks in grode steden kom. Ik was din ook nog nooit in Amsterdam west en t leek mie n mooie gelegenhaid om ook ais wat wieder te kieken as dij vergoadern.
Mit n steltje kollegoas, dij ik wel kon van uut d’omgeven, trokken wie soavends de stad in. Wat n levendeghaid is dat doar. Wie dronken n pilske op de Nije Diek in n poar krougen en ook mozzen wie netuurlek zain, woar of de temeiers zaten. Mit mekoar gingen wie de Walletjes over. k Heb mie d’ogen uutkeken. Zukse schiere wichter binnen doarbie, meneer, en dij zitten doar mor mit heur haile hebben en holden uutpakt veur de roeten.
Op t leste van de oavend kwamen wie terechte in n grode nachtclub. Doar wer n striptease-show opvoerd. Ik zat mit de kollegoas dat zo wat aan te kieken of der komt n juvvraauw noast mie zitten. “Vernuver je joe wat, meneer?” wil ze waiten en schoedelt toch wel slim dichte tegen mie aan.
“Ikke wel heur,” zeg ik.
“Zollen ie mie din wel n drankje kopen willen?” vragt ze mit n alderlaifst stemmechie.
Ik kiek heur ais aan. Ze laagt mie vrundelk tou. Dus ik ben zo gek en bestel wat veur heur. Of ik dat mor votdoalek even òfreken wil. t Was acht euro’s. Ik schrik mie netuurlek dood. Veur dat geld kin je bie ons in de slieterij n haile vlèzze vol kopen. t Maaidje blift nog wat tegen mie proaten. Of ik de show wel mooi vin en zo en intussentied strikt ze mie wat over de knije en schoedelt ze tegen mie aan. Ik goa wat verzitten, mor dat helpt nait zoveul.
“Zel wie even vot goan?” flustert ze mie noa n zetje in t oor, “Veur twijhonderd gulden bin ik hail laif.” Ik schrik mie dood. Dat wichtje was ja n temeier. Dat har ik ja nooit docht. Ik spring overende en wil votlopen. Mor dat ging mie nait zo makkelk òf.
Ze pakde mie vaaste en pebaaierde mie weer op mien stoule te drokken.
“t Huift nait, hur,” laagde ze, ” geef mie din nog mor n drankje.”
“Bist doe nou haildal gek worden,” beet ik heur tou. “Ik kin die hail nait en mainst doe nou, dast doe van mien senten aalweg mor dure drankjes drinken kinst?” Ik ston weer op en dou asof ik noar de wc mos. “Ik ben der zo weer, hur,” zee ik nog tegen t wichtje.
Dij knikde.
Mor net dou ik bie de deure aankwam om noar boeten te goan, wer ik aanholden deur n grode, dikke, zwaarde kirrel, dij mie bie mien jaske pakde. “Woar wolst doe hin?” vruig e mie slim onvrundelk, “Is dat wichtje die nait mans genog?”
Ik stutterde wat van “gain belangstellen” en zo, mor hai luit mie nait lös.
“Dat gaait die geld kösten,” zee e, “Doe hest zeker n ketaaier gebruuk moakt van de dainsten van mien vraauw en doe gafst dudelk te kennen, dast doe heur versieren wolst.”
Wat ik ook zee, t holp aalmoal niks. Ik mos honderd euro betoalen, aans kwam k ter nait uut. Ondertussen was k mien kollegoa’s kwiet roakt, omreden dij zagen de buie al hangen en gingen der vandeur.
En doar luip ik din allenneg deur t duuster Amsterdam. Ik har gain idee woar of dat hotel was, woar ik sloapen mos. Noa zetje huil ik n man aan om noar de weg te vroagen. Hai torde dat beeld hier mit zuk mit.
“Ik wil joe de weg wel vertellen,” zee e vrundelk,” mor din mouten ie dat beeld van mie kopen. t Is eerliekse Oafrikoanse kunst. Ik mout t wel verkopen, omreden ik bin net bestolen deur n poar kwoajonges. Ik heb haildal gain geld meer. Ie kinnen t kriegen veur viefhonderd gulden.”
Nou har ik haildal gain belang bie dat beeld en t was mie ook veulst te veul geld. Ik was der ja al honderd gulden bie inschoten.
“Veur twijhonderdviefteg mag je t ook wel hebben,” zee de man weer. “omdat ik zai dat ie mie wel helpen willen.”
Ondertussen wazzen der nog twij kirrels bie stoan komen.
Ik vuilde mie haildal niks op mien gemak en kreeg t schietensbenaauwd. “Ik geef joe der honderd euro veur,” zee ik mor gaauw en trok de poddemenee.
Grijnzend nam de man t geld van mie aan en doar ston ik, midden in Amsterdam, mit n joekel van n Oafrikoans kunstwaark. De weg noar t hotel wus ik ondertussen nog nait. Mor ik har gelok. Net op dat moment kwamen mien kollegoa’s deraan. Ie begriepen wel, dat ik heur nogal wat uut te leggen har. Ze haren der slim veul lol om.
“Hest vot n mooi kedootje veur dien vraauw ast vrijdag weer in huus komst,” mainden ze. Nou, meneer, mien vraauw zel niks wies wezen mit dat domme ding. Mor t begroot mie ook om hom tou traain uut te gooien. Ik heb ter ja honderd euro veur betoald.´

De traain begon langzoamer te rieden. Hai visde zien diplomoatenkovvertje uut t rek, ston op en pakde mit veul muite t beeld onder d’aarm. ´Hier mout ik ter uut, tot kiek, hur.´
´t Beste,´ mompelde ik, ´ik zol mor tegen dien vraauw zeggen, dat t inderdoad Oafrikoanse kunst is en dat je der op n koopke aankomen binnen.´
´Dat liekt mie ook t beste,´ zee e, ´As t eerliekse kunst is, kin t meugelk wat lieden.´

Circuspeerd

As helderop trompetten schallen,
komt hai mit rode plumen op de kop
de oren spits veur d’swebe knallen,
t gediene deur, in driftege gelop.

Omhoog goan din de ranke bainen,
de billen ballen, spieren worden spand,
veur heur mout hai de kost verdainen,
zo lopend, wuppend op de achterhaand.

As din n laank en gul applaus opklinkt
en t volk mor aalweer aan herhoalen dinkt,
begunt t genikkop en getokker.

Hail stiekom lopt hai achter op heur tou,
zogt mit zien lippen d’handen van de vraauw
en krigt zien loon, n klontje sokker

t Gedicht woar dit stokje mit begunt, is n sonnet van de dichter Fré Brouwer, dij leefde van 1921 tot 1994. n Oardege man, woarmit ik joaren in t bestuur van de opheven Grunneger Schrieversverainen zeten heb.

Fré wer geboren op de Maiden, woar zien voader n aannemersbedriefke haar en zien moeke ston achter de teunbaanke van heur krudenierswinkeltje. Fré koos in zien jonge joaren veur n technisch affeer. Hai ging noar d’ambachtschoule in Veendam en leerde aal mor wieder tot e in 1942 zien HTSdiplomoa hoalde. t Was midden in d’oorlogstied en Fré mos onderdoeken. Noa d’oorlog wer e technisch ambtenoar bie de gemainte Wildervank, zes joar loater gemainte-architect in Bavvelt, Oskerd en Waarvem en weer zes loater adjuct-directeur gemaintewaarken in Slochter en op t leste van zien carrière directeur gemaintewaarken in Smilde. Op 62-joarege leeftied gin e in de VUT.
n Dail van zien leven gaf e aan t schrieven van kwatrienen en sonnetten. Doar was e n boas in. Veul van dij gedichten binnen verschenen in Toal & Taiken.
Kees Visscher karakteriseerde hom ais as ‘n romanticus van d’olle stempel en netuurlaifhebber’. Hieronder nog ais zo’n gedicht:

Op Noorderdiek

Op d’boetenkaant van Noorderdiek,
mit t zoezen van de wind in d’oren,
noar t wotter turend achter t sliek,
in roemt’ en stilte wat verloren.

In d’verte t roesken van de zee;
dichtbie de locht van kwelderschoapen
dij dommeln op heur plaaisterstee
woar – aan heur doekt – de lammer sloapen.

Mit t wotter vót, stroomt aal t verdrait;
doar wordt n mins vannijs geboren.
In d’stilte vuil ik d’aaiveghaid

in d’locht en t wotter achter t sliek,
mit t zoezen van de wind in d’oren
op d’boetenkaant van Noorderdiek.

n Prachteg zummergedicht.
Over t algemain binnen de gedichten van Fré Brouwer wel te begriepen. De toal is goud tougankelk veur de lezers.
De dichter/criticus Peter Visser mainde dat t overvloudeg gebruuk van beelden wel ais wat kreupel ging en literatuur-criticus Harm Schepers schrift over de gedichten: ‘Hai riemt makkelk, asmis wat te makkelk en nait aaltied zunder riemdwang. Dat kin ja ook nait aans bie zokse stoere vörms. Zien beelden binnen maist olderwets poëtisch, ook wel aaldoags; zien toon is òf en tou wat sentimenteel.’ t Veurdail van Fré zien gedichten is, dat elk ze wel begriepen kin.
Frè verheugde zuk op t oetkomen van zien aigen dichtbundel, mor hai mog t verschienen dervan schaande genog nait meer mitmoaken. Op 12 meert 1994 kwam e noa n slimme zaikte onverwachts oet tied .
Zien bundel, dij nog aal te koop is in Scheemde bie de Stichten t Grunneger Bouk, hait din ook ‘Wat Blift’. De dichter is dood, mor zien waark blift en kin joe nog n bult plezaaier geven.

Wat blift

Wat in de kindertied as spel begon,
wer mainens mit verloop van joaren.
Mor mit wat inzicht en ervoaren
kwam ook de vroage wat men doarbie won.

In t leven was zoveul woar men veur ston.
De stried kwam nooit ains tou bedoaren
en stoerder wer t de vroage kloaren
of doarbie t aigen haart ook ziede spon.

Mainst vuilt men zok n swemmer in de zee,
dij ploeternd aal mor zöcht noar t vaaste stee
aarns tussen laifde en ellinne.

Geft elke dag zo zien beslommernis,
t scheelt wel of t innerlk kloar en vredeg is
want d’stried dij blift tot t lichtend inne.

Tot zowied over n dichter dij aiglieks veul meer bekendhaid verdaint. Hai was n alleroardegste man en luit waark noa dat ter wezen mag

Johan is haildal gek van José. Wat zol e geern ais mit dat wichtje op stap goan. Snachts dreumt e doar wel ais van. Hai soam mit dat schiere maaidje noar de disko. Mor t is der nog aal nait van kommen, omreden Johan is veuls te verlegen om heur aan te spreken. Zo’n gewone jong kin toch nait zo mor op zo’n schier wichtje afstappen en heur vroagen of ze n oavendje mit hom uut wil.
Netuurlek zel ze hom uutlagen. ‘Mit mie uut?’ zel ze vroagen. ‘En woarom zel ik din mit die uutgoan? Doe bist ja zo’n gewone, verlegen jong. Ik kin wel schierdere jonges kriegen, hur.’
En din zel Johan zuk klaain vuilen, hail klaain. Hai wait ook ja wel dat e nait recht knap is. Hai het ook ja nait zo veul te baiden. Wat mout zo’n mooi wichtje mit n gewone vent dij op t gemaintehuus waarkt en doar ook nog t aldergewoonste waark dut? As e der over noadenkt, krigt e al n rode kop van verlegenhaid.
José is aktiviteitenbegelaaidster in t bejoardenhuus in t dörp, mor ze is zo uut de verte, zo onbenoaderboar. Ze het aaltied van dat moderne goud aan. Körde rokjes en hippe bloeskes. En din dat prachtege laange blonde hoar, dat wel op ziede liekt. Ale jonges uut t dörp en ook dij van dörpen uut de wiede omgeven pebaaiern t mit heur aan te leggen. José vindt dat wel schier en overaal waar zai is, klinkt heur gutege laag. Kiek, dij jonges duren heur tenminsten aanspreken. Dat duurt Johan nait. Hai is veuls te benaauwd, dat e weer zo’n rood gezichte krigt en dat e stuttern gaait.
En wat mout e din wel tegen heur zeggen? Dat e heur zo mooi vindt? Dat e snachts wakker van heur ligt en van heur dreumt? Lagen zel ze. Haard lagen en elk zel naar hom kieken. En din wordt zien gezichte nog roder. Nee, dij òfgang wil e zukzulf bespoaren. Veur hom is de mooie José n verre wens, dij wel nooit uutkomen zeI.
Der is mor aine dij van Johan zien gehaaime laifde wait. Dat is Jolanda, zien buurwichtje, dij ook in t bejoardenhuus waarkt en waar e al sunds de kleuterschoule mit optrekt. Jolanda is n kurendriever. Op n oavend komt ze langs. ‘Moust ais luustern, Johan,’ begunt ze, ‘bie ons in t bejoardenhuus hebben wie binnenkört sunterkloasfeest.’
‘Dat zel wel n mooi feest wezen,’ grapt e, ‘dij lu dij daar wonen, dij binnen aalmoal ja sikkom net zo old as Sunterkloas zulf. Dij leuven daar toch nait meer in?’
‘Netuurlek nait, doe haalfmale, mor doarom maggen ze toch wel sunterkloasfeest vieren?’ reageert Jolanda, ‘En nou heb ik n vroage aan die. Zolst doe doar wel veur sunterkloas speulen willen? Ik zel zulf din wel de rol van Zwaarte Pait op mie nemen.’
Johan is stomverboasd. Hai sunterkloas in t bejoardenhuus? ‘Dat wait k nait, hur,’ sputtert e tegen, ‘zol ik dat wel kinnen?’
‘Netuurlek wel. En doe kinst ook nait nee zeggen, omreden ik heb ons aktiviteitenbegelaaidster José Smits al beloofd dat ik wel veur n schiere Sunterkloas zörgen zeI.’ Johan vuilt zien gezichte al weer waarm en rood worden.
‘Zugst wel, dast t wel schier vindst,’ revelt Jolanda wieder, ‘kleurst ter ja van. Zeg nou mor gauw ‘joa” din heb ik mien plicht doan.’
‘Wanneer is t?’ wil Johan waiten in de hoop dat e din al wat te doun het.
‘Op zotterdag vaar dezember,’ vertelt Jolanda, ‘en kinst ter nou al nait meer onderuut. Moi!’ En din is ze vot. Johan blift verbaldereerd achter.

Dij zotterdagnommedag staait e al vrougtiedeg in t bejoardenhuus. De zenen zitten hom bovenaan in d’haals. ‘Ik bin sunterkloas,’ stoamelt e tegen de juvvraauw achter de resepsie.

Dij belt. En din komt even loater José deraan.
‘Moi Johan, schier dast ons helpen wilst. De bewoners verheugen zuk ja zo op de komst van Sunterkloas,’ zegt ze mit n bliede laag, ‘Loop mor even mit din zeI k die bie ons grimeur brengen.’ Naast heur lopt Johan deur t gebaauw.
‘Ik heb die wel ais zain in de disko,’ kwedelt José, ‘mor wie hebben nog nooit mit mekoar proat, wel? Kiek hier moust wezen.” Ze dut n deure open en Johan gaait veur heur aan naar binnen. ‘Dit is Jan van der Hoop, ons grimeur en dit is Jolanda, mor dij kinst wel al.’ Din verdwient ze weer.
Tegen kwart veur drije zit Johan as n eerliekse, stoatege Sunterkloas in t pak. Jolanda lopt mit n zwaarde kop om hom tou te diedeldaantjen.
‘Sunterklaasje kom maar binnen mit joen knecht’, heuren ze inains vanuut de rekreoatsiezoal.
‘Ie mouten hin,’ zegt Jan.
Stoateg, trillend van de zenen, lopen Sunterkloas en zien Zwaarte Pait in de richten van t gezang. In de deure staait José. Zai langt hom n haand en begelaaidt hom naar de grode burostoule op radjes uut de direkteurskoamer, dij nou dainst dut as ‘troon’.
Johan hoalt daip oadem en vertelt de minsen dat e bliede is, dat ze aalmoal zo goud oppaast hebben. De lu in d’zoal mouten lagen. ‘Sunterkloas,’ heurt e din José zeggen, ‘ik heb hier n liestke van lu, dij geern even wat veur joe doun willen en woar ie aiglieks even mit proaten mouten.’
Johan kikt t liestke deur. Meneer Joapengoa dut aaltied de bosschoppen veur mevraauw Prins, dij nait zo goud op bainen is. Juvvraauw De Wit gaait, as t mooi weer is, aaltied mit mevraauw Hensen, dij in n kartje zit, wandeln. En zo komen der n haile riege aan de beurt.
t Is biezunder gezelleg en tussendeur is der thee mit sunterkloaskoekjes en loater op de nommedag kriegen de minsen ook nog n borreltje mit n stukje keze of worst.
Johan speult op n veurbeeldege wieze veur Sunterkloas en Jolanda, dij ale minsen ja goud kin, dut niks as maaljoagen. t Is biezunder gezelleg!
En din komt meneer Kraster noar veuren. Hai is de veurzitter van de bewoonderskemizzie.
‘Sunterkloas,’ zegt e en laagt, ‘ik wil joe bedaanken veur dat je hier vanommedag bie ons wazzen. Ie binnen din wel n olle man, mor ik dink dat wie joe der toch nog n groot plezaaier mit doun, as ons aktiviteitenbegelaaidster José joe veur aal joen muite n dikke smok geven komt.’ De kleur vlogt Johan al weer over t gezichte, mor dat kin gainaine zain, d’Haile zoal klapt in d’handen en din komt José n beetje schuchtern naar veuren. Hail dicht komt heur mooie gezichie nou bie Johan. Heur lipkes toeten zuk om Sunterkloas n lutje doetje op de waange te geven.
Mor din barst ler wat lös in Johan. Hai verget haildal waarom of e hier is en woarom dit aalmoal gebeurt. Hai kin zuk nait meer bedappern. Hai gript t wichtje om d’haals en bakt heur n smok liek op de mooie rode lipkes. José wait ook even nait wat heur overkomt en schrikt zuk zowat dood. Daardeur verlust ze heur evenwicht en vaalt met n beste gang op Johan zien schoot en din … ridt de stoule n lutje stokje achteruut en vaalt ze mit Sunterkloas en aal achterover en daar liggen ze din. De mieter is òfvalen en de board zit ook aargens waar ze nait heuren.
De lu in t zoal liggen krom van t lagen.
‘Gedroag joe n beetje, Sunterkloas,’ ropt aine.
‘Dij lust nog wel n gruin bladje,’ bölkt n aander.
Johan kraabt verlegen overènde en José gaait ook weer staan. Verlegen lagend kieken ze de zoal in en din baint Sunterkloas mit n beste gang de zoal uut. t Volk blieft lagend achter. Zo’n mooie vertonen hebben ze ja nog nooit zain.

In de klaidkoamer komt Johan weer bie zien posetieven. Wat het e nou wel doan? t Haile sunterkloasfeest van dij lu bedurven?
José kikt om d’houke van de deure. ‘n Mooie toustand nait?’ vragt ze lagend, ‘Woarom deest dat?’ Johan hoalt de scholders op. ‘Doe kwamst zo dichtebie en ik wol dat ja zo geern,’ stuttert e. ‘Ik bin ja al zo’n zet gek op die, mor ik dus die ja nooit vroagen.’
‘Dat wis ik allaank,’ laagt José, ‘dat haar Jolanda mie verteld. Doarom hebben wie mit zien baaiden bedocht dast doe hier veur Sunterkloas speuIen zolst en meneer Kraster zat ook in t komplot. Ik haar allaine nait docht dat t zo goan zol.’
Johan laagt. Dij rötterge wichter. Mor n schierder sunterkloaskedootje haren ze nait veur hom bedinken kind.

Dizze moal gaait t over n vraauw dij in de Veenkolonies n bult bekendhaid kregen het. t Is mevraauw Johanna Herolina Duut, mor bie de laifhebbers van de Grunneger literoatuur is ze beter bekend as Duut van Goor.

Ze wer in 1906 geboren in Veendam, gruide doar op en ging noa heur middelboare schoule Nederlands stederen aan Rieksakkedemie in Stad. As je dat deden wer je maistal leroares Nederlandse toal in t veurtgezet onderwies. Zo ging t Johanna Duut ook en ze waarkte veuraal in t tounmoalege Oost-Indië in Soerabaja en loater in Makassar op t aailand Celebes. Dat aailand hait nou Sulawesie.
Van 1936 tot 1950 was ze traauwd mit H.A. van Goor. En nou begriep je ook hou ze aan heur schoelnoam komen is: mevraauw Duut was van meneer Van Goor en zo werd t dus: Duut van Goor. In ons pervinsie komt dat wel meer veur. In bepoalde streken haitte de vraauw noar heur man. As veurbeeld: Antje, de vraauw van Riekus hait din Riekus’ Antje.
Dou Duut van Goor op Celebes woonde schreef ze doar heur eerste bouk: De Klapbrug. Dat bouk het ze al veur d’oorlog schreven, mor wer deur oorlogsomstandegheden eerst oetgeven in 1950. t Bouk is schreven in t Nederlands, mor de dialogen binnen in Veenkelonioals dialect. t Belangriekste van dat bouk is, dat t n schier beeld geft van de Veenkelonies van heur jonge joaren. t Grootste dail van d’oorlogstied het ze deurbrocht in n Jappenkamp. Noa d’oorlog kwam ze weerom noar Grunnen en wer leroares Nederlands in Stad. In dij tied ontstonden de verhoalenbundels Knivveltoons in 1970 en in 1988 as begunstegersbouk van de Stichten t Grunneger Bouk De eerste Grunneger. Hieronder n stokje oet Knivveltoons:

Heb ie t nait in de kraande lezen?
Haren ie t te drok mit vekansie en mit de landen op de moan?
Dat mout t west hebben!
Ik wait, hou cultuur-minded n bult Grönnegers binnen: hou stoapelwies zai mit heur monementen binnen; dat, ik mout t veurzichteg zeggen: HAI IS VOT! Ons OLLE GRIEZE! Hai is gewoon…..vot!
Goat zulf mor kieken: “Vot is vot”; doar is t verlais per slot te groot veur: hou wait wie nou op maart hou loat of t is? t Mout uutzöcht worden:
Woar is dij toren bleven?
Wel het t doan?
Wanneer dat t gebeurd is, wait pelitie al! Eergunsternacht tussen twaalm en tweie. Agent Prins kwam om twaalf uur op t bero: hai haar niks bezunders te melden. Kon hom nog deurgoan wezen, moar dat was nait ze: hai haar niks zain. Ik main: hai haar wel wat zain, Martinitoren.
Moar om twei uur kwam plietsie De Weerd van de maart op bero en zee: “Ik bin laang nait goud!” Hai keek zo roar en verblaaid, dat zai hebben hom op stoule hin zet en zai zeden: “Wat mekaaiert joe din, de Weerd?”
“Ik zai de dingen nait, dij d’r binnen!”
“Dat is niks,” zee agent Woltman. “dat is hail gewoon; t is veul slimmer as je dingen aal zain, dij der nait binnen. Din hè je 7% bloud in joen bloud en de rest is draank.” De Weerd keek hom aan as n hond dij net de keze opvreten het.
“Eerlieks, ik luip op maart en ik zag de Martinitoren nait!”
“Din zat hai die net in de blinde vlek! n Mens het n blinde vlek in de ogen, waist dat wel?
“Joa,” zee de Weerd. “moar dat is din wel n slim grode blinde vlek bie mie.”
Woltman nikte. “Aine het n grodere kop as n aander; woarom zol aine din gain grodere blinde vlek hebben as n aander?
“Moar hai het mie nog nooit eerder in de blinde vlek zeten,” jammerde de Weerd.
Goud, din zollen zai hom mit auto noar huus tou brengen, want as hai martinitoren in vlek hebben kon, din kon zien aigen huus hom d’r ook wel ais invalen.
Zai kwammen op maart en………
“Mekaaiert die niks, de Weerd,” zee Woltman. “Hai IS vot! Goa moar gewoon weer aan t waark, heur!” En zo wait pliesie wanneer of dat t gebeurd is.

Aal onzin ja, mor n mooi verhoaltje.
Duut van Goor het n zet in de redaksie zeten van t Maandblad Groningen. Ook trad ze voak op veur de RONO, de veurloper van Radio Noord. Veur heur verdainsten veur t Grunnegers kreeg ze in 1973 de Culturele Pries van de pervinsie Grunnen. Duut van Goor is in 1979 oet tied komen.

In t begun har Job der nog nait zoveul aarg in had, mor nou, de leste tied, kon e t toch wel vernemen: hai wer riekelk dik. De boksem kneep hom om de middel en hai haar de raime al n goatje wieder zetten mouten.
Zien Sientje har hom der ook al ais op wezen. ‘Job,’ har ze zegd, ‘ast doe zo deurgaaist, gruist nog n moal dichte. Doar moust wat aan doun.’
Job har wat mottjed en zegd dat Sientje veuls te lekker kookde, mor hai begreep wel, dat dat òfschoefsysteem was en doarom har e soavends al ais stillechies in de Libelle keken of doar nait n dieet in ston, woar je in vattien doagen n bult kilo’s mit kwiet worden konden. Der ston niks in wat hom aanston.
Mor dou kwam Sientje mit n idee. ‘Doe moust aan sport doun goan. Lekker bewegen. Dat is goud veur n mins.’
Aan sport doun? Job mos der wel om lagen. Hai was ja al viefteg west. Din stop je toch mit sport? Mos hai der nou din nog aan begunnen? Dat zag e haildal nait zitten.
‘Kloas van hiernoast gaait elke moandagoavend aan t volleyballen,’ wos Sientje, ‘bie dij volleybalklup is n stel rekreanten en dij kinnen nog best n poar leden bruken.’ Ze zol wel even aan Kloas vroagen of e Job d’aander weke moandag aanroupen wol.
Job sputterde eerst nog wat tegen, mor aargens leek t hom ook wel wat. Nait allaine dat sporten, mor bie de sporthal haren ze ook n schiere ketine, woar je joe noa òfloop n pilske kopen konden. En zo wer Job lid van de volleybalklup.

Om haalf aachte ruip Kloas hom aan.
Aiglieks was Job de moud al weer in de schounen zakt, mor hai mos zuk ja wel groot hollen veur Kloas. In de klaidkoamer wer e deur d’aander volleyballers verwelkomd. Hai mos eerst mor even rusteg aan doun, zeden ze. De trainer was n jonk vraauwmins dij heur eerst tien rondjes deur de zoal runnen luit. Job hobbelde mor zo’n beetje mit, mor hai was bliede dou de tien rondjes der op zaten. Dou mozzen ze allerhaande oeveningen doun. Mikt d’aarms zwaaien, rekken en strekken, hakken tegen t gat en zuks wat meer. lederbod vannijs, omreden de trainster was nait gauw tevree. ‘Kom op Job, n beetje deurzetten, hè,’ ruip ze, dou Job even aan de kaande uutpoesten wol.

Gelokkeg kwam aan dat gedou al gaauwachteg n ende. Job poesde as n ol stoommesien. Dou mos e mit Kloas wel tien menuten laank n bale mit de vingers hin en weer tikken. n Enkeld moal lokde dat, mor de mainste keren vloog de bale ale kaanten op, behaalve de kaande dij Job bedould har.
Kloas gaf hom aanwiezens, mor veul holp t nait. Dij bale dee mor woar of e zulf zin aan har. Noa n haalf uurtje zaten ze mit mekoar zwaitend en stennend even uut te poesten op n baanke aan de kaande van t veld.
‘En nou dou we n partijtje,’ besloot de trainster. De koppel wer in twij plougen verdaild en dou ging t lös. Veul brocht Job ter nait van terechte. Elke bale dij van de tegenpartij kwam, vuil veur hom op de grond of vloog hom deur de vingers. Hai was bliede dat de trainster veur t ende floot. Gaauw onder douche en din nog even ain pilske in de ketine. Kirrel, wat was e ja muide. Hai kon mor zuneg t aine bain veur t aander kriegen.

Dou e n haalf uurtje loater in huus kwam, wol Sientje waiten hou of t goan was.
‘Schier, man,’ vertelde Job, ‘mor ik bin wel slim muide. En mien bainen doun mie ook zeer.’
‘Hest spierpien,’ mainde Sientje, ‘dat gaait wel over as t wat voaker hin west bist.’
Dou ze noar boven gingen, om op bèerre te goan, ging Job gaauw even in de badkoamer op t schoaltje stoan. Verdold, t har holpen. Hai was n onze lichter. Bliede kroop e onder de dekens. Hai har n slim voldoan gevuil over zuk.
Sienje schoof noast hom en schoedelde wat tegen hom aan. Job zuchde. ‘Nee maaid, vanoavend mor nait, hur,’ stende hai, ‘ik bin ja veuls te mui.’ Hai draaide zuk op d’aander zied en vuil as n blok in sloap.

Dizze moal gaait t over n slim biezundere dichter. As dichter haitde hai Saul van Messel, mor zien eerliekse noam was: Jacob (of Jaap) Meijer. Hai wer geboren in Winschoot en volgde d’oplaaiden tot jeudenrabbi in Amsterdam. Doarnoa stedaaierde hai geschiedenis en wer e leroar aan t Jeuds Lyceum. In 1941 proveerde hai tot doctor, mor in juni 1943 wer e vothoald en kwam in Westerbörk terechte. Hai overleefde de konsentroatsiekampen, net as zien vraauw en zien zeun, de loater bekende interviewer Ischa Meijer.

Jaap Meijer het n bult publiceerd over de geschiedenis van de Jeuden en ging pas op loatere leeftied gedichten schrieven onder de noam Saul van Messel. Zo verschenen verschillende bundels: Vrouger of loater in 1969, Twijspaalk mien bloasbaalk in 1970, Mien laid dat vlogt in 1970 en nog n haile bult aandern.
In 1993 is Jaap Meijer oet tied kommen in Heemstede.
Even ain van zien gedichten:

Eerappellaand

laand zunder jeudn
ik heb die van neudn
‘k schrief mit dopkes om vingers
om gedichten te reudn.

Kört, zellen ie zeggen, mor dat is t wezen van Saul van Messel zien gedichten. Kört en sober. Hai wol in zien dichtwaark t verhoal vertellen van t laid van de Jeuden in de Twijde Wereldoorlog. Mooi is doarbie de vergelieken van t woord ‘laid’. Dat kin je in t Nederlands vertoalen deur t woord ‘lied’ en t woord ‘leed’. Saul van Messel pebaaierde in zien waark dij twij dingen te combineren. In zien laid klinkt t laid deur van t Jeudse volk.
Nog even aine:

Jeude

gele steern
dien swaarde streepm
steekn mien woord oet
as weepm

Wat dij steern betaikende, waiten ie vervast nog wel. Saul van Messel zag zukzulf as de leste jeude dij t verhoal noavertellen kon en zo adopteerde hai de ‘boesjeude’ dij de wereld mit zukzulf ploagen blift. t Aalweg mor weer pebaaiern om t onzegboare te verwoorden vörmden zien driefveer.
As Van Messel deur Folkernstroade, de Jeudenstroade van Stad, lopt, komt e langs de synagoge, de sjoel.

Sjoel/folkernstroade

wel over dizze drumpel gaait
en in gebed veur ‘t omed* staait
vragt hom dij ales meugelk muik:
vergeef mie heer dak joe nog zuik

(*kast of nis in n synagoge woarin de vief Thorarollen bewoard worden)

Mor t onhail blift hom aaltied achtervolgen. Elke nacht wordt e weer herinnert aan dij nachten in t kamp. De angst gaait nooit meer vot. Is traumoatisch worden. Hail slim dudelk wordt dat oetbeeld in t Nederlandstoalege gedicht ‘sjosjanna’.

Sjosjanna*

vannacht:
je spokestap –
ik streelde
een lampekap

*Was t nait zo dat de Nazi’s laampekappen muiken van mensenvel? Overaal zugt de dichter d’ellende, zulfs in n schoudeuze (kiekdeuze):

Judaeus ludens

olle schoudeuze
vol fantasie
wat kikstoe beuze
deur mien poëzie

zaacht glanzend pampier
as bloud zo rood
ik speul nòg hier
schoudeuze is dood

As herinnern aan zien moeke is hier t volgende gedichie:

In memoriam matris

as klain gedicht
veuraan in mien gedichtenbouk
doar staistoe moeke
mit dien schuddeldouk

En din besloet ik dit verhoal over n slim triesterge dichter, dij maint dat over n tiedje gainaine meer waiten zel dat ter ooit n bult Jeuden in Nederland woond hebben:

Geschiedkundeg onderzuik

leevmde jeuden
hevve nait meer

ol zaarken binn
te minznt bleevm

daanke joe
ons laimeneer

dat dij zo sekuur
wörn beschreevm

nou vragt elk tot ‘t alderlest:

binn hier vrouger
din jeudn wèst

‘Doar konden wie van nommerdag wel ais hin goan,’ stelde Ina op n zotterdag veur. ‘Der is in t kerkje van Börkwerd n middagconcert. Schiere klassieke meziek deur n stel muzikanten van t conservatorium uut Stad.’
Jans, dij der mit dit schiere weer ook wel even uut wol, knikde instemmend. n Endje fietsen was e mit dit schiere zummerweer aaltied wel veur te vinden en din ook nog n stokje meziek.
En zo kon t gebeuren dat Ina en Jans om n uur of twije noar Börkwerd onderwegens wazzen om zuk te goud te doun aan t schiere weer, de schoonhaid van t Hogelaand en aan n concert.
Dou ze om even over haalf drije in Börkwerd aankwamen, was t doar al n oardege drokte. Dat haren ze nait verwacht, mor ja, der zollen wel meer mezieklaifhebbers d’advertensie lezen hebben. Ze konden nog wel even wachten mit noar binnen goan. Doarom luipen ze nog n zetje op t kerkhof rond en bekeken de groaven in de hoop dat ter aine bie was, woar n bekend persoon onder lag. Om tiene veur drije stonden ze weer veur deure. d’Eerste concertgangers zaten al in de kerke. Ina en Jans betoalden n poar euro intree en zöchten zuk n ploatske.
Om drij uur sluig t olde uurwaark in de toren drij sloagen. Drij muzikanten in slipjazen kwamen binnen deur n zieddeurtje en gingen zitten, pakden heur instrumenten en wollen t eerste stok inzetten.
Inains klonk ter van boeten n geroas asof ze mit n dikke zoage de haile kerke omschovveln wollen.
De muzikanten keken mekoar verboasd aan en legden heur instrumenten even weer dele.

n Man veur uut de kerke ging stoan en luip deur t gangpad noar boeten. Ondertussen ging t geroas deur. Noa n zetje kwam de man weer binnen en fluusterde ain van de muzikanten wat in. Dij hoalde de scholders op en ging stoan, luip deur t gangpad en verdween noar boeten. Ondertussen ging t geroas deur.
t Duurde wel vief menuten veurdat de muzikant weerom kwam. Hai hoalde de scholders op, draaide zuk noar t pebliek en ruip boven t lewaai uut: ‘t Concert is n uur uutsteld. Ie kinnen wel even boetendeure lopen goan. Wie begunnen om vaar uur.’
Elkenain was stomverboasd. Wel har de macht om n concert zomor onmeu gelk te moaken? Was dat din nait goud overlegd of was der aine dij t derom dee? Langzoam schoevelde t pebliek de kerke weer uut en doar zagen ze wat of der te doun was.
Op t grode grasveld rondom de kerke was n olde boas mit n dikke motormaaier t gras aan t maaien. Hai zat op t mesien en ging onversteurboar zien gang.
Jans luip noar de man tou en dwong hom om te stoppen mit zien waarkzoamheden deur veur t mesien stoan te goan. Even ston elk doodsangsten uut, want elk was baange dat e overreden worden zol. Mor op t allerleste ogenblik stopde de man en zetde t apperoat uut. ‘Ie speulen mit joen leven, meneer,’ ruip e, ‘zo’n mesien is levensgevoarlek.’
“Woarom mouten ie uutgerekend nóú dat gras maaien?’ vruig Jans, ‘Dat har noa t concert toch ook wel kind.’
De man keek hom aan asof Jans hom n oneerboar veurstel doan haar. ‘Overaal is tied veur, meneer,’ legde hai uut, ‘Elke zotterdagnommerdag maai ik hier t gras. Aaltied om drij uur. Dat wil domnee zo, want dij wil dat as der mörgen dainst is de boudel der schier bie ligt. Zo gaait dat al meer as datteg joar. Doar wiek ik nait vanòf.’ Hai startte de motor weer en ging wieder mit zien waarkzoamheden. Der was dus nait tegen te proaten.
d’Aander bezuikers begonnen te mottjen. ‘Hai wis toch wel dat dat concert hier wezen zol. Wordt dat din nait overlegd?’ foeterde aine.
‘t Liekt wel of de grasmaaiers in dit dörp de boas binnen,’ schol n aander, ‘en doar betoal je din ook nog vief euro veur.’
Ondertussen har Ina zain dat wiederop n kafee was. ‘Kom Jans wie kopen ons doar n kop kovvie,’ stelde ze veur en stevelde in de richten van de kroug. De haile koppel, mit de muzikanten in heur slipjazen, luip heur achter noa. Binnen was van t keboal van t grasmesien gelokkeg niks meer te heuren. Krougholder Luppo Stiekemoa begreep ter niks van. Aanders har e t ja nooit zo drok op zotterdagnommerdag. Zien vraauw en dochter mozzen der aan te pas komen om elk te bedainen. Dou elk veurzain was, vruig e aan Jans woar of e dij klandizie aan te danken haar. Dij dee t verhoal. Luppo laagde. ‘O, is ol Grieto weer aan t grasmaaien? Tja dij krieg je din mit gain stok van zien maaimesien. Hai dut persies wat domnee hom opdragt, wat of der ook te doun is. Mor wacht ais, dij kerels in de slipjazen binnen dat dij muzikanten?’ Jans knikde.
Luppo luip noar ain van de jongelu en pruit even. Dou stonden ze op en verdwenen weer noar boeten. Luppo legde ondertussen wat laange planken over t biljart.
Even loater kwamen de muzikanen mit heur instrumenten in d’haand weerom. Via n stoule klommen ze op t improviseerde podium.
Vivaldi het nog nooit zo schier klonken as in Börkwerd.

Dizze moal wil ik t mit joe hebben over de schriever Jacob Rietema. Hai wer in 1879 in Lains geboren. Noa zien middelboare schoule wer e ambtenoar bie de belasten en kwam zodounde in Haarlem terechte. Mor hai kreeg wènst noar t Grunnegerlaand en dat zetde hom tot schrieven in zien moudertoal.

Hai begon mit t schrieven van schetsen en gaf dij oet in twij verhoalenbundels: Van t Hoogelaand in 1910 en Pluustergoud in 1912. Ook schreef e letterkundeg waark in t Nederlands, dat verscheen in verschillende letterkundege tiedschriften zo as o.a. De Gids en De Nieuwe Gids. In 1916 richtde hai t tiedschrift Gronin gen op woar e soamen mit J. Tilbusscher en G.A. Wumkes de redaksie van haar. Noa twij joar was t al weer doan mit dat tiedschrift en wer t opnomen in t Maandblad Groningen, dat e soamen mit Jelte Dijkstra tot t ende in 1946 laaid
Volgens Hans Elema schreef Rietema t ‘beste en kernachtegste wat t Grunnegerlaand aan schrieftoal’ opleverd het. De nijste lichten Grunneger schrievers, woaronder Jan Siebo Uffen hebben doar zo heur bedenkens bie en vinden dat t waark van Rietema n slim anekdotisch kerakter het mit n typisch vrougtwintegste-aiws mannelek wereldbeeld. Daaier binnen gebruuksveurwaarpen en vraauwlu dainen allain mor veur entourage. n Veurbeeld hiervan komt van prof. dr. Siemon Reker in zien bouk Kiek ais aan. t Is n stokje oet t verhoal Hannekemaaier:

Hannekemaaier

Ien dei kolle winter van twaalf op dartien kwammen Geert Klaaiker en zien vrouw verder achterop as ze nog ooit van heur levend west haren. Wat ze oververdaind haren ien ‘t zichten en mit ‘t eerappels reuden was veur Midwinter al schoon op, deurdat Geert vot om Allerilligen al gain waark meer haar en ien Jannewoarie, dou ‘t nachten achter ‘n kanner ‘n bakstain dik vroor, zatten ze zunner eten en zunner braand, want woar hai ook laip, te verdainen was d’r niks. Aan verhongeren kwam ‘t gelukkig nait tou, omdat ze zooveul eerappels onder berren haren, dat ze mit heur vaier kiener ‘t lief teminsent ‘n poar keer doags goud vol kriegen konden, moar Geert zien vrouw wor den ien ‘t leste toch allernoarste slap en seupel van aal dat eerappelgedou.
Ze hil ‘t gelukkig op bainen, moar doar haar je ‘t den toch ook krekt mit zegd, want ze wör zóó hoamel en zoo moager dat je heur wel om poesten kend haren. Goud haalfweg Jannewoarie, dou d’r scheuvelies kwam en Geert ‘t geluk haar dat hai as boanveger aannomen wör, lichtte ‘t weer ‘n beetje op bie hom ien hoes. Hai verdainde zoo veul dat ze weer wat brood en wat vet en ‘n stukje spek kriegen konden en, gelukkig, dou zaag hai dat dei seupelhaid van zien vrouw naarns anders van kwam as van dat hoamele eerappelgoud. Bie dag wör ze fikscher en staarker en Geert docht al dat ze ‘t wonnen haren, dou ‘tj net eerste daag van Febrewoariemoand deui weer wör en ‘t mit verdainen ien ains weer haildaal of loopen was.

Mor t bekendste is Rietema worden mit zien Dagbouk van Mevraauw Slapsma-Tiessens. Dat verscheen tussen 1924 en 1948 in t Maandblad Groningen en loater tot 1961 ging t wieder in t Nijsblad van t Noorden. De komieke menaaier woarop zai toal verkracht woarbie zuver Grunnegers overgoten wordt mit n Algemain Beschoafd Nederlands sauske is slim aandounlek. Mevraauw Fenna Slapsma vindt plat proaten mor dom en sprekt doarom allain mor ‘Hollands’, of wat ter veur deurgaait. En dat gaait din zo:

Zo, het leven gaat zijnen gewonen gang, krekt gelijk hoe zwaar één ook door ‘t Lot bezocht wordt en zo is dan ‘s Zondags na oude Mei ons nieuwe meid, onze Kornelisje bij ons in dienst komen. Ja, dat raast misschien wel een beetje gek, dat Kornelisje, maar zij stelde haar zelf voor als Knelske, nu en dat wou mij ja heel niet aan. ‘k Ben nu al jaren en jaren aan den gang om mij te waren voor alles dat plat en oddinair is en zo, nu en om dan alle dagen van voren af aan weer aan ‘t Knelsken te gaan, Dat kon ik ja niet over mij krijgen en zodoende heb ik er dan maar Kornelisje van maakt al is dat ieder keer eenen helen mond vol vanzelfs en al is ‘t wicht zelf er in ‘t begin maar min over te spreken.
”k Zou hier wel oogelk praten hebben wij afsproken’” zei zij, “maar daarom kan mevrouw mij mijn heigen naam toch wel ouden laten.”
“Zo moeten jij nu niet opslag beginnen” gaf ik haar weerom en dat nog al een beetje vinnig ook, “jij krijgen elke maand vijf gulden extra, dat jij schier praten zullen, maar als er dan buitendes nog zo ‘t een of ‘t ander is dat nog niet aanstaat, moeten jij mij er ook stil mee geworden laten.”
“Nu,” zei ze toen weer, “wat mevrouw d’r van maken wil, dat kan mij nog zo veel niet verschelen, as dei ol boer moar nait zo begunt.”

Lees t mor ais lu, joe breken joe de tonge zowat over dizze kromme toal. Toch binnen n bult schrievers dij t ook perbaaierd hebben.

Snij

Snij
O wonder
nou snij ik onder
n klaid van snij
dij stil en lij
uut hemel doalt
en dwirreldwoalt
woar of ik kiek
in t prille riek.
En lij en licht
op mien gezicht,
aal overnij
de fiene snij.
En zunder èn
gaait t deur mie hen:
O wonder
nou snij ik onder.

Dit gedicht geft de sproakeloze verboazen van de dichter Simon van Wattum weer over t mysterie van de noatuur.

Simon van Wattum kin je rusteg de grootste dichter in de Grunneger toal nuimen. Hai wer in 1930 op Knoal geboren en begon op de Mulo al gedichten te schrieven. Hai waarkte n zet op de metrazzenfebriek in Winschoot en leerde doar zien loatere vraauw Gepke kennen.
Om zien inkomen te vergroten bleef e schrieven en in 1949 publiceerde hai zien eerste bundel ‘Grunneger veurdrachten op riem’. Doarnoa kwam der al gaauw meer: bundeltjes mit riemkes en fullitons veur verschillende kraanten en tiedschriften en vertoalens van teneelstokken. In 1954 richtde hai, soamen mit Jan Niehof en Willem Diemer, t literaire tiedschrift t Swieniegeltje op. Dat tiedschrift het zunde genog nait n laank bestoan had. t Gaait hier te wied om alle waark van Van Wattum op te nuimen, doar binnen wel aander meugelkheden veur. In 1955 muik e van t schrieven zien offisiële affeer en kwam e as journalist bie de Winschoter Kraante in dainst en loater bie t Nijsblad van t Noorden. In dij tied ontstonden de columns over de echtpoaren Steven en Wemeltje in t Oldambt en Kneels en Biene in de Veenkolonies. Dij verhoalen binnen nog aal goud leesboar.
Hai schreef in t Veenkolonioals en t Oldambsters.
Even n stokje oet Kneels en Biene:

Over loater

,,As ik ter nait meer bin,” zee Wemeltje, ,,den moust nait allinneg blieven. Doe hest twij linkerhanden. As aine zok nait n beetje om die bekommert, den komst om in dien aigen smeer.” ,,Wat is dat nou weer veur n roar geplaas. Ie hebben ‘t eten nog nait deur d’haals of doe begunst over zokswat.” Ze keek noar Steven zien knije. n Druppel vette stip haar n grote kringe moakt op ‘t broene striepkoar van zien boksem. ,,Dat is hom ‘t ja juust,” zee ze, ,,alderdeegs bie ‘t eten moust nog graimen.” ,,Moak doe die nou moar gain zorgen over mie. Ast nog n zetje zo deur gaait mit dat gevit van die, den kom ik oareg eerder oet tied as doe.” ,,’t Is gain vitten,” zee ze, ,,moar ik vuil miezulf ja wel. Ik wil nait tegen die kloagen, moar aans…” Ze keek noar de punten van heur petovvels en dat kostte heur muite genog. ,,Wat hest den,” schrok Steven, ,,onder ‘t eten was der toch nog niks.”

En zo gaait t verhoaltje wieder. Gewoon over alledoagse lu mit alledoagse proat.

De gedichten van Van Wattum binnen verzoameld ter ere van zien vieftegste verjoardag in de bundel Twijstried en loater kwam der, laank noa zien dood, nog de bundel Aigen Woarhaid, woar ook n CD bie zit mit veurdrachten deur de dichter zulf. Simon van Wattum het verschillende priezen kregen veur zien schriefwaark: In 1964 gaf Stad Grunnen hom de Hendrik de Vriespries, in 1975 kreeg e de Culturele pries van de provinsie Grunnen en de Stichten t Grunneger Bouk vereerde hom in 1981 mit de literaire pries.
Ik sloet òf mit n gedicht oet de bundel Twijstried:

Rozen

Tegen
‘t venster rozen swoar van regen.

Hangen
deel tot ain heur zaacht zel vangen…

En stillen ‘t glen verlangen.

Tegen
‘t venster rozen swoar van regen.. .

‘t Is
of kom ik die weer tegen.

Elkenaine het zo zien laifhebberijen. d’Aine gaait geern vissen en n aander zit de haile doagen op t voetbalveld om tegen n bale aan te trappen. Mien jongste zeun zwemt geern en mien vraauw het heur haart geven aan t vioulespeulen. Zo het elk wel wat.

Mor n poar doage leden kwam ik inains aine tegen, dij der wel n hail vremde hobby op noahuil. t Was n vraauwmens en zai vertelde dat ze geern noar kremoatsies tou ging. Smörns al op tied raaisde zai mit traain noar Stad en nam din de bus noar Selwerd om doar d’haile dag bie t liekverbranden te wezen.

Tegen n uur of zezze kwam ze in traain noast mie zitten. Ze legde heur jaze in t rik boven heur zitploatse en begon in heur taske te zuiken. Doar hoalde ze n appel uut en nam n beste hap. Veegde zuk mit de rogge van de haand de mond òf en kaauwde genougelk.
‘Dat dut n mens goud,’ zee ze en laagde mie tou, ‘k Heb d’haile dag nog nait veul aans had as kovvie mit kouke. Dat verveelt op t leste ook.’
Ik keek zeker nogal roar, want ze begon votdoalek uutleg te geven over heur ‘kovvie-mit-kouke-dieet’.
‘Ik bin op kremoatsie west,’ verdudelkte ze.
Ik begreep ter nait veul van. Ze muik nait de indrok dat ze slim lee onder t verlais van n femilielid of bekinde.
‘Mor ie hebben vandoage toch wel wat aanders eten as kovvie mit kouke?’ vruig ik: ‘Zo’n kremoatsie duurt toch nait de haile dag?’
‘Man, ik heb ter vandoage vieve had. Ik bin al vanòf vanmörn zeuven uur onderwegens.’ ‘Waarken ie din in t krematorium?’ leek mie n logische vroage.
‘Nee man. Ik heb doar aiglieks niks te zuiken. Ik goan doar gewoon hin, omdat ik zo’n uutvoart zo plechteg vin.’
Ik keek bliekboar asof ik n spouk zag.
‘Nou kieken ie verboasd?’ vruig ze: ‘Der binnen wel meer mensen dij mie nait begriepen. Ik heb nou ainmoal dij tic. Ik bin vandoage dus noar vief kremoatsies west en ik von t prachteg.’
Ik kreeg zo langzoamerhaand t gevuil, dat ik mit n haalve goare te doun haar. Wat was dat wel veur aine dij doar tegen mie over zat? t Leek wel of ze mien gedachten roaden haar.
‘Mainen ie dat ik nait normoal bin?’ wol ze waiten en zunder op antwoord te wachten ging ze wieder: ‘Dat mag ik nou zo geern, hè. kremoatsies. Dat is zo te reken mien hobby. Ik hol van dij plechteghaid en dij meziek. Elke kremoatsie is weer aans en overal beleef je wel wat. Olle bekinden zai ik ter ook veul. En den dij kovvie dij ze doar schenken. Net mien smoak, man. t Begon vandoage mit n ol mens, dij negenteg worden was. Veul volk was der nait. As je old binnen, din binnen ze bliede, dat ze joe endelk votstoppen kinnen. Dat was bie dizze bliekboar ook t geval. n Man of tiene wazzen der mor. Mainst ollechies. Wizzen dij teminsten wat heur veurland was. De kinder wazzen der vanzulf ook. Twije van ook al tegen de zeuventeg. Zo te zain zol aine dervan wel gaauwachteg ol moeke achternoa goan. Dij heb ik noa òfloop mor ekstroa dudelk kondoleerd. De jongste van t haile stel was n domnee. Mor dij kon van t haile gedou ook gain sukkeloa moaken. Meziek sluig ook naargens op. Nee, dat was t nait, hur. Mor goud dat ter vrizze kovvie was.
De twijde van dij dag was n mooie vertonen. n Kerel van n joar of zesteg. Net nait aan zien pensioun toukomen. Doar haar t riek n bult veurdail bie. Veul volk was der en gain domnee. t Was n sosioale en dij hebben ons Laimeneer der nait bie neudeg, mainen ze. De veurzitter van d’òfdailen van de partij dee t woord. t Was toch zo’n goud mens west en hai haar zoveul goud doan veur aandern. Aaltied in de weer veur de zwaksten in de soamenleven. Hai haar veur elk aaltied kloarstoan en nou was e dood. Haartverlammen! Tiedens n vergoadem nog wel. Mooie meziek hadden ze der wel bie: “Morgenrood”. Ie waiten, dat laid dat vrouger aaltied op radio was as de VARA uutzenden haar. Noa òfloop kovvie. Nou doar haar ik t toun wel aan tou.’
‘Hebben ze din nait deur, dat ie der nait bieheuren?’ vruig ik mit n ongeleuveg gezichte.
‘Netuurlek wel. Mor ze kinnen joe toch nait votsturen. Op kremoatsie goan is ja vrij. Ze kieken wel roar as ik elke moal weer verschien. Ik dink dat ze mie doar wel al kinnen. Vannommerdag wer der n rieke stinkerd verbraand. n Haile auto vol mit bloumen was der bie. Al t volk in t zwaart. Wat dat mens wel allemoal veur goud doan haar, doar ston je versteld van. Doar was n normoal mens nait tot in stoat. Doar haar je wel twij levens veur neudeg. En ale mensen mor janken. Prachteg! k Mos recht n beetje mitgrienen en ik haar de man ja nog nooit zain. Noa òfloop weer kondoleren en kovvie drinken. t Was n haile dringerij, omreden t was der hartstikke vol. Zunde genog kon ik nait tot t leste blieven, want aans haar ik de traain nait hoald.’ Ze zakde achterover en keek mie voldoan aan.
‘Dat ie doar nou oardeghaid aan hebben,’ zee ik.
‘Oardeghaid, man? Ik vin dat ja t mooiste wat ter is. Overmörn goan ik weer. Mörn kin k t nait wachten, want din is mien nichte joareg.’ Wie wazzen in Scheemde. Doar stapde ze uut. ‘t Beste hur,’ groutte ze mie.
‘Goeie,’ zee ik, ‘tot op joen aigen kremoatsie.’
Ze gloop mie aan asof ze mie wel opvreten kon. Wat n mens, docht ik dou de train wieder ree.