Friedrich, Willem

Haarde noordwesterstörm hoelde deur de bomen. Grote snijvlokken juigen mit roazend geweld over t laand. Sloden stoven vol en loanen wazzen schier onbegoanboar. t Was gain doun om bie t pad te wezen en al haildal nait mit n koetse. Der was gain steern aan locht dij koetsier Stoffer
Bultje de weg wiezen kon noar de waarme stale. Ieskold zat Bultje op de koetse, d’ogen haalfdicht knepen tegen de snij dij hom in de gezichte striemde. De hereboer en zien vraauw zatten lekker waarm en dreuge achterin d’koetse en haren niks te kloagen. Dat haren ze toch al nait. t Was dij oavend veur Kerst in Haarbaarg Bennewolle weer loat worren bie t teneel en kerstzingerij van de rederiekers. Dou t oflopen was gongen Blijhamster boeren noar d’jachtwaide om doar rond de stamtoavel mit n borreltje en dikke segoare te snaren hou goud gewas dit joar schudt haar. En houveul strogeld ze wel nait in d’buutse steken konnen. Joa, de coöperatieve strokartonfabrieken Dollard – Reiderland haren goud boerd.
Stoffer Bultje paasde in d’deurrit op de peerden en zat wat te doddern op n stropakke. Hai docht aan vrouger, n aarme tied. Hou hai op kerstoavend mit zien pabbe en moeke, 3 bruierkes en 2 zuskes noar t zundagschoulfeest ging. Domie vertelde aaltied t Olde kerstverhoal. Meester speulde op t örgel en kinner kregen appelsientje en sukkeloademelk, kopke zulf mitnemen.
Stoffer en zien Haarmke mozzen ook nog aaltied kraben en knooien om rond te komen. Mor och, der wazzen aaltied nog lu in de wereld dij der nog beroerder aan tou wazzen.
“Tou Stoffer, span de peerden in, wie goan noar hoes.”
Stoffer dee wat hom zegd wer, hai sprak zien boer nooit tegen. Koetse ston kloar, mevraauw hees zuk der in en boer Diekemoa wurgde zuk ook.
Hai zal wel weer n haalf kan jenever te veul op hebben, doch Stoffer en drukde hom nog beetje aan. Diekemoa zat net nait klem in t deurke van de koetse.
“Geef mie dat hier.” De bevelende stem van Diekemoa stak Bultje. Zulfs op kerstoavend kon e zuk nog nait christelek gedroagen. Swiegend langde Stoffer hom n zwoare blaauwe matte tou, dij zo te zain vol zat mit wat fleskes wien en puten vlais en worsten.
“Wonnen mit verlötten”, smaigelde de boer en vlijde zien kostboarheden tussen de knijen. Bultje gooide mit n klap deurke van d’koetse dichte en klom op de bok en “vot”, de peerden spanden zuk aan en zetten de gang der in. Bultje mende veurzichteg d’peerden over d’loane bie t licht van d’koetslanteerns, langs dij aine, griezelege kolke, richten Blijham om zien boer noar hoes te brengen.

De störmvloud van 1868 haar daipe goaten sloagen in de Dollerddieken, dij nog mor goud en wel aanlegd wazzen. Deur t netuurgeweld sluig t wotter bodemloze goaten in de grond. “Dat binnen kolken”, zeden de Blijhamsters. “Denk ter om nait te dicht bie komen”, zeden d’ollen tegen heur kinder, “zitten boesjeuden in.” Bultje was nou dicht bie n kolke woar t wizze spoukte. De störm hoelde en brulde of e woarschaauwen wol: ”Goa nait wieder.” Even docht Bultje der aan om weerom te goan. Mor de boer beukte tegen de kappe van de koetse en bölkde: “Bin we nog nait op ploatse? Vot moaken.”
Stapvouts ree e wieder en heurde de boer weer: “Deurrieden, zeg ik die!”
Bultje wol wat roupen over boesjeuden en widde wieven, dou hai inaains n ieselek gegier heurde. En de omgeven hail even helder licht wer as deur n bliksemschicht. En boven d’kolke zweefde n widde gedoante …. en nog aine … en nog aine. Peerden sluigen van schrik op loop, liek op kolke òf. D’koetse mit peerden en aal wer der as deur n iesdern haand in trokken en verdween haildal onner wotter.
Bultje, as deur n wonder ontkomen, kwam weer bie zien benul in d’kaante in t rait. t Was stil, ieselek stil op dij dou mooie 1e kerstdag. Moudeloos luip e noar d’boerderij van zien boer.
De eerste hoanen begonnen al te kraaien. Bultje zag dat de loeken nog dicht zatten, n Swaarte koater luip te jaauwstern om t hoes.

Om 5 uur nommerdoags begon de kerstdainst.
Zo as aaltied gingen Bultje en de vrouw der hìn. D’kerke zat stampvol. Kerstboom ston te pronken, keerskes brandden en kinner zongen mit heur iel stemkes t ‘O denneboom’. Ze dochten den weer aan heur aigen kinnnertied en kregen baiden slovve ogen bie t heuren van ‘Stille nacht, haailege nacht’.

t Vol op: d’herenbaanke van de Diekemoa’s bleef leeg. Der bekroop Bultje n maal gevuil …. Domie haar t over vrede en verdroagzoamhaid, over geleuf en ongeleuf. En domie zöchde noar n goddeleke verkloaren woarom dat de vrome boer en zien vraauw zomor in de bodemloze kolke verswinden konnen. Mor domie zol domie nait wezen of gaf de gemainte toch nog wat hoop. Want ons Laimeneer was wel wat mans. Domie rekende op n wonder ….. Oamen. Dou Stoffer noa t gebed d’ogen weer open dee zag e …… Diekemoa en de vraauw doar toch in t kerkbankje zitten?

“n Mooie preek”, zee e dou e weer mit de vraauw aan aarm noar zien hoeske ging. Hai sweeg even en zee: ”t Is aal zo wonderlek…..” In hoes gooiden ze nog n törfke op kaggel, keerskes in dennetakke werren aanstoken en der kwam lekker potje mous op toavel, mit krentjebrij noa. Mit kerst eet je toch wat je t lekkerste vinden, en dat is mous mit n stukje vet spek en krentjebrij. Zulfmoakt. Geld veur luxe dingen haren ze nait en ook gain verlangens der noar. Mor toch …..
Inaains heurden ze gestommel bie d’achterdeure. Stoffer gong kieken, dee deure open en keek allain de duustere oavend in. Der was gain mens te zain. Op schoonschrobt stroatje zag e wat stoan …. t was net zo’n matte dij e boer Diekemoa aanlangd haar.
Blaauwe matte ston midden op t zwilk van d’keukentoavel. Stoffer en Haarmke wazzen nijsgiereg. En joa, n beetje zenuwachteg stak Stoffer de handen der in en legde dou sikkom plechteg n grote relloade op toavel en doar bleef t nait bie. D’haile toavel kwam vol te stoan mit alles woar ze stiekom aaltied n beetje van dreumd haren. “Och goi ….. goi …..”, steunde Haarmke, ”wel wil ons dat nou tou?”
Onder in matte lag n kerstkoartje. “Loat zain wat der op staait.” Stoffer kon zuk mor net bedappern.

Stonnen nait veul woorden op.
Allain: As deur n wonder

“Doar mout t woaraargens wezen,” zee plietsie Jansmoa tegen zien kelegoa.
Langzoam reden de baaide agenten in heur Volkswoagenkje deur d’polder richten t hoeske van Bertus Neuze. Ook n fietslanteern dansde dij duustere, mistege oavend over t polderweg en dook as n schim oet de mist op. Jansmoa stuurde d’auto rusteg aanzied om te veurkommen dat e de man van de zokken rieden zol. Dou de fietser heur veurbie ging keken ze baaiden liek in n poar gloeiende zwaarte ogen dij verswonden in de duusternis.

Bertus Neuze was gain onbekende van de plietsie. Bertus was biezunder, n Ainzaalm dij zuk aal meer van de wereld òfkeerd haar en in de polder n teruggetrokken leven laaidde. Sums zaggen lu hom mit n geweer rond t hoes lopen. Den mos der n muske aan leuven. Mor dat was zien rustege kaante. Der wazzen ook mementen dat e mit zien geweer deur de klai benterde en haard reerde: “Schait dood, tou schait dood, dat is n bevèl.” Den schoot hai wild om zuk tou of hai t tegen n hail leger opnemen mos.
De buren wozzen nait veul oet zien verleden.
Bertus was n old-Indiëganger, zo as ze zeden. Zien zuster haar n moal verteld dat e in 1946 oproupen wer en noar dat verre land stuurd om dail te nemen aan politionele aksies.

Nederlandse soldoaten mozzen Indiërs onder de doeme holden, desnoods mit geweld. “De Staat zij geprezen”, haar Bertus plechteg zegd dou hai mit plunjezak op nekke op boot ging. Zien moeke haar der nog gauw n Grunneger dreuge worst instopt en hom de bosschop mitgeven: “Komst toch wel weer mienjong hè, en dou gain verkeerde dingen.”
Bertus haar t nait wieder schupt as n ainvoudig soldoat van de ‘7 December Divisie’ en von dat al méér den zat. Hai haar wat tegen gezag, strepen en baalken. De Nederlandse soldoaten mozzen der goud achter tou om de Indiërs onder de doeme te holllen En t ging der voak wat roeg aan tou. n Mensenleven was nait veul weerd. “Der mot doar in Indië wat veurvalen wezen, aans kom je doar toch nait haalf gek weer vot”, wos Jansmoa.“ Hai het aaltied spinnen in de kop hollen… en was baange veur n gaist dij hom hier in t polder nog vinden kon, om mit hom òf te reken. As Bertus n keer weer te roeg mit zien geweer omsprongen was, den mos plietsie der heer. Nou was t weer zo wied. Hier most wezen……. t hoeske van Bertus dook in de mist op as n ailaand in d’oceoan.
Rusteg deden baaide mannen t hekje open en luipen op vaarveloze achtedeure tou. Deur n roetje schemerde voag wat geleg licht. Jansmoa beukde op deure en ruip: “Volluk.” Mor aal wel der kwam, Bertus nait. Jansmoa stödde mit scholder tegen deure aan, dij kroakend open schoot. Baaide agenten luipen vot deur noar t keukenkje of wat der veur deurgoan mos. Nette boudel haar e der nait van.

“Bertus… woar zitst,” mor t bleef doodstil. Katte veur de potkaggel rekde zuk goapend oet, slingerde wat mit steert en gong der weer bie liggen….. meer leven was der nait in t hoeske van Bertus Neuze. Mit heur zaklampen beschenen ze de ruumte dij vrouger n ordentelke woonkoamer west was. De lichtstroalen bleven rusten op n poar vouten mit grode goaten in de zokken. De lichtbundel kroop troag over n liggoam van n wat roege kerel dij stokstief haalf onner toavel lag. Zien doodse grèle ogen wazzen richt op t franje van t pluchen toavelklaid, “Dood,” Jansmoa knikde en zee “zo te zain, joa,” sweeg wieder en keek om zuk tou. Aan t broene behang hongen wat kromtrokken fotootjes woar n montere jongkerel in n legerpakje opston. Mit n segretje in de mond leunde de soldoat tegen n palmboom. Op n aander ploatje wazzen n koppeltje jonge soldoaten op n Pasar te zain. Bertus ston lagend veuraan. t Zag der vredeg en vrolek oet. Doar op versleten kokesmatten lag dij lagende jongkerel van dou, dij nou bie zetten t pad goud biester was. Was der sproake van moord, baide agenten haren gevuil dat t verleden Bertus inhoald haar. Welk gehaim druig dij dode doar onner toavel mit zuk?

‘”Mannen roei als vergeldingsactie deze kampong uit..,” brulde de kommedant tegen zien soldoaten. Hai zag achter ale Indiërs n vijand en woar mit òfrekend worren mos. Ook mit weerloze vraauwlu en kinder. Bertus luit zuk nait mitvuiern op collectieve woanzin van wat zuk doar vot òfspeulen zol: dood en verdaarf. De eerste schoten vuilen. Van achter t stroekgewas legde Bertus ook aan. Hai twievelde: dit kon je nait doun. Van alles spoukde hom deur de kop, Hai doch aan zien kinderjoaren en de bosschop van zien moeke soesde hom deur de kop: ”dust gain verkeerde dingen mejong hè”. Nou haar e d’opdracht om onschuldege mensen aan te valen. Aal veur de goie zoak… joa, joa! Der knapde wat bie Bertus en ruip e inains: “vaal dood mit mekoar, ik dou hier nait laanger aan mit! En smeet zien geweer in de stroeken en brulde: “Ik goa noar hoes!”
De kommedant nam dat vanzulf nait, wèr wild en brulde dat soldoat Neuze n verroader was en n dainstwaigeroar. “Dien straf is,” en de kommedant greep doarbie n weerloze vrouw bie heur kleurrieke sarong en kwakde heur tegen n mure. Dou commandeerde e: “Sodaat Neuze laat zien wat je waard bent, schiet deze vrouw dood. Lafbek, schiet dat mens dood. Schiet, zeg ik je, dit is een dienstbevel… VUURRRR!!! Nog aaltied gaalmde t woord “schait dood dit is n bevèl” deur Bertus zien kop, dij der gain road mit wos. Dij dode Indische vrouw bleef hom in kop spouken. Mor slimste wazzen dij gloeiende ogen van heur man dij hom zo vol hoat aankeken haren en ruip nog net veur hai ook òfvoerd wer: “Ooit bist doe aan de buurt k wait die te vinden, woarst ook touholst.”
Duurde mor even of t hoeske van Bertus was vol plietsiemensen op zuik noar sporen van de doader. t Ainegste wat ze vonden was n kris mit n holten handvat woarop mooie Indische figuren sekuur oetsneden wazzen.” t mes stak dwars deur n foto oet n ver Indisch verleden. “t Zel n souvenir west wezen,” zee Jansmoa.

Dijzulfde oavend fietste der n man over t polderweg noar d’uuterdiek, langs de verloaten barakken van t vrougere ambonezenkamp. Hai struunde over diek en kwelder richten t Wad. En lösde as vanzulf op: in t duuster van de nacht.

Mit dit verhoal het Willem in 2010 d’eerste pries wonnen van de Grunneger schriefwedstried in t Oldambt

De loate oavendzunne kleurde dij nommerdag t Metbroukbos, haarfst. n Diezege wind waaide t eerste blad van de bomen en dwarreln hom veur de vouten. De winter was onderwegens, veur hom nait allain n t tied van òfstaarvend leven mor van, noar te hopen, n nij begun. Hai vuilde zuk deur de noatuur opnomen en von aaltied de rust dij e neudeg haar om zien kop weer moezenustenvrij te kriegen. In gedachten, mit kop daip in de kroage, volgde e n pad. Nog even deurlopen, den zat e zo rond t waarme heerdvuur van d’Haarbaarg in Smilke.
Innains wer de stilte roeg versteurd deur n hond dij mit veul spektoakel op
hom òf stoof en hom aan de boksempiepen n ziedpad in trok. Kraaien vlogen mit n iezelk lewaai oet de bomen op. Nijsgiereg en bedochtzoam volgde hai t hondje tot aan n open stee in t bos. In t schiensel van de rood ondergoande zunne ston n persoon, stokstief aan de knijen tou in t wotter van n veendobbe. Zo te zain n schoamele vraauw, verdaipt in heur aigen spaigelbeeld. Stilaan pebaaierde e dichter bie heur te komen. t Menske bleef bewegenloos, tot ze biezied keek en hom stoan zag. ‘Vot hier!’ ruip ze inains mit hoge schèlle stem en weer vlogen van schrik kraaien op oet de bomen. Ze zwaaide hulpeloos mit heur aarms om te beduden dat ze allain wezen wol. Allain in heur roadelooshaid op heur weg noar t ènde.
De man bleef mit zien aigen verwarde gedachten kieken noar dij ontredderde vraauw. Hai was der deur komen en zai doar … op raande van zied en aander zied?
‘Ik wil nait langer … goa vot hier, loat mie …’ en heur geroup versturf in n zaacht kloagelk jammern en ze dee weer n stap wieder t wotter in.
Hai wol wat tegen heur zeggen … mor welke woorden gebruuk je om n mens, gevangen in aigen spaigelbeeld en hulpelooshaid, weer bie zukzulf te kriegen. Is ingriepen n vörm van mededogen of is t juust nait? Even haar e dij twievel.
Wat e precies zegd haar, wos e achteròf nait meer, mor van zien woorden wer ze rusteg en hai zag dat ze twievelde. Mitlevend stak hai zien haand noar heur oet en geboarde: kom mor, t is goud. Mit grote, treurege ogen keek ze hom aan, mor bewoog nog aal nait.
Doar stonden ze, twij zuikende mensen in t licht van d’ondergoande zunne.

Noa n stille innerleke stried luipen ze soam, elk verzonken in aigen gedachten, over t bospad wieder. t Hondje kwispelde nou vrolek om baaiden tou.
‘Hou hait e?’ vruig e, en verbrak zo de stilte.
De vrouw zuchtde daip. ‘Max. Joa, Max …,’ zee ze mit n beknepen stem. ‘Dij noam heb ik hom geven. Ons lutje jong haitde Max. Zien zesde verjoardag haar we net vierd, dou e bie ons veur t hoes, deur n veuls te haard riedende auto dood reden wer. Dat was t begun van ale ellènne.’ Dou was ze nait meer te stoppen en störtde ze heur gemoud over hom oet. ‘Nou was ik kloar mit ales … mit d’haile wereld. k Wol nait meer, k wol ook dood.’ Heur stem verwaaide mit de haarfstbloaden, onmacht wer stil verdrait. Hai mos weer denken aan de woorden dij hai lezen haar op zien zuiktocht noar de zin van t leven: wie binnen aal mensen, hou verschillend ook, wat we ook mitmoaken of te ondergoan hebben. Wie mouten laif en laid dailen, wie mouten pebaaiern mekoar te begriepen.
Laif en laid mit mekoar dailen, dat begreep e méér as ooit, dou e noar de vrouw keek dij noast hom luip en t leven mui was. Veurzichteg legde e troostend n haand op heur aarm.
Noa nog n stuk lopen en zwiegen, wazzen ze op stee. Hai nuigde heur en zee dat der ook ploats veur heur was in dizze haarbaarge.
Ze twievelde, mor luip toch mit, dou hai de deure veur heur open huil. Soam schoven ze aan n toaveltje in dij mooi verbaauwde olle boerderij. De sfeer was der waarm en hoeselk. In t licht van n poar keerzen nam hai de vraauw even goud in zuk op. Slierten soeterg hoar hongen rond heur deur t leven taikende en toch wel knappe gezichte, woarin twij trieste ogen hom aankeken. Op d’achtergrond klonk zaachte, sfeervolle meziek.
De vraauw haar baaide handen beschaarmend om n dampende beker sukkeloademelk vollen en was in gedachten wied vot. Dizze ruumte was veur heur n vredege wondere wereld vol waarmte en licht. Heur ogen werden slof. Ze keek hom vroagend aan en dou vertelde hai zien levensverhoal. En nou luusterde zai.
Loater, mit elk n pankouk in t lief, luipen ze soam noar d’oetgang de duustere oavend in. Max wees heur de weg.

t Was as vrouger, dou de kerkgangers en lu dij der niks van hebben mozzen mekoar op stroate mit de nekke aankeken. In loop van joaren kwam der wel sleet op. Kerken kropen as hokkelingen oet aarmoude bie mekoar. Der wer aal meer begrip opbrocht veur n aander zien denken en doun.

Mor non bruide der weer wat. Ging nou es nait om t geleuf mor om aans wat, ging om wind. Loat waaien, zol je zeggen. Was t mor zo ainvoudeg.
Wind krieg je vergees, mor ja.
Feestzoal in café Bolhoes luip al op tied vol mit striedvoardeg volk woapend mit spandouken en protestborden. De teksten, dij der mit hoanepoten op kladderd wazzen, luiten zain dat we mit veur en tegen – windmeulens – van doun haren. Men wol mie dudelk moaken dat ons prachtege wereld om zaipe brocht wer as der nait rad ingrepen wer.

t Roasde en gromde in t zoaltje woar aans n vredege stemmen heerste, zeker as de mondörgelclub oefende onder laaiden van vraauw Bolhoes dij zo mooi de vogeltjesdans mit blauwaanlopen kop oet heur mondörgeltje tovern kon. Nou vol der niks te vogeltjedansen, mor kwamen der ernstege zoaken op batterij: ons wereld mos red worren.
Op teneel tegen achtergrond van bordketonnen hoeskoamerdecor, zatten twij manlu in n strak pak en aan aander zied van toavel wazzen twije delestreken mit kop of ze dij laind haren van Fré Meis. Aktie, haarde aktie, zeden dij koppen. Aan mien toaveltje zatten twij vraauwlu van wat onbestemde leeftied. ‘Wat binnen ie … veur of tegen?’ vruigen ze teglieks aan mie. Heur gezichten luiten zain dat n verkeerd antwoord veur mie n enkel raaize Siberië betaikende.
‘Ik … k wait nait, wel wordt der beter van?’ zee k haardop.
‘Zal ik joe dat den even vertellen?’ zee bloumkeklaid mit n knieps mondje woar de segrien oet kwielde. ‘Boeren,’ mit noadruk: ‘boeren … dij worren der schatriek van. t Gewas woar t hier om gaait brengt meer op as waaite en sukkerbaiten. Boeren hebben de lusten mit n windmeulen op t laand, en wèl het de lasten, wie! Zo as we hier nog vredeg wonen mit mekoar, nait den Trientje?’ En ze kneep heur buurvraauw even in d’aarms.
Dou schoof boer Diekemoa bie ons aan toavel. Bestelde n klokje en zee: ‘Wat bin je, veur of tegen?’ En weer mit noadruk: ‘Ik bin veur, as je dat mor waiten.’
De vraauwlu draaiden hom vot de rugge tou en glopen mie aan. ‘En ie, wat vinden ie?’ vruig Diekemoa. Ik zee diplomatiek: ‘Loat mor waaien.’
‘Kiek,’ zee de man sikkom vergrèld, ‘weer zo’n slapjanus dij gain standpunt innemen duurt. Elkenaine wait dat wind goud veur t miljeu is … Wind verjagt de CO2, zo is t toch? Wil je de wereld spoaren den hèje wind neudeg.’ ‘Ie hebben geliek,’ zee ik.
‘Nou den … wat willen dij lu hier mit heur spandouken de wereld noar de sodemieter goan loaten. Bolhoes … dou mie der nog even aine in.’
‘Dames en heren, wie open dizze insproakoavend,’ zee de veurzitter van t Comité Veur of Tegen. As eerste kreeg aine van Veur de wind t woord. Hai stukde oet dat wind zegen was en genog veurhanden, veuraal in de Grunneger Wadden en poldergebieden. De Stoat, Brussel, RWE, vervoelende kolencentroales, ekonomie, Eemshoaven, open winderg laandschop, t was allain mor winst. Kerel nam t aal even mit ons deur. Of we op schoul n leske economie kregen woar we haildal niks van begrepen. Hai gaf as leste zien advies: ‘Stem doarom veur windenergie.’
Dou was t de beurt aan de man van Tegenwind. Hai ging der braid veur stoan en zee: ‘Luuster nait noar de veurege spreker. Dij wil van de wind leven ten koste van ons mooi Grunnen. Windenergie is prachteg, mor wie as aktiegroep Tegenwind binnen nait veur! Omreden dat der van dij aibels hoge dingen veur neudeg binnen. Meulens dij tot wied in de wereld te zain binnen, zo hoog. Metinitoren is der n kabouter bie. Ons landschop wordt veur aiweg verinneweerd. Dou doar goud denken om. En soavends moaken ze rekloame veur ale bordelen hier op t plattelaand. De rooie lampkes der bovenop flitsen aal aan en oet. Mooie permootsie veur t gebied dij nog open en eerlek is. Toeristen oet d’haile wereld, fietsers, kampeerders, bootjelu joag je vot as de windmeulens draaien. Ons plattelaand lopt nog leger en zet den mor van wat der nog van Grunnen over is op Marktplaats. Dus as de Waddenpolders en ons open laandschop joe aan t haarte goan, stem tégen.’
Mien buurman aan toavel keek zoer veur zuk oet en de vraauwlu grolden hom aan mit n gezichte of ze net Oldambtrit op holtjes wonnen haren. En dou wer der noar mie keken. ‘Nou … wait je t nou? Bin je veur of tégen windmeulens,’ smaigelde de vraauw dij Jaantje nuimd wer. ‘Nou, geef es antwoord.’ Ik bestelde mie n pilsje en zee: ‘Zol t nait zo wezen kinnen dat ze bie d’eerste de beste oardbeven zuver liek de bodem inzakken?’ Wieder kwam ik nait.
De veurzitter pookde n diskussie op woar de veurs en tegens bie Bolhoes deur de zoal stoven as n dunderbuie en de koppen aal glènner werren. En dou mos der stemd worden.
De veurzitter ruip boven t keboal oet: ‘Wie stemmen bie haandopstekens! Wèl is tegen windmeulens?’ Jantje kraaide vot zo haard dat heur t gebit zowat over toavel schoot. Der gingen veul handen omhoog. Diekemoa huil ze stief en stoens onder toavel.
‘Wèl is veur windmeulens?’ Der gingen ook oareg wat handen d’heugte in. Noa n oavend van leventege diskussie was d’oetkomst 37 veur- en 59 tegenstemmers. En de veurzitter van Comité Veur of Tegen, beloofde dat dizze keiharde bosschop de hoge heren wel berieken zol. Doar ston e zulf börge veur.

Dou ik komen bin haar k de wind tegen. Ik stapde weer op mien fietse en vuilde de wind in de rugge. En zo waaide ik mooi op hoes aan. t Was net of de steerns even feller schenen as aans. Toch mooier as rooie lampkes op n hoge windmeulen.

De volgende insproakoavend zol goan over oardbevens en lu konden weer opnij mit spandouken aan loop.

De lucht boven de Dollerd was weer rusteg. Flaarden dook kropen troag over t wotter en sliek. Rond Berend zien viskerboot wer de wereld stoadegaan klaainer en de rust en stilte aal indringender, hai vuilde zuk op t mement gelokkeg. Dat wiederop de wereld in braand ston, wol e veur even vergeten.

Was dood tij en t bootje lag stil … Om bie zien foeken te komen, haar e zien kraite neudeg. Hai wurgde zuk der even bie en dou glee e zunder de rust te versteuren op zien foeken òf. Inains hail e ho, wat kwam doar in dij grieze wereld te veurschien? Zo hoog, zo duuster, zo draaigend? Berend glee wieder op t gevoarte òf …

‘In maai 1940 wazzen Duutse soldoaten ook bie Nij-Schanze de polders in benterd en zunner wies of woord ook dele streken bie ons op Nij-Stoatenziel. Bie ons werren de bezetters in n woonboot onderbrocht. En konnen ze t Ziele en laangs de grens alles goud in de goaten hollen. Wiederop in de CC polder baauwden ze barakken en n bunker. Op diek verschenen dikke kenonnen, kloar om overvlaigende geallieerde vlaigtugen oet de lucht te schaiten. Vlaigtugen op pad om Emden, Bremen en Hambörg te bomberdeern.’
Berend pruit noa 60 joar nog nait geern over dij tied. Hai sweeg veur even, zien gedachten gingen weer terugge noar dat aine mement …

‘Dij nacht, t was haarfst 1943, was der weer n luchtaanval op Emden. De wereld vlaigtugen roasden mit n hels keboal over d’polder en Dollerd en luiten mit doavernde dreunen heur bommen valen op Emden, dij haildal in brand ston. Pannen rappelden bie ons op dak, zo gong t der heer. Wie wazzen der al aan wend. As t weer zo wied was, den dochten wie ook wel even aan dij gewone lu dij d’bommen op kop kregen, mor ja …’ Berend trok even mit scholders.

d’Aander dag was t doodstil, niks herinnerde der aan dat de nacht doarveur de hel lösborsten was. Berend dobberde juust op dij vredege en mistege dag op de Dollerd om te kieken of hom der wat in de foeken zwommen was. ‘Dou k op mien kraite wat dichter bie dat gevoarte kwam, was t inains dudelk. t Was n Engelse bommenwaarper dij op kop in t sliek ston. Den stoa je doar … wat mot je, wat kin je … niks. t Was stil en bleef stil om mie tou.’
Berend vergat zien foeken en glee op zien kraite terugge noar zien bootje dij in n voargeule op hom lag te wachten. Dou e weer aan boord t anker ophoalen wol, vuild’e dat er wat nait in orde was. Der hong meer aan t taauw as allain zien ankertje. Hai pakde de bootshoake, vruzzelde wat in de weer en … trok n zwoar graauwgries pak boven wotter. Der zatten aarms en bainen aan en der stak n kop oet. Grode, grèlle, oetpulende ogen keken vanonder n vlaigerhelm doods de wereld in.
‘t Was mie dudelk wat ik doar aan de hoake haar, de piloot van dat vlaigtuug, mit alles der op en der aan en zo dood as t mor kon … Wat mos ik, mitnemen noar t Ziele? Dij Duutsen zaggen mie aankomen.. mor ik kon dij slove doar toch ook nait haildal allain in t sliek achter loaten. “k Riet hom aan boord,” zee k tegen mie zulf en t gewurg begon. Kerel was as n mudde eerappels zo zwoar. As k hom mit kop boven wotter haar en hai mie aankeek mit dij ogen … den zette ik deur … mor ieder bod mos k hom weer dele glieden loaten. t Was zunder hulpe gain doun. Mit n verbraande kop heb ik hom dou mor n taauw aan d’aarms bonden en vast moakt aan mien schipke. En zo heb ik dij dooie piloot achter mie aansleept deur de voargeule hèn, sluzen deur en zo t hoavenke van t Ziele in.’
Berend legde zien schipke achter de Duutse woonboot. Dou e op wale sprong, kwam dij kommedant, op hom òf en keek wat de viskeman achter zuk aansleept haar.
“Das ist einen grossen Fisch’. zee dij minne hond, en reet mie t taauw woar de piloot aan vast zat oet handen en knupde t aan poale en luip vot. Mor muik nog wel even dudelk dat dij piloot veur hom was.
Òfblieven. En ik ston mit lege handen.
Zes … zes … laange doagen, zeg ik die, hebben ze dij dooie in t hoavenke aan t taauw bungeln loaten.
Hai begon al te stinken! Dou mog e weghoald worren deur begroavenisondernemer Diedel oet
Drijbörg, dij het hom begroaven op t kerkhof in Nij-Beerte. Loater het e aargens op de Veluwe n dege oorlogsgraf kregen. Mit lege handen ston k … as ik snachts wakker wor den …’ Berend zöchde wieder noar woorden, mor kon ze nait vinden …

Dit verhoal is aan mie verteld in 2001 deur meneer De Boer. De deur hom vertelde faiten – hai was de viskeman – heb k invuld mit sfeerbeelden om zien verhoal kompleet te moaken. Meneer De Boer is in tied allaang oet tied kommen en woonde de leste joaren in Schanze.

Zo as elke dag strompelde Kootje d’febriekspoort oet, pakde in gedachten zien fietse en trapde
stoadeg op hoes aan.
Twij doage vrij …. mos e doar bliede mit wezen?
In hoes zat mouder aaltied te ragen. Hai kon der al haildal nait meer tegen as ze dramde: “Tou
Kootje moak dast n vraauw krigst, ik kin d’hoeshollen nait allain meer doun. Ik wor ook n dag older …. en doe hèst de leeftied. Ze kin zo bie ons in wonen. Ast mor wel n fikse maid is.”
Moeke heur gesteukel en zaikelk gekloag soesde hom deur de kop. Dat e sjompenat van de regen wer, haar e gain aarg in.
Wast op febriek beter …… nee. “Hé, doe manke: dou dit, Klootje dou dat.”
Hai vuilde zuk nait allain n slove, hai was t ook.
Dat muik hom treureg en machteloos. Hai wol t voak oetroupen: ik loat mie nait langer komdaaiern en veur maaljan verslieten.
Kootje wos dat e de woorden dij hom op t haarte laggen nait zo zeggen kon as e wol. t Minste von e as ze op febriek ook over vraauwlu begonnen.
“Reken mor nait dat der n jonge maid is dij die hebben wil”, zee d’aine. “Zulfs gain wedevrauw
mit 7 kinder”, zee d’aander. Kootje keek den dreumereg veur zuk oet en docht aan heur, zien onberiekboare laifde.
t Begon op legere schoule, woar Kootje ploagd wer om zien hoazelippe en mank bain. Dou was e al in stilte verlaifd op MartjeTuun. Martje was n hail nuver wicht en dat wos ze zulf ook. Martje
was bezunder, ze was aans.
“Dij Martje is n dikke hibbel, brand die doar nait aan” haar moeke hom woarschaauwd.
Ainmoal haar e t woagd en Martje aansproken.
Veul wol e zeggen ….. mor van de zenen haar e allain zien hoazelippe wat bewogen. t Wicht haar hom hoogharteg aankeken en zegd: ”Wel bistoe den, manke!” Kootje was in mekoar kropen en haar moakt dat e vot kwam en wos nou dat zien stille laifde wieder as de moane vot was. “Hou ging t op t waark …. dou dien natte jaze oet …. bist weer mui zeker …. kinst nog eerst wel even wat in toene doun ….. k heb mouspot opstoan. Hai wat heb ik ook weer n kopzere.” Moeke revelde mor deur.
Kootje luip swiegend keuken oet. Dou kwam moeke hom noa en belkde: “k Zel die vertellen, fotomodel Esmeralda is dood in n sloot vonnen, zeden ze op radio Noord. Dood vonnen, goh …. fotomodel Esmeralda, hou ist meugelek, n wicht bie ons oet dörp. Kootje? Kinst doe heur….. Nee toch zeker ……”
Martje haar t wied schupt. Op n talentenjacht was ze 1e worren. Mit heur mooi kopke verscheen ze in de bloaden as model. Ze dee mit aan missverkaizens en haar t zulfs schupt tot Miss Pooteerappel. Dat muik daipe indruk op Kootje. Dou e weer ains bladje kochde, omreden dat der wichter in stonden mit nait te veul om t lief, zagge heur weer O zien dreum. ‘Het supermodel Esmeralda’ ston der bie. Goh ….. Esmeralda. Elk oavend veur t dat e dekens over de kop trok keek hai nog even noar heur en de Panorama glee weer onner t bèrre.
“En Joa.. der mos n stille tocht kommen. “k Haar t wel weer docht” zee moeke. ‘Stille tocht, hou kin t ook aans tegenswoordeg. t Volk as ganzen achter mekoar aan deur dörp, keerske of bloumke in d’haand en mor jaauwstern.” t Was dudelek, zien moeke haar niks mit stille tochten en al hal haildal nait mit “Waarom jij” “Aal onzin,” zee ze vrantereg “dou mien Paiter van de staiger doodvol, kreeg t personeel twij uur vrij – ‘om de overledene de laatste eer te bewijzen’. Joa, joa. En doar kwammen ze: Berend, Jurry, Derk en Kloas. Zien boas haar t over n groot man. Joa kerel.. en hai was mor 1.60, doarom nuimden ze dien voader ook- haalfdoems. En der wer op zien kiste van t bedrief, n kranze legt mit n hoamer en knieptaange en joa ….drij haalf-doems spiekers.”
Kootje kende t verhoal.
TV Noord haar beelden van de stille tocht moakt. n Koppel jonge wichter drukten zuk stief tegen mekoar aan en begonnen kloaglek te jammern. ”Liekt wel of ze in bos branekkels valen binnen.” Kootje heurde nait wat zien moeke zee, hai was stil en verdraiteg. Geern wol e nog even dicht bie heur wezen, zien onberiekboare laifde. Hail even, of …..
In raauwadvertentie ston tied van begroaven. Zol e in de stoet mitlopen? Toch mor nait, stel die veur dat …….. mor kon ook aans, ja.
t Was nog rusteg dou Kootje, mit in zien haand n rode roze, op begroafploatse rondstruunde op zuik noar n vris groaven graf en dij e ook von. Hai ging op raande zitten sloot d’ogen en dreumde zien dreum.
Innains schrok e wakker van noadernde voutstappen op t grintpad. Tussen de bomen deur zag e de begravvenisstoet aankomen. Verlamd van schrik perbaaierd’e nog omhoog te komen, mor zien manke poot zat hom in de wege, hai glee onderoet en belande mit dovve klap op de bodem van t nog lege graf en tou wer t swaart om hom tou.
Dou hai weer bie t benul kwam heurd’e boven hom n stem zeggen: “We moeten Martje overgeven aan ……” De rest heurd’e nait meer. Kroakend wer de kiste boven t graf schoven as n wolke veur de zunne.

Hai wol roupen, mor zien stem bleef hom in de keel stoeken.
Langzoam zakde de kiste dele. Zien onberiekboare laifde kwam aal dichter bie. D’eerste kloeten klaai heurd’e op de kiste valen. t Was goud zo …….

“Veur aaltied”, wazzen de leste woorden van de spreker. t Volk ging dou elk mit zien aigen gedachten weer op hoes aan. ‘Woarom doe’.