Blaauw, Wim

Noa n swoare dag op zien waark zit Tonnis op zien fietse op weg noar huus. Onderwegens vaalt zien blik op n poster woarop n groot feest in t dörp aankondegd wordt. Dat feest zel biewoond worden deur n koppel Bekende Grunnegers. Tonnis zien gedachten goan mit hom op loop. Hai vroagt zok òf hou of t is om n Bekende Grunneger (BG’er) te wezen. Wat most doun om BG’er te worden? Kinst doarveur leren? Kinst dat veur dien beroup wezen? Hai zugt t al veur zok: mensken vroagen hom wat of hai dut veur waark. En hai geft as antwoord: ‘Ik bin n Bekende Grunneger.’ Moar din dringt t tot hom deur dat mensken dat nooit vroagen zellen, want dat waiten zai al, aans zol hai gain BG-er wezen.

Tonnis loat zien gedachten even goan over de BG’ers dij hai kin. d’Eerste dij bie hom opkomt is Johan Remkes, de stikstofbemiddeloar. Din komt Arjen Lubach in zien gedachten, bekìnd van tv en trioater. Noisia, t trio dat zok bezegholdt mit elektronische meziek. En din hest doar nog wielrenner Bauke Mollema en swemster Ranomi Kromowidjojo.
Ondertussen is Tonnis bie huus aankommen. Moar t onderwaarp loat hom nait lös en hai gaait der es even rusteg veur zitten. Welke BG’ers kin hai nog meer? Jacques d’Ancona, Lenie ’t Hart, Imca Marina, Arjen Robben, Ede Staal, Bert Visscher, Klaas Knot. Van n poar generoatsies leden binnen doar nog Aletta Jacobs, Cornelis Jetses, Heike Kamerlingh Onnes, Willem Vroom, Kornelis ter Laan, Geert Teis, Fré Meis, en van nog wat langer leden Abel Tasman, dij Tasmanië en Nij-Zeeland ontdekt het.
t Vaalt Tonnis op dat ze der as BG’er wel aaltied wat bie doun; politiek, sport, cabaret, activist, meziek, ondernemen, schilderen, tv, schrieven, net geliek wat.
Zellen t aaltemit krek dij dingzegheden wezen dij heur de houdoaneghaid van BG’er aanbrengen? Hai pakt der moar es even wat bouken bie, want nou wil hai t onderste uut de kanne. Ook struunt hai nog moar es even op t internet. En t wordt hom al snel dudelk dat ze aalmoal wat biezunders doun of doan hebben in heur dingzegheden. Doarin hebben zai zok spril onderschaaiden ten opzichte van aal dij aandern dij t zulfde doun of doan hebben. Dat betaikent dus ook dast nait leren kinst veur BG’er, moar dast t worden kinst deurdast wat biezunders dust of doan hest. Hai roakt der al snel van overtuugd dat n BG’er vanzulf ook aaltied Bekende Nederlander (BN’er) is. Ze binnen minstens net zo bekend in Nederland as dat ze in Grunnen binnen.
Doarnoast binnen der hail veul BN’ers dij nait in Grunnen geboren binnen, moar voak wel wat mit Grunnen te moaken had hebben. Denk moar ais aan ruumtevoarder Wubbo Ockels, schriever Johan Fabricius, de politici Max van den Berg en Jacques Wallage, voetbalkeeper Tonny van Leeuwen, voetballers Martin Koeman en zien zeuns Erwin en Ronald, d’eerste rector magnificus van de RUG Ubbo Emmius, natuurkundege Frits Zernike. Dat binnen dus ook gewoon BG’ers.
Aigenliek komt t derop neer dat de titels BG’er en BN’er nait d’haile loaden dekken, zo stelt Tonnis vast. In faite binnen ze Bekende Grunneger Nederlanders, oftewel BGN’ers. En zo’n ekstroa letter hebben ze wat hom betreft ook aalmoal beslist verdaind!

In de wachtkoamer van t gezondhaidscentrum worden de moat- schoppelke problemen terug brocht tot minselke proporties. As ik binnen kom om bloud te prikken, is t der vol. De mainste lu blieken net as ik ook veur t bloudprikken te kommen en dij mou- ten aalmoal n nummer uut de nummerautomaat trekken. Aandern, dij kommen veur n òfsproak mit de huusarts, huiven gain nummer te trekken want zai hebben n tied òfsproken. Zai hebben ook n andere holden, binnen meer in zochzulf keerd. Zai zitten wat op hun buutsbèller te hutseln tot de dokter ze hoalen komt.

De ‘bloudprikkers’ dij gain idee hebben hou laang of ze wachten mouten, binnen sneller geneigd tot n gesprek. En t is totoal nait belangriek woar t over gaait, zolaang ze moar even proaten kinnen.
Pa, moe en hun volwassen zeun köstern lekker over van alles en nog wat. Zeun het t aaltied lasteg mit bloudprikken. t Gaait muilek uut zien aarm en hai nemt zoch veur om t moar direct uut zien haand te loaten doun. Hai zugt der tegenop. Op t moment dat hai aan de beurt is, verontschuldegt hai zoch en woarschaauwt dat t wel aits duren kin. Terwiel dat hai binnen zit, begunt moe over heur zeun te proaten. Hai is schaaiden van zien vraauw en hai mag de kinder nait zain van zien ex. Hai het t doar aarg muilek mit en het zodounde last van depressies. Toch blift hai positief en dut vrolek mit. Hai woont weer bie pa en moe. Hai het ook zien aigen kadde mit nomen. Doar is wel wat biezunders mit, want dat beest is ains n keer uut t dakroam klettert en woarschienlek op zien kop terechte kommen. Sunt des gedragt t baist zoch n beetje roar. Zeun leeft al n poar joar van n uutkeren, want waarken gaait nait onder dizze omstandegheden. Onverwacht snel is hai al weer terugge van t prikken en hai kikt hail bliede. De bloudprikster verston heur vak en wos precies woar ze prikken mos.
‘Joa, t is aigenliek net as in n zaikenhuus,’ zegt der aine. ‘Doar wiI je aigenliek ook laiver dat n verpleegster joe bloud òfnemt en nait de specialist zulf.’
Noa dat pa en moe ook prikt binnen, goan ze weg. Moe zegt bie t weggoan nog wel even dat ze van doage gain zin meer het om te koken. Woarop pa zegt dat hai dat nou elke dag heurt, zeuven doagen in de weke en dat al zo laang as ze soam binnen.
Der zitten twij vraauwen, dij zuster van mekoar blieken te wezen, woarvan d’aine muilek lopt. Zai het al n haile tied last van n aarg pienleke heup en òf en tou mout zai even langs de dokter veur kontrole. Zai krigt in de wachtkoamer t advies om n nije heup te nemen, den is zai van alle ellende òf en loopt zai weer als n kievit. Moar doar vuilt zai nait veul veur. n Operoatsie is veur heur n stap te vèr … en mit n pienleke heup is dat wel te vuilen.
Der komt n vraauw binnen dij n allernoast knuterg type bliekt te wezen en dij wel in is veur n vroleke noot. Heur man zit boeten in d’auto te wachten. En hai wacht moar even. Hai kin toch niks doun want zai het de knip. Ze het rimpels, moar dat binnen volgens heur laagrimpels. Volgens de dokter is ze wat te zwoar en hai het heur n taks veurschreven. Moar doar wil ze niks van waiten, want elke taks is volgens heur slecht veur de gezondhaid. Ze volgt ain moderne taks op boases van dreuge worst, haardbroden en aaierbalen. En doar voult ze zich wel bie.
Der komt vervolgens ain vraauw binnen dij hail sinkeneureg vragt hou laang of t duurt veurdat ze aan de beurt is. Nou vaalt dat noeit mit wizzeghaid te zeggen, dus zai wordt moar even wezen op t nummertje dat ze net trokken het en t nummer dat op de display staait. Ze wordt der nait luchteger van en moppert wat in zochzulf en vindt t aalmoal moar belaggelk. Ze gaait aits zitten, moar staait onmiddelk weer op. ‘Hier heb ik gain zin in,’ ropt ze. ‘Ik goa weer en pebaaier t wel op n ander moment as t wat rusteger is. Ik kin mien tied wel beter broeken.’
De knuterge type geeft heur n weerdevol advies mit: ‘Astoe boas wezen wilst over dien aigen tied, din most doe gewoon dien wekker en dien horloge even verzetten.’
De vraauw laagt wel, moar zugst aan heur uutstroalen dat ze gain gevuil veur humor het.

Nou k older wor, miemer ik òf en tou wel ains over vrouger. Over mien kindertied bieveurbeeld. Hail voak mout k din denken aan Siert. Dat was mien beste vrund op de legere schoul. In dij tied realiseerde k mie nait zo dat Siert toun ook al best wel n maal appie was. Wie pruiten nait zo veul, moar speulen deden we wél. Ain van baaident kwam mit n veurstel wat of we doun zellen. Mainsttied was ik dat en d’aander zee din joa of hai knikte en doar ging we.
Siert is aigenliek noeit zo’n proater west en luustern dee e ook nait zo. En toun k hom noa n laange tied weer tegenkwam drong dat weer goud tot mie deur. Wie luipen mekoar tegen t lief in n haalfsleten boukenwinkel. Wie keken mekoar aan en k zag dat hai mie ook herkende. Moar hai zee niks en ging verder mit t kieken noar bouken. Ik kon mie der nait bie neerleggen dat wie mekoar noa zoveul joaren niks te zeggen haren. k Wol toch wel groag waiten hou zien levent zoch ontwikkeld haar noa de legere schoul en dat zee k ook tegen hom. Toun zee e dat ik alles aan hom vroagen mog. Ik luit mie dat vanzulf gain twij moal zeggen want ik haar ondertied hail wat te vroagen. Op mien eerste vroag ‘hou gaait t mit die?’ kreeg ik nog antwoord. Moar bie mien volgende vroag wer t mie al snel dudelk: hai gaf naargens antwoord op.
Nou wis ik nog van vrouger dat mondeling communiceren mit Siert n adinleke uutdoagen was. Mit nander speulen was schier, moar proaten ho moar.
Ik wol aal t gesprek op gaang brengen en zee tegen hom dat elk antwoord op n vroag van mie beter is din gain antwoord en as hai laiver de vroagen stellen wol, dat hai dat din gewoon doun mos. Toun kwam hai toch endelk n beetje lös. ‘Mensken,’ zee Siert, ‘moaken meer kepot mit proaten din mit dhaanden. Most noeit dien tied verknoedeln mit mensken dij jeuzeln en flepsjijken. Thuus proat k hail veul mit miezulf. En as dat gesprek goud verlopt din pak ik mien gitaar en din zing k der ook bie. Ik moak mien aigen laidjes. In mien huus heb k op beune n studio inricht woardat k alles opneem wat ik moak.’
Ik kreeg opins n ingeven. Hai ston iebels geïnteresseerd noar bouken te kieken, dus docht ik dat k doar moar wat over vroagen mos. Ik vruig hom welke bouken hai t laifst las.
‘Ik lees gain bouken,’ zee Siert. Dat kwam mie wel hail vrumd veur en dat zee k ook tegen hom. En toun zee e: ‘Kinst bouken bruken veur meer dan allain lezen. Kinst der mit goeien, kinst ze opstoapeln en as trapke bruken.

In mien studio heb k aan alle wanden boukenkaasten stoan, want bouken binnen hail goud veur d’akoestiek bie mien meziek. En din moakt t mie nait uut wat veur bouken of er in dij kaasten stoan en wat of er in dij bouken staait.’

Remmert filosofeert groag over t leven. Zo aan t ènde van de dag, as zien waark der op zit en hai gain moutwaark meer het noar t volk of t huusholden, trekt hai zich voak trogge in zien oaventuurkoamer. Hai speult wat op zien gitaar of luustert noar meziek en komt zo in n stemmen woarbie hai zien denk de vrije loop loat. t Liekt hom geweldeg om nait meer begrensd te worden deur de minselke bepaarkens woar elkenain nou ainmoal tegenaan lopt, zowel geestelk as liggoamelk.
Hai fantaseert over kunstmoatege intelligentie en wat of doar aalmoal mit kin. Hai zugt apperoaten veur zoch dij wis alles kinnen wat mìnsken ook kinnen en dat ook nog ains beter as mìnsken. Ze waarken naauwkeureger as mìnsken en moaken gain lek en brek. Remmert vroagt zoch òf of der n mement komt dat de apperoaten intelligenter worden as mìnsken. En dat ze mìnsken nait meer neudeg hebben omdat ze zochzulf vermenegvuldegen kinnen. Moar, zo goan zien gedachten hìn, as ze ons nait meer neudeg hebben, lopen we de kans dat wie as minsk overbodeg worden. Din worden mìnsken volledeg vervangen deur mesienen. Dit botst vanzulf wel mit de noatuurleke overlevensdrang van mìnsken. Moar joa wat is t alternatief? Meschain mouten we de mìnsken zulf verbetern goan. Zeg moar de bionische mìnsk creëren goan. Bionische ogen bestoan al, bionische aarms en bainen ook. Ze waarken net zo goud as minselke ogen, aarms en bainen. Bionische implantoaten baauweln de originele functies beter noa of verbeteren ze zölfs.

Remmert wait dat er in Ingelaand n robot ontwikkeld is dij veur n groot gedailte uut minselke protheses en synthetische orgoanen bestaait, woaronder n synthetisch haart. t Is as t woare de eerste bionische minsk.
Remmert zien gedachten goan mit hom op loop. As we nou es genetische protheses ontwikkeln goan; protheses dij moakt worden van ‘echt’ materioal uut t minselk liggoam.
Hai vroagt zoch juust òf of we nait geliek verder goan mouten. Wèl zegt dat n gewoon minselke ledemoat t mainst optimoal is? Ze binnen evolueerd noar wat ze nou binnen, moar dat huift nait t ènde van d’ontwikkeln te wezen.
Remmert het wel ains lezen dat der n groep bestaait dij de transhumanistische filosofie aanhangt. Volgens dizze transhumanisten is de minsk aanbeland in t post-Darwin tiedperk en kin hai zien evolutie in aigen haand nemmen. Zai propageren dat de mins zoch fysiek verbetern mout of upgraden mit technieken as nanotechnologie, genetische manipuloatie en vèrgoande integroatie van computertechniek in t minselk liggoam, zodat t nait meer veròldert en meer presteren zol as ‘noatuurlek’ is, bieveurbeeld deur n verbinden van hazzens en computer veur meer intelligentie. Din komt t concept van uploading in beeld. Bie uploading wordt deur transhumanisten aannomen dat t in de toukomst meugelk is om de minselke geest haildaal in software te vangen. Hierdeur zol t in principe meugelk wezen om dizze software op n aander, ‘beter’ substroat over te zetten, zo as n hail geavanceerde computer dij alle hazzenfuncties dupliceren kin. Ain van de toupazens doarbie is t concept van de digitoale aiveghaid, woarmit n mins noa overlieden as t woare wieder leeft in n mesien. Remmert realiseert zoch dat doar vanzulf wel alerlie ethische vroagen bie om d’houke kommen kieken: software kin hail makkelk kopiëerd worden, dit kin din ook mit ‘minselke software’. Wat mout men din mit zoaken als bv. ‘zail’ of ‘persoonlekhaid’?
Meschain mouten wie doar ains kieken hou of dat bie daaier in mekoar stekt.
Ain hail positief element staait veur Remmert wél vast: zaik worden kin nait meer. De nije minsk kin hooguut nog n virus oplopen. En om dat probleem op te lözzen, baauwen we vanzulf bie elkenain n virusscanner in.

Bie alens wat Siewert bezuikt, is zien eerste miemeroatsie aaltied wat of hai aantrekken mout. Of t nou zien waark aanbelangt, of school, bodschoppen doun, oetgoan mit vrunden, hai vroagt zoch aaltied òf wat of e nou weer aantrekken mout. En doar mout hai wis genog tied veur bestemmen, want aanders vuilt hai zoch nait mieterg. Hai wil zich aangenoam vuilen en doarveur binnen klaaier n belangriek elemint.
As e der op t leste oet is wat de klaaier betreft, is de rust in zien heufd moar van körte duur want nou begunt hai zoch òf te vroagen of e wel doun mot wat e zoch veurnomen haar.
Bie zien waark het hai nait veul keur, doar mout hai hèn. Moar hai kin zoch vanzulf wél es n keer zaik melden. Doar prakkezaaiert hai tèls laank over.

Kin hai dat wel moaken? Aanderkaant binnen der kollegoa’s dij zoch geregeld zaik melden, terwiel dat elkenain zoch òfvroagt of ze wel echt wat mekaaiern.
Siewert meldt zoch noeit zaik ook al voult hai zoch sumtieds nait lekker.
Op de doagen dat Siewert noar school mout, wordt hai aaltied in beslag nomen deur de gedachte over de noodzoak van school. Hai vroagt zoch din òf of hai dij tied nait beter besteden kin aan mooiere dingen dan studaaiern. Aanderkaant wait hai wel dat kennis vergoaren belangriek is om wat te berieken in t leven. Moar of dat nou op school mout of op n aander menaaier, dat loat hom nait lös.
Oetgoan mit vrunden dut hai groag, moar hai vroagt zoch voak òf of hai wel mitgoan mout. Hai wait dat der aaltied wel n poar bie binnen dij van zochzulf vinden dat ze kritisch binnen op verschienseln in de moatschoppij, moar dij aigenliek niks aanders doun dan zeuren over van alens en nog wat. t Veuruutzicht dat hai dat gezever van dij mensken aanheuren mout moakt hom nait vrolek. Hai het wel joa zegd om mit te goan, moar wel joa zegt mout ook wel ains nee zeggen duurven.
Sums het hai wel es t idee dat zien denken hom in de weg zit, en hai maarkt dat hai nait verletten kin te denken, hou haard of hai dat ook pebaaiert. Hai vuilt dat hai grote muite het om naít noa te denken. Siewert kin muide worden van aal dat noadenken. Juust as hai der es goud over noadenkt is der best wel hail veul om over noa te denken. Hai faksaaiert zochzulf om nait overaal zo laank bie stil te stoan, moar hai vindt t knap lasteg om nait te denken aan de dingen woardat hai aigenliek nait te veul aan denken mout. Bie aal dat noadenken dringt t wél voak tot hom deur dat der veul punten binnen woar hai veul te veul over noadenkt. t Liekt wel of hai doar te aarg in sandert. Bie aal zien geprakkezaaier liekt t òf en tou wel es, dat hai noadenkt over situoaties dij woarschienlek hail aanders verlopen dan dat hai van te veuren verwacht of dij überhaupt noeit gebeuren goan.
Siewert zien wicht is ain van de waainegen dij maarkt hou of hai vruzzelt mit zien gedachten. Zai proat er wel es met hom over op de mementen dat hai doar veur open staait. Zai het hom ook wel es zovèr kregen dat hai noar n psycholoog tou goan is.
Dij psycholoog het pebaaierd om hom dudelk te moaken dat noadenken wel belangriek is, moar sums mout je dingen gewoon doun. Ook is t bie hom belangriek dat je de negatieve gedachten omboegen in positieve gedachten. Bie hom kin t helpen om diezulf te coachen deur te leren om dien gedachten lös te loaten en die meer te richten op d’aandere zintugen. Doardeur wordst die vanzulf minder bewust van dien gedachten. Zo komt de psycholoog mit nog n poar eerliekse tips, moar Siewert wordt alweer tureluurs van dij strul van infermoatsie. Hai breekt t gesprek òf en zegt tou dat hai der nog es aits goud over noadenken gaait.

Wèl moakt nou gain gebruuk van ducttape en kent nait de veule meugelkheden van dij tape? t Is staark, woater- en euliedicht en kinst t veur van aal en nog wat bruken. t Is n onmisboar produkt veur vaklu en klussers. De tape wordt voak bruukt om kapotte produkten weer aan mekoar vast te moaken. Van bieveurbeeld n tuunslaange tot zulfs n vlaigtuug aan tou. Deurdat de tape eulie- en woaterbestendeg is, is t hail handzoam veur noodreperoatsies. t Is hail praktisch in t gebruuk deurdat t in de lengterichten hail aarg staark is, moar toch makkelk òf te scheuren in de bredterichten.
Kinst der schilderijen en spaigels mit ophangen.
De tape is woar iesderstaark. Ze hebben der ooit n gesleupte auto weer mit aan t rieden kregen.
Ook in de kunstwereld wordt de tape bruukt om prachtege waarken te creëren.
In d’amusementswereld is t n smieteg hulpmiddel bleken. Zo binnen der experimenten doan om der n auto mit op te tillen. Ook was er n experiment woarbie der n brogge van 30 meter laank baauwd wer allain moar van ducttape, woardat n man overhìn luip. Der is n persoon mit aan n mure vastplakt en dij bleef nog hangen ook. Der is n woaterdichte boot mit baauwd en zulfs n kanon woardat n koegel mit òfschoten worden kon.
In de ruumtevoart wordt de tape deur NASA standoard mitnomen op ruumtemissies. En doar het t zien nut meerdere keren bewezen. Tiedens de rampvlucht van Apollo 13 is t bruukt om t CO2-filter te verploatsen noar de moanlander. Tiedens de vlucht van Apollo 17 is t bruukt om n spatboard van de moanauto te repareren. Toun der in 2018 n lek ontdekt wer in t internationoale ruumtestoatsion ISS hebben ze dat gat dichtmoakt mit hars en ducttape.
Joa, der binnen zelfs mensken dij uutvonden hebben dast der onverbeterlke bekstokken en kwekkerds de mond mit snoeren kinst.
Wie maggen t woord in Nederland op twij menaaiern schrieven: ducttape en ducktape. t Woord kin ontstoan wezen deurdat de tape dij in de Twijde Wereldoorlog in Amerikoa bruukt wer, leek op t ketoen van de legertìnten. Dat ketoen werd ‘duck’ nuimd. De tape wer ook veul gebruukt om lasken veur luchtkokers (‘ducts’) te dichten.
Bie aal dij beproefde meugelkheden het Dina nog n haile mooie en praktische toupazen vonden veur de tape. Ook is der deur heur toudoun n daarde schriefwieze biekommen. Dina het n hondje en doagelks bozzeln en mit de stofzoeger deur t huus veurkwam nait dat de meubels en heur klaaier vol kwamen te zitten mit d’hoaren van t hondje.

t Gebruuk van zo’n zulfklevende bozzel – dij lang nait ale hoaren mitnam – brocht heur op t idee om ducttape te goan gebruken. Sunt dat mement wordt der nog wel stofzogen, moar klaaier, meubels én t hondje worden doagelks even onderhanden nomen mit ducttape en ale hoaren blieven vastplakken aan de tape. Femilie, vrunden en noabers binnen onder d’indruk van heur fanatieke aanpak mit de tape en al gaauw kreeg ze de noam van Dina Duktape.

Freddie mot de heufdpersoon worden in dit verhoal. Moar dat de schriever van dit verhoal nou krek veur Freddie kaist, teunt aigenliek wel aan dat hai nog veul leren mout.
Freddie kin niks, wait waaineg en hai huft moar aine te zain dij mui is en hai wordt zulf ook mui. Der zit ook gain enkele toukomst in hom, joa staarker nog, der zit meer toukomst in n vlèzze wien den in hom. Om n laank verhoal kört te moaken: Freddie kin zien schriever nait echt aanpeerdjen om n goud verhoal over hom te schrieven.

Moar ja, de schriever is n vaastholder en hai gaait der veur. Hou pakt hai dat nou aan? Eerst moar es even proaten mit Freddie. Meschien ontdekt hai talenten in Freddie dij hom op weg helpen om der toch n nuver verhoal van te moaken. t Begunt mit n bak kovvie en doarnoa n biertje. En zo kriegt hai Freddie aan de proat. En hai vroagt hom of e oaventuren het, en wat hai mooi vindt om te doun. Het hai laifhebberijen, woar kiekt hai groag noar en woar proat hai groag over. De schriever pebaaiert der op deze menaaier achter te kommen woar dat Freddie goud in is en wat zien staarke kaanten binnen.
Freddie bliekt gitaar te speulen, op n redelk nivo, vindt hai zulf. Hai speult al vanòf zien zeuvende joar en hai beheerst zes akkoorden. Op de vroag of hai der bie zingt, reageert Freddie mit d’opmaarken dat echte mannen gain verskes zingen, moar allinneg gitaar speulen. n Huusdaaier het Freddie nait, want hai is gain daaiernlaifhebber. As kind mog hai al gain daaier. t Ainegste woar hai van holdt, binnen vraauwen. Doar kiekt e groag noar en doar proat e groag over. Zulfs de grondschoule het Freddie nait òfmoakt. Hai het op dit moment gain boane, moar hai is wel op zuik noar waark. Op de vroag wat of hai zo aal kin, zegt Freddie dat hai van alles kin. Geef hom waark en hai pakt t op, zolaank hai der mor nait mui van wordt.
Aigenliek wol Freddie t laifst artiest wezen, hai wait allinneg nog nait op welk gebied. De schriever concludeert dat Freddie meschien wél talenten ontwikkeld het, moar of dat nou goaven binnen woar dat t volk wat aan het, doar kinst ernsteg aan twieveln. En om doar nou n verhoal van te moaken, doar zit joa gainaine op te wachten.
De schriever besluut om Freddie es n keer op te zuiken as hai mit zien vrunden is. Nou, doar bliekt hai ook al gaauw nait veul wiezer van te worden. Ast Freddie mit zien vrienden proaten heurst, liekt t wel ofst in n houderhok aanbeland bist. Ze koakeln dat t n laive lust is. d’Aine maarkt op dat e meer van vraauwen holdt den van komkommers in t zoer. d’Aander maarkt op dat daaier nait roken moar mensken wel, dus daaier bin rezenoabeler dan mensken. Dat t nou krek Freddie is dij opmaarkt dat de mensk nait òfstamt van de oape, moar van de kip, typeert zien nivo.
De schriever is der nou wel kloar mit. Hai mot tougeven dat e zoch verkeken het op zien heufdpersoon. Freddie is eerder n laampe zunder licht of n klokke zunder wiezers den n heufdpersoon in n verhoal. En de schriever besluut op t leste om zien lezers doar moar nait mit te vervelen.

Wèl kreeg vrouger nait van zien ollu te heuren: ‘Zörg dast n boane bie d’overhaid krigst, din bist de rest van dien levent verzekerd van waark.’ Dat dringend advies kreeg ik dus ook en k heb t opvolgd. Ik kwam bie PTT terechte. Even veur de jongere Grunnegers: dat was vrouger n overhaidsbedrief en is loater privatiseerd en opsplitst in KPN en Post NL. Nou waren de mooiste boantjes wèl in Den Hoag, dus toun ik oetwozzen, rezenoabel en ambitieuzer wer, docht ik wel: doar mot ik noar tou. En dat lukte. Moar t drong rompslomps tot mie deur dat k din ook noar de Raandstad verhuzen mos. Doar mos k nog wel even goud over noadenken. Moar ja, dij A zegt mout ook B zeggen. Dus op t leste ging k der veur. As ondernemende Grunneger heb k de Raandstad vanzulf wel braidvoudeg verkend. Der binnen mooie steden, dörpen en gebieden. Mit n beetje muite kin t kustgebied die t gevoul geven dast op ain van de Waddenaailaanden bist. In t Gruine Haart denkst òf en tou even dast op t Grunneger pladdelaand rondlopst. Den Hoag het Scheveningen, moar wie hemmen Zoltkamp. Rötterdam het n mooie hoaven, moar wie hemmen Delfziel en de Eemshoaven. In Utrecht kinst onder de Dom deurlopen, moar dat kinst in de Stad ook onder de Martinitoren. Amsterdam is n stad mit mooie musea, graachtengordels en meziektempels, moar k bin bliede dat k ter nait woon. As ik mooie schilderijen zain wil, of noar n meziekconcert luustern, rie k der groag even noar tou, moar k rie der aaltied nog veul blieder weer weg.
k Woon nou n poar joar in de Raandstad. t Eerste wat mie opvuil en woar ik vrezelk aan wennen mos, was dat grouten hier. Of beter zegd, t gebrek aan normoal groutgedrag. In Grunnen was ik wend om de haile dag ‘moi’ te zeggen als ik aine tegen kwam, bekend of onbekend. Toun ik dat hier dee, keken ze mie aan mit n oetkiek van: most wat van mie? En ik vuilde heus wel dat ik hier gain ‘moi’ zeggen mos, moar ‘hallo, mogge, goeiedag’ enzukswathìn, moar t huilp nait. Dus dat heb ik aal, houveul muite mie dat ook kostte, òfleerd. Ik heb ter wel even n studie van moakt, want t zat mie nait lekker. En ik denk dat ik ter wel uut bin: wie Grunnegers hebben gewoon ain woord, mor hier hebben ze zoveul woorden, dast nooit waist woar ofst aan tou bist; is t vrundelk bedould, of nemen ze die in t ootje. As k nou in Grunnen kom, is mien populairste woord ‘moi’.
Elke stad en dörp het zien aigen dialect. En dat binnen der nogal wat hier in de Raandstad. Dus veur dat Algemeen Beschaafd Nederlands most hier nait wezen. Nou denk ik nait dat ze doar veul muite mit hebben, want ze proaten t gewoon nooit. Wie Grunnegers binnen zo ongeveer de ainegste Nederlanders dij dat ABN beheersen, want zo hebben wie dat op schoule leerd.

Want loaten we nou eerlek wezen, nait allain d’Hollanders, mor ook Nederlanders uut t noordwesten, t oosten of t zuden van t laand binnen doar nait zo goud in as wie Grunnegers. Heurst aaltied woar of ze vot kommen.
Ik goa regelmoateg noar n restaurant om even lekker van n aaierbaal te groalen. Dit is kureg bedould vanzulf, want ast dat hier bestelst, din krigst n frietei. Nou Grunnegers, wees bliede dat je hier nait wonen en dat de aaierbaal cultureel aarfgoud is en nait de frietei.
Loatst zat ik in n restaurant en n poar toavels verderop zat n gezin. Pa was mit zien kinder bezeg. Hail normoal vanzulf, moar hai pruit net wat te haard, joa hai muik zelfs meer lewaai dan de kinder. Dat was zo’n man dij van zochzulf vindt wat veur n geweldge voader of hai wel is, joa en dat mout vanzulf elkenaine heuren. Op zo’n moment krieg ik staark de drang om even lekker Grunnegs te proaten. Nou wonen der nait zoveul Grunnegers hier, dus din bel ik n femilielid of n Grunneger kennis op. En din kin k even lekker proaten over alles wat mie hier opvaalt en woar dat k mie over verboas en vanzulf ook over de aandere gasten in t restaurant want ze hebben toch nait deur dat k t over heur heb. Joe heuren nog van mie. Moi.

Mit de slogan ‘Der gaait niks boven Grunnen’ … nee, wacht even … ‘Er gaat niets boven Groningen’ pebaaiern we elkenaine dij nait uut ons pervinzie komt, de veurdailen van dat mooiste stukje Nederland onder d’aandacht te brengen. De slogan wordt al ruum datteg joar bruukt. Moar óf de boodschap dat Grunnen hail wat te baiden het op t gebied van woonderij, studaaiern, ondernemen en recreëren, wel overkomt bie mensken van buten de pervinzie dat vroag ik mie òf. Hier in de Raandstad overheerst t nijs over de gevolgen van de gaswinnen en de muizoame schoadeòfhandeln.

En t is biezunder begrodelk dat zoveul positieve zoaken zodounde n beetje ondersnijen en nait echt aandacht kriegen in de rest van t laand. Dij zoaken binnen der toch genog en ik nuim der moar even n poar:
– Grunn loopt veurop in d’ontwikkeln van woaterstof as energiedroager;
– In t innovoatie- en duurzoamhaidsinitiatief NXT Airport, woar Groningen Airport Eelde n belangrieke rol in speult, wordt waarkt aan prejekten dij richt binnen op de verduurzoamen van de luchtvoart;
– Op n weg bie de klimoatproeftune op de Zernike Campus ligt 60 meter specioal asfalt wat per joar zo’n 20 tun CO2 opruumt;
– Hoogezand het n wereldprimeur mit n pilot woarbie n drone inzet wordt om automoatisch veurroaden in t maggezien te tellen mit behulp van 5G;
– Hanzehogeschool Groningen het t veur mekoar kregen dat de Andes-lupine in Europa verbaauwd worden mag. De lupine is n alternatief veur soja en is ook biezunder geschikt veur duurzoame en circulaire akkerbaauw;
– Mit de Pieter Smitbrogge tussen Winschoot en Blaauwestad het Grunnen de langste fiets- en voutgangersbrogge van Europa.

Dit binnen aalmoal nijsfaiten dij ik uut Grunneger nijsmedia hoal. In de media uut de Raandstad lees en zai ik doar nait zo veul over. Nog even ain poar nijsfaiten:
Onderzuik in opdracht van t Nationaal Programma Groningen (NPG) loat zain dat t imago van Grunnen beter is as de inwoners van Grunnen zelf denken. Toch scoort de pervinzie op aspecten rond de aantrekkelkhaid van ondernemen en woonderij en zölfs studaaiern nait hoog bij de nait- Grunnegers;
Bedrieven buten Grunnen zain Grunnen nait as n aantrekkelke vestigingsploatse. Grunnegers zulf vinden de kaans om n boane te vinden t minst staark. Nait-Grunnegers vinden dat ook. Moar ook woonderij en t opgruien in Grunnen liekt veul nait-Grunnegers nait aarg aantrekkelk;
Demogroafisch bekeken is Grunnen wieduut de jongste stad van Nederland. Naargens leven zoveul mensken tussen de 15 en 40 joar as hier;
In de joaren zeuventeg van de veurige aiw was t bienoa doan mit t Grunneger Peerd. n Grunnegse, waarkzoam bie d’akkedemie, veurkwam dit moar net. Vanòf toun ging t langzoam beter. En nou gruit de vroag noar Grunneger peerden om de braide inzetboarhaid, betraauwboarhaid en t nöchtere kerakter van de peerden;
Aanders dan dat t imago-onderzuik van het NPG zain loat roakt de pervinzie Grunnen meer in trek bie inwoners van de Raandstad. Aal voaker verhuzen Randstedelingen noar Grunnen as gevolg van de slempege woonderijmaarkt in de Raandstad. t Aantal hieptaikaanvroagen in de pervinzie Grunnen is in 2020 oplopen mit 35 procent.

Marketing Groningen wil d’economische kracht van Grunnen beter veur t voutlicht brengen om op dij menaaier bie te droagen aan t verzilvern van d’enorme kaansen dij der liggen veur de Grunneger regio.
Is t n gekke gedachte as t NPG doar bie aansluut en dat ze de krachten bundeln goan? Ik bin der van overtuugd dat t din te vlocht komt.
En dij Raandstedelingen huiven echt nait veul te leren. Ze huiven zoch allain moar aan te leren dat t normoal is om te grouten.
Ik zai t veur mie: n Amsterdammer dij op n Grunneger Peerd deur de pervinzie riedt en vrundelk tegen elkenaine ropt: ‘Moi Grunn!’

(oet de rieg Grunneger in de Raandstad)

(Oet de rieg Grunneger in de Raandstad)

t Dagblad van het Noorden meldde nog nait zo laank leden dat de streektoalen in hoog tempo aan t verdwienen binnen. Spiedelk aigenliek dat n streekkraante zukswat dut in t Nederlands, terwiel dat n mooie gelegenhaid is om n goud veurbeeld te geven en initiatief te nemen om wat aan dit perbleem te doun. t Liekt derop dat t DvhN zulf t probleem mit òfgeft. Dat geldt ook veur t aandere streekgebonden medium RTV Noord. De programmoa’s binnen stuk hin in t Nederlands. Ook dat komt wat roar over veur n regionoale zender. Butendien: Vraislaand het zien aigen zender Omrop Fryslân en Drint het RTV Drenthe.
RTV Grunnen dekt bie mie de loaden beter veur de riekwiedte van de zender.
Gelokkeg binnen der Grunnegers dij zok wèl echt drok moaken om de streektoal en initiatieven nemen om t Grunnegs in stand te holden. Benoastenbie de inspannen van bieveurbeeld mensken van t CGTC, binnen der n poar politici in Stad dij der veur plaaiten om de parkeerborden bie de körtparkeerstroken gain ‘Kiss & Ride’ of ‘Zoen & Vroem’ te nuimen, moar ‘Smok & Vot’.
En nou wie t toch over noamen hebben, ik kin as supporter van FC Grunnen weer gewoon noar de Euroborg in ploats van noar t Hitachi Capital Mobility Stadion. FC Grunnen is op zuik noar n nije partner veur de noam van t stadion. t Zel mie benijen of der n sponsor te vinden is dij d’uutdoagen aangaait om n noam te bedenken dij meer bie de club paast.

Zo’n sponsor mag van mie ook de noam bedenken veur n fietsbaarge in de pervinzie. Want joa, der binnen politici dij zok der haard veur moaken om n fietsbaarge in Grunnen aan te leggen op ain van de veurmoalege störtploatsen. Der waren aal ideeën veur n skipiste mit kunstsnij op de veurmoalege störtploatse in Usquert. En op zo’n baarge binnen vanzulf nog veul meer meugelkheden veur sport en toerisme. Ik heb t nog aaltied over noamen. Zo het de pervinzie Grunnen de noam van n nuver plattelaand met nuvere landschoppen, schiere noatuurgebieden en, behaalven Stad, gain grote steden. Der is veul rust en ruumte.
Dat is hier in de Raandstad wel aans. Veul snelwegen en huzenbaauw. t Is naargens meer eerliek stil. En in de noatuurgebieden is t hailtied dròk. In de polders tussen Rötterdam en Gouda komt n kompleet nij dörp mit 8000 huzen. Men onnaaiert zölfs om de gruine stroom moar uut Denemarken te hoalen, omreden dat der gain ruumte over blift veur windmeulens. Kinst derop wachten dat besloten wordt om dij meulens moar in Grunnen hin te zetten, want dat is ten lesten de energie-pervinzie van ons laand. Bestuurders van de norelke pervinzies hebben n plan opstuurd noar n Hoag om meer dan n kwart van de miljoun extra huzen dij Nederland neudeg denkt te hebben, te baauwen in Noord-Nederland. Doarmit wordt de verstedelken beter verspraaid over t laand en de Raandstad ontlast.
Mit d’aanleg van de nije spoorliene van Grunnen noar Amsterdam, de Lely-lijn, zal n traainrit roem n uur duren. Dat is om en bie n uur sneller dan nou. De norelke pervinzies kommen veul dichterbie de Raandstad te liggen, wat aantrekkelker wordt veur bedrieven en inwoners. Huzen binnen der nog betoalboar en de grondpries veur bedrieven is leeg. Mensken uut t Westen kinnen hier veur minder geld roemer en laandelker wonen, terwiel dat heur waark toamelk dicht bie blift. Moar zol t nait zo wezen dat de grootschoalege huzenbaauw en de infrastructuur dij doarbie heurt ten koste goan van weerdevolle landschoppen en n grote drok leggen op de bestoande noatuurgebieden? Dit mout wel wiedgoande gevolgen hebben veur t levensgenut in Noord-Nederland. En dat moakt ook de pervinzie Grunnen weer minder aantrekkelk veur uutvanhuzers dij rust en ruumte zuiken.
Wat ook wel vaststaait, is dat mensken uut de Raandstad zok nait zo drok moaken zellen om de streektoal in stand te holden. En zo draaigt de Grunneger streektoal nog sneller te verdwienen. Dat mouten we as Grunnegers vanzulf veur wezen. Ik dou aalvaast n poar veurzetten:
Tegen n fontein, zo as de nije bie t Forum, zeggen we vanòf nou ‘woaterstroes’. t Belaaidsplan 20202025 van FC Grunnen nuimen we ‘Soam noar t Groot Maark’.
De zummercampagne van Marketing Grunnen nuimen we ‘Gelokkeg bist in Grunnen’ en de nije routes dij doarveur oetfigelaaierd binnen nuimen we ‘ommelandse raaizen’ in ploats van ‘roadtrips’.

Joe heuren nog van mie.

Hest doe dat nou ook wel ais? Ast allain bist en even niks om handen hest, gaaist prakkezaaiern over dien levent. As mie dat overkomt, din krieg k wel ais t gevoul asof ik d’heufdrolspeuler bin in n film woarin ik tegen mien aigen levent aan kiek. t Liekt op n soort van raaisdocumentai re. Nou is raaizen weliswoar geweldeg, moar ik bin altied wel benijd noar d’ìndbestemmen.
In mien miemern stel ik mie zo veur dat elkenaine zien/heur aigen raaize moakt. Raaizen het ook niks mit òfstand te moaken. Men huift nait vèr weg om de wereld te ontdekken. Dij wereld is overaal: in de stroade, in dien aigen huus, in n bouk, joa in dien aigen heufd.
Nou wait ik wel woardat ik vandoan kom. En de weg dij k goan bin, was gain snelweg zunder oponthold. Staarker nog, ik kwam veul obstoakels tegen. k Haar wel n idee woardat ik hìn wol, wat ik worden wol, wat ik doun wol. Moar onderwegens gebeurde der van alens. En ik mós soms zo veul dingen tougelieks doun, dat ik nait aaltied wos woardat ik mit bezeg was.
k Haar veul vroagen over mien identiteit, mien zulfbeeld en mien verstandhòllen mit de omgeven. Moar antwoorden op dit soort van vroagen binnen nait altied even gemakkelk te vinden.
k Leerde wel dingen op school zo as lezen, schrieven, reken en andere bekìnde vakken. Moar echte levenslezzen kreeg k doar nait en dij kreeg k ook nait uut bouken en ook nait van leermeesters. Dat gebeurde meer touvaleg, gewoon onderwegens.
Vanzulf heb k pebaaierd om wieshaid uut bouken te hoalen, moar ik kwam der achter dat k niks leerde. Ik kreeg goandeweg aal meer d’overtugen dast ales kinst wat ofst echt wilst, dat zit in die. Voak huifst doar nait ains veur te stedaaiern.
Woar k ook achter kwam is dat t levent nait muilek en ingewikkeld huift te wezen. Kinst ook zulf dingen doun om de kans op aksies òf te takken. Ast gezond leefst takt de kans op zaiktes òf. Ast n poar senten aan de kaante legst, komst minder snel in geldaksies.
Mien film is gelukkeg nog nait òflopen. t Is gain mementopnoame, moar draait constant deur mit de tied mit.

En aalhouwel k nijsgiereg bin, heb ik gain hoast om t ìnde te zain.
Wat ik ondertied wél leerd heb: most aanpakken wat de tied die gunt. Doar kinst dien haile levent veurdail van hebben.

Ast volwassen worst, kinst nait meer op dien doeme zoegen, want din staaist veur poale. Moar úút dien doeme zoegen dat kinst gewoon doun blieven.
Luppo proat veul, roddelt groag en hai discussieert mit elkenaine over van alles en nog wat. Moar hai het gain idee wat echt belangriek is en wat nait.
Overal woar dat mensken bie mekoar binnen, proaten ze om t haardst wèl de boventoon voert. Als heur stem moar heurd wordt. Wat ze zeggen dut der nait tou. Elkenaine is aan t proaten en gainaine luustert noar d’aander. Luppo luustert ook nait noar mensen moar hai heurt ze wél.
Hai gebruukt aaltied hail veul woorden, moar zegt aigenliek hail waaineg. Mit andere woorden, hai reutelt moar wat in de ruumte. En toch bedenkt hai zoch achteròf voak dat hai t meschien wat aans zeggen most haar.
Op zo’n moment vroagt hai zoch wel ains òf of hai nait beter schrieven kin in ploats van proaten. Wèl schrift dij blift op t leste. En t fijne van schrieven is ook nog ains, dast t nog even noalezen kinst, en as t die nait aanstaait din kinst alens nog ains overdoun, moar din beter.
De gedachte let hom nait lös en hai denkt derover noa hou hai dat aanvatten mot. Zol hai journalist wezen willen veur n kraante of n tiedschrift, of meschien wel schriever van bouken? As journalist mot hai nijsfaiten verzoameln en onderzuiken en doarover publiceren in nijsmedia. Wil hai dat goud doun din het hai wel n diploma neudeg. Moar ja, om nou nog even te goan stedaaiern, dat trekt hom nait zo aan. n Schriever van verhoalen schrift wat in hom opkomt en is nait bonden aan tied. As schriever kinst ook nog es n noam veur diezulf verzinnen, n pseudoniem.

Luppo leest es wat en hai struunt wat op internet en doarbie vaalt t hom al gaauw op dat der hail wat priezen te hoalen binnen as schriever: de Libris Literatuur Prijs, de NS Publieksprijs, de Gouden Griffel, de P.C. Hooft-prijs, de AKO Literatuur Prijs en de Prijs Der Nederlandse Letteren, om moar even n poar te nuimen.
Luppo wordt der stil van en hai zugt zochzulf al in de kraante en op televisie. Elkenaine leest die, luustert noar die. En t mooie is: huifst zulf nait te luustern.

Geuko komt uut n gezin woardat hai de jongste is van vief kinder. Zien oldste bruier voldut in ale opzichten aan de verwachtens van zien ollu. Aal wat hai aanvat gaait goud. Studaaiern gaait hoast vanzulf en de boantjes liggen veur t oppakken. Ook d’aander drij kinder kinnen nuver mitkommen.
Vanòf dat Geuko klaain was, hebben zien ollu en de mainste mensken n beeld van hom dat e loi en roeg is. Hai is dat zulf ook leuven goan en hai handelt der ook noar. t Liekt hom vanzulf dat e nait kin wat zien bruier kin. As t hom as kind te veul wer, ging e wel es grienen en din kreeg hai nog n dreun van zien pa ook, mit d’opmaarken: ‘Hier, doar hest wat om te brollen.’ Proaten holp nait. Ook nait nou Geuko older is. Deur t proaten wordt t allain moar aarger. Proaten wordt ragen, ragen wordt bèlken en dat wordt op t leste schraaien.
Ollu zeggen aaltied dast eerliek wezen most, want din komst t verst. Nait laigen, want dat is hail slecht. Dat binnen dezulfde ollu dij die vrouger van alles wies muiken over Sunterkloas, de Kerstman, de poashoaze.
Om van t gezoes òf te wezen zegt Geuko aaltied van ales tou. Moar elkenaine en ook Geuko zulf wait ondertied wel dat zien woord niks weerd is.
Van zien oplaaiden is nait veul te vlocht kommen. Wèl nait intelligent is, zel dat ook noeit worden, zegt zien pa voak. En hai vougt doar aan tou dat der moar waaineg analfabeten binnen dij lezen kinnen. Gelukkeg het Geuko dát nog wel leerd. n Echt vak het hai nooit leerd. Hai waarkt bie de kringloopwinkel en hai is vrijwilleger bie de voudselbaank.
Soms loat Geuko zien gedachten wel ains goan. Hai denkt dat e wél ales op n riegje het, allinneg nait in de goie volgorde.
Ook holdt hai wel van t leven, moar soms denkt hai wel ains dat dit nait wederzieds is. Dij gedachte moakt hom wel ains verdraiteg. As aandern hom nait helpen kinnen, wat kin hai din zulf doun om n beter gevoul over zochzulf te kriegen en meschien zulfs wat meer sympathie bie aandere mensken te kweken.
As hai aan vrouger denkt, binnen de mooiste mementen aigenliek wel de doagen rondom Sunterkloas en de Kerst. t Liekt hom tou asof mensken din oardeger binnen. Ook zien ollu binnen din wat laiver. t Is asof de kerstgedachte ze wat scheuteger moakt.
Aalhouwel Geuko lezen leerd het, leest hai nait veul. En din ook nog laiver rekloamefolders din kraanten of bouken. Dij folders van november en december stoan netuurlek vol mit sunterkloas- en kerstprezentoatsies. Doar kikt hai groag noar, zunder nou zulf bepoalde wensen te hebben.
Op zien waark bie de kringloop en de voudselbaank heurt e wél dat der veul kinder binnen dij gain kedootjes kriegen, omdat doar gain geld veur is. Dát breng hom op n idee. Veur hom binnen Sunterkloas en de Kerstman bruiers van mekoar ook al is d’ain veul older as d’aander. As hai nou es baaide rollen vervullen ging onder de noam Santa Kloas.

d’Haile moand december tot aan de kerst wil hai kedootjes brengen bie kinder dij woarschienlek aans gain kedootjes kriegen. Hai vertelt zien idee op t waark en de kollegoa’s worden hartstikke enthousiast. Van de voudselbaank krigt hai adrezzen van mensken mit leutje kinder. Van de kringloop krigt hai kinderspeulgoud. Van zien spoarsenten koopt hai zulf ook nog t ain en aander. Soavends tussen 6 en 7 gaait hai n poar adrezzen bielangs, legt kedootjes veur deure, schelt aan en moakt dat hai wegkomt. Zo dut hai dat elke oavend bie aander adrezzen totdat zien haile liest òfwaarkt is. t Wordt n groot sukses. Mensken proaten der over. De regionoale kraante besteedt der aandacht aan en ook de lokoale omroup moakt der melden van. Geuko krigt veul kompelmenten en ook zien ollu kieken der van op. t Dringt tot hom deur dat hai n positief element in zochzulf ontdekt het en hai nemt zoch veur om doar meer mit te goan doun. Ain ding staait veur hom vast: bruiers kin ook gewoon geliek aan mekoar wezen en mekoar aanvullen, ook al verschillen ze in leeftied.

Edzo staait op t punt om noar buten te goan, moar veurdat hai de deure open dut, kiekt hai nog even in de spaigel. Dat dut hai wel voaker. En aal tied zugt hai rimpelge waangen, bozzelge wenkbraauwen en n hoargrìns dij aal verder opschoeft, woardeur hai zien flaporen ook nait meer goud verbaargen kin. Zien scholders lieken nog smaler den dat ze de leste keer al leken toun hai in de spaigel keek. t Vaalt hom ook aaltied weer op dat hai veul op zien pa liekt toun dij al veule joaren older was as dat hai nou is.
Ach, hai wait t wel, vrouger op school was hai al nait de nuverste van de klazze mit zien flaporen, zien dikke wenkbraauwen en zien gokkerd. Van zien uterlek mos hai t nait hebben. Doar was hai al vroug van overtuugd. Hai realiseert zoch dat hai nait zo jong meer is, moar dat hai zoch jong klaidt. Hai is haalfsleten en lopt as t woare in n verklaiden. Van n òfstand zolst hom op twinteg roamen; van dicht bie liekt hai eerder fiefteg.
Ondertied is hai der ook al wel van overtuugd, dast nait veul aan dien uterlek veraandern kinst. Ook al het d’oape n pak aan, t blift aaltied n oape.
Mainsttied lopt Edzo de deure uut noa dizze konstateren. Nou blift hai toch even stoan en hai vroagt zoch òf of zien uterlek nou echt belangriek veur hom is. Zol t nait es tied wezen om wat minder kritisch op zochzulf te wezen? Aigenliek mot hai gewoon tegen zochzulf zeggen: ‘Moi Edzo, wat zugst der weer goud uut vandoage.’ Gewoon n beetje positiever over zoch zulf wezen. Woarom zol hai nait van zochzulf holden zo as hai is?

Zien gedachten goan uut noar de mementen dat hai mit vrunden n klokje drinkt en dat hai noa n poar klokjes wel ais wat over zien gevoulens lös loat. Zien vrunden doun dat op zo’n moment ook. Sommege reaksies binnen wel hangen bleven, moar as de alcohol uutwaarkt is, dut hai doar verder niks mit. Zo krigt hai wel ais te heuren dat t der nait om gaait wat aandern van die vinden, moar wat ofstoe van diezulf vinst. Doe moakst zulf wel uut wat of belangriek veur die is. Luuster noar diezulf. Ast noar diezulf luusterst, worst die bewuster van wat ofst zegst, en op welke menaaier en woarom ofst dat zegst.
Veraander negatief denken in positief denken: ik bin beter dan dat k zulf docht, ik bin n geweldeg persoon. Hoal van diezulf. Loat alle negatieve signoalen uut dien verleden lös. Hou voaker ofst diezulf kompelmenteerst, of diezulf goudkeurst, hou fiener ofst diezulf voulst. En dat opent de deure noar n gelokkeg en bevredegend leven. t Leven is te kört om aarm te wezen.

Edzo staait nog aaltied bie de spaigel en wait nait wat hom overkómt. Hai verboast zoch opains woarom dat hai noeit wat mit dij reacties doan het. Hai neemt zoch veur om dat vanòf dit moment aans te doun en zien vleden achter zoch te loaten. Hai het nog n hail leven veur zoch en dat gaait hai vanòf nou leven.
Toch wel handeg zo’n spaigel. Ast moar even verder kikst dan dien spaigelbeeld.

Appie denkt al n tied geregeld noa over zien levent en de toukomst. Hai is nou vaarendatteg joar en veur zien gevuil het e nog nait veul beriekt. Niks biezunders, teminzent. Joa, hai het n boane as loodgaiter. Moar hai het t gevuil dat der aanswat veur hom weglegd is. Ruumtevoarder, politicus of zanger huift nait wat hom betreft. Moar om nou de rest van zien levent verstopte òfvoerbuizen te reperaaiern, liekt hom ook gain fijn veuruutzicht. Zien ollu hebben hom aaltied veurhollen dat e zoveul meugelk stedaaiern mos. Moar joa, din most wel waiten wast worden wilst. En doar zit nou net zien perbleem. Hai het noeit waiten wat of hai worden wol.
Nou binnen der hail veul jongens dij t zulfde worden willen as heur pa, moar Appie zien pa was ain van d’eerste zzp’ers in t laand. Hai dee van alens woardat hai moar wat mit verdainen kon. Zo was hai stroatemoaker, moar ook timmerman, stikkedoor, schilder en alens wat hai ook dee, doar was hai noeit enthousiast over en t leek Appie din ook niks.
In de joaren dat Appie op schoul zat, kreeg hai veul twievels bie de leroaren dij hom les gaven. d’Aine zee van: ‘Prachteg dat leren, moar vergeet nait dat dien kerakter en dien wilskracht te minzent zo belangriek binnen om te sloagen in t leven.’ d’Aander was van mainen dat ast gain fouten meer moakst, dast din ook niks meer leerst.
Weer n aander docht dat t der in t leven om gaait dast slim bist. ‘Ast de goie vroagen stelst, din krigst goie antwoorden,’ zee dij der bie. As Appie zo’n meester heurde din vruig hai zoch voak wel es òf of dij zulf wel wat leerd haar of dat dij überhaupt wel noar schoul west haar.
Nee, leren was nait zien favoriete oaventuur en t gevolg is wel, dat hai gain diploma aan de mure hangen het.
n Goie vrund adviseerde hom n tied leden, dat t goud wezen zol om ains even n break te nemen. En dat hai din es even de tied nemen mos om zien gedachten goan te loaten over zien levent en wat hai doar mit wil. Es even noadenken over zien toukomst. t Kwam derop neer dat hai es uutfeugêln mot wat of hai wil mit de rest van zien levent. Aigenliek mos hai n dreum hebben om noa te joagen.
Moar betaikent dat din dat hai weer leren mot? Mos hai aigenliek nait krek bliede wezen dat hai gain dreum het om noa te joagen? Appie huvert bie de gedachte dat hai elke dag vechten mot om ain of aander onhoalboar doul te berieken.
Noatuurlek, n mens mos leren hou of e veur zochzulf zörgen mos, hou of e aan zien eten kommen zol en hou of e onderdak kriegen mos, moar most nou echt van de waige tot aan t graf op schoul zitten? n Mìns is toch nait allinneg moar op de wereld om te leren?

In zien eerste levensjoaren was e drok mit lopen leren, proaten leren, leren dat e zien behuiftes nait in de broek dee. Toun e dat n beetje onder de knije haar, mos hai leren hou of e zien klaaier aantrekken mos en hou of e zien veters dicht moaken mos. Toun mos e fietsen leren. Doarnoa mos hai lezen en schrieven leren. En toun kwam t mement dat hai n vak leren mos.
Hai herinnert zoch de veule mementen woarop t hom nou juust verboden wer om dingen te doun dij hai leerd har. Dat begon al op hail jonge leeftied, toun zien ollu hom lopen en proaten leren deden. Nait veul loater mos hai op bepoalde mementen juust stil zitten blieven en zien mond holden.
Nee, veur Appie staait t vast dat t leven n stuk aangenoamer is, ast die nait zo drok moakst. Huifst as mìns ook nait ales te begriepen. Der binnen nog genog dingen te doun woarst nait veur leren huifst. Tied dij veurbie is, komt noeit meer trogge. Appie zien rezelvoatsie staait vast: hai gaait tied moaken veur n mooi leven.

(Uut de rieg Grunneger in de Raandstad)

Zo aan t ìnd van t joar heb ik wat vroagen dij mie bezig hollen.
Ik vroag mie bieveurbeeld òf wat er loos is mit de Grunneger aaierbal: is dij schilderij van d’aaierbal op de koademure aan de Spilsluzen nou per ongeluk opsierd mit de Rötterdamse vlage of speult Rötterdam onder ain houdje mit dat streetart-collectief uut Almere om zich op n slinkse menaaier aigender te kinnen nuimen van dit cultureel aarfgoud uut Grunnen?
En binnen t nou de Grunnegers dij overlopen van enthousiasme veur dij nije culinaire vondst van de pizza aaierbal of binnen t de mensken dij in Stad op veziede binnen of dij der waarken? Dit zulfde vroag ik mie òf bie dij nije sukkeloarepe mit n vleugje aaierbal.
Ook t gebruuk van t woord ‘puutje’ ropt vroagen bie mie op: toun ik nog in de pervinzie woonde en n puutje patat bestelde din kreeg k n puntzakje mit patat. Ook n puutje mit slik was beslist gain taze vol. As ik nou n puutje patat bestel krieg k volgens de initiatiefnemers van de nije Stadswandeling Puutje n haile taze vol. Da’s nait goud veur de gezondhaid liekt mie. Omdat ik al n tiedje in de Raandstad woon en nait meer doagelks mit Grunnegers in contact bin, ging k even twieveln of der meschien sproake is van veraandern in de Grunneger toal dij mie ontgoan is. k Heb ook ale woordenbouken der nog es even op noakeken moar t Nederlandse woord ‘tas’ wordt vertoald mit taske, madde, mat, taas, taze, moar naargens lees ik puutje. Zol dat meschien te moaken hebben mit dij twij lokoale ondernemens, I Don’t Know en Treasure Events Groningen, de bedenkers van de nije Stadswandeln? Ze willen Stad op de koarte zetten en dat is positief vanzulf, moar bie t bedenken van noamen liekt mie dat t gebruuk van de Grunneger toal moar biezoak was.
Kin dat: Swaarte Zotterdag noa Black Friday? Stad het zien aigen variant op Black Friday, en wel op zotterdag, de dag dernoa. t Pebliek kin op dij dag van alerlie prezentoatsies groalen in de winkels en de horecazoaken in de binnenstad. Dat is vanzulf n positieve ontwikkeln moar toch, t Grunneger antwoord is Lutje Lokaal. Was Lutje Lokoal of om mien part Swaarte Zotterdag nait beter west? Op t leste nog ain vroage: wat kinnen swienen wat nijmoodse apperoaten nait kinnen? Zowel Universiteit Grunnen as vlaigveld Schiphol hebben wel op n haile specioale menaaier t nut van swienen inzain.
De universiteit het swienen inzet om de berenklaauw op de Zernike Campus te bestrieden. Ze vreten d’haile plant op mit worrel en aal. Mit mesienes kin dat nait zunder dat de grond dichtslempt.
Schiphol het n nije menaaier vonden om vlaigtugen te beschaarmen tegen aanvoarens mit vogels. De swienen mouten de vogels òfschrikken en oogstresten opeten zodat vogels der niks meer te zuiken hebben.
Hou t òflopt mit de vijholderij in ons laand mout oetblieken in de toukomst, moar de swienen goan n golden tied tegemuide.

Oet de rieg Grunneger in de Raandstad)

Ditmoal wil ik t ais hemmen over ontwikkelns in de toal.
Kinst wel uut Grunnen weggoan, moar Grunnen gaait nooit meer uut die weg. Houveul langer of ik buten de pervinzie woon, houveul meer of ik dat voul.
En ook al binnen de waitenschoppers t nog nait ains over t antwoord op de vroag of Grunnegers n apaart volk vörmen, aans bin we wél. Wie hemmen n aigen cultuur. En te minnent zo belangriek: wie hemmen de Grunneger toal as n apaarte streektoal binnen t Nedersaksisch. Ik bin groots op dij toal en doarom moak ik mie der ook wel n beetje zörge over.

De loatste generoaties Grunnegers doun al nait veul meer mit t Grunnegs. En de jongste generoatie proat Nederlands. Volgens de onderwieswet mag der op grondschoulen les in t Nedersaksisch en dus ook in t Grunnegs geven worden. Moar dit gebeurt nog nait structureel. In t onderwies binnen der hail veul lesgevenden dij mainen dat t dialect n negatieve invloud het op de toalontwikkeln van de leerlingen; t grös van d’ollu vouden heur kinder doarom Nederlandstoaleg op.
Gelukkeg is t Centrum Groninger Taal & Cultuur (CGTC) branderg om noast de Grunneger cultuur ook de Grunneger toal te permoten. Mit de webstee www.klunderloa.nl wordt Grunnegs lesmaterioal veur grondschoulen beschikboar steld. De benuimen van dr. Martijn Wieling tot biezunder hoogleroar Nedersaksische/Grunnegse Toal en Cultuur is n positieve impuls veur t aanpeerdjen van t Grunnegs. Onder zien laaiden wordt n digitoal onderwiesspel – van Old noar Jong – ontwikkeld woarmit jonkgoud speulenderwies vertraauwd roakt mit t Grunnegs. Ook de benuimen van Olaf Vos as streektoalconsulent bie t CGTC is n positieve ontwikkeln. Hai gaait zoch onder meer bezeg holden mit t ontwikkeln van leermethoden veur t Grunnegs dij te gebruken binnen in t leger en hoger onderwies.
Fait blift wél dat er op t heden veul meer Grunnegers binnen dij Grunnegs proaten en verstoan, as Grunnegers dij t ook lezen en schrieven kinnen. Doar komt nog ains bie dat t koppel lu dat haalf-Grunnegs half-Nederlands proat haand over haand optakt deur de invloud van de media, veuraal onder t jonkgoud. In ploats van t Grunnegs komt der n soort regionoal gekleurde standoardtoal. Men nuimt dit wel “regiolect”. Dit regiolect nemt n koppel kenmaarkens van t Grunnegs over veurzowied dat nait de communicoatie tussen proaters uut verschillende regio’s verhindert.
As Grunneger in de Raandstad kiek ik vanzulf ook even noar d’ontwikkelns in t Nederlands.

In d’achttiende en negentiende aiw stonden de spreektoal en de schrieftoal nog wied van nkander òf. Proaten dee elk in zien aigen dialect en de schrieftoal was voak toamelk gekunsteld. Aan t ènd van de negentiende aiw kwammen de spreek- en schrieftoal dichter bie nkander. Toun ontston de nije toalnorm ‘Algemeen Beschaafd Nederlands’ (ABN). In t aanbegun was t ABN nog enkeld bie n klaaine elite in gebruuk, moar vanòf de joaren viefteg wer dat mandaileger. Lesttied stoat de term ABN dikmoals ter discussie. De term kin noamelk de suggestie wekken dat lu dij andere varioaties van t Nederlands proaten, nait beschoafd binnen. Doarom sprekt men laiver van Algemeen Nederlands (AN) of Standaardnederlands.
Toalkundege Jan Stroop veurspelt dat binnen hooguut twij generoaties t Poldernederlands t nije Standaardnederlands wezen zel. As argument voert hai aan dat t grös van de kinder tiedens t proces van de toalontwikkeln vernoamelk d’oetsproak van heur moeke noavolgen. As moekes aans proaten, het dat zien trugwaarken op d’oetsproak van de generoatie dij zai opvouden. n Belangrieke rol in dit proces speulen ook crèches, dij veur t grootste dail laaid worden deur vraauwlu, en t grondonderwies woarin t dail vraauwelke onderwiezers sunt laankmanstieden al groot is.
t Grunnegs is net as t Nederlands n levende toal, dat wil zeggen dat der woorden verdwienen en dat er nijen biekommen. Moar ik mag hopen dat dit nait geforceerd heergoat deur de internationalisering van de akkedemies of deur d’aanpak van de boeren. Wèl ooit docht dat boeren gain toalgevoul hebben, komt bedrogen uut. Want farmer is de nije boer. Hai holdt zoch vanzulf nog wel bezeg mit zien gewassen of zien vee, moar doarnoast dut hai nou ook wat mit defensie. En dat nait in t Grunnegs of in t Nederlands moar in t Engels. De boerenprotestgroep Farmers Defence Force (FDF) mokt zoch drok om t stikstofbelaaid van d’overhaid. Aan t ende van n recente persbericht woarschaauwt de FDF de regaaiern: ‘We are watching you, every step of the way!’ Ik hoop vanzulf dat Engels nait t nije Grunnegs of t nije Nederlands wordt.

Joe heuren nog van mie. Moi.