Prak, Jan

Here, hol ook dizze nacht…

Op t inde van augustus 2000 kriegen wie n telefoontje. t Gait nait goud mit Geurt! Zien prostoatkanker is aan t oetzaaien en t zal in de komende tied aal slechter worren mit hom. Geurt is ons oom en is verstandelek handicapt. Hai woont al twinteg joar in ‘Nieuw Woelwijck’, n woongemainschop in Hoogezaand/Sapmeer.

Geurt zag t daglicht tachteg joar leden in Zuudloarn, mor hai brengt t grootste gedailte van zien leven deur in Stad (zien Pa en Moe hadden vrouger t beheer over t Christelek Militair Tehoes aan de Hereweg en doar heb ik, as leutje jong, Geurt leren kennen – jp) Geurt is geestelek nait goud wordt mie verteld as k ainmoal n beetje bie de familie van der Molen thoes ben. D’r worren voage verhoalen verteld over n geboorte dei nait goud verluip, Engelse zaikte haar n rol speult.
Geurt is nait gewoon, dat maark je votdoadelk as je hom zain en heuren. Hai zegt hoast nooit wat en gebruukt n poar vaste woorden, zoas “vraauwluu” en “bist jaloers”.
Geurt is n scharreloar, moakt dén hier, dén doar, n proatje en lopt mit zien leutje piepke, dei e iederkeer weer op nei aanstekt, veul op stroat, teminsten as e nait waarken huift op de socioale waarkploats. Doar dut e kniepers op koartjes.

Ik bin n beetje baange veur hom. k Heb ook gain ervoaring mit luu zoas hai. Mien man en zien zusters goan vlöt en laifdevol mit hom om. Ik mout t nog leren, en ik krieg doar daarteg joar tied veur.

Geurt en zien licht verstandelek gehandicapte zuster Truus bennen op alle verjoardoagen, feestdoagen en aandere belangrieke momenten aanwezig bie de familie. Ze heuren d’r bie.
Mien schoonpa regelt alles veur dei twei as heur Pa en Moe op ‘n duur oet tied kommen. En as mien schoonollers t nait meer aankennen, den mout onze generoatie t overnemen, da’s dudelk.

Geurt gait alweer zo’n twinteg joar noar Nieuw Woelwijck. Mien schoonpa het d’r last van dat Geurt, dei opbrocht is in n geriffermeerd gezin, in een ‘nait christelek’ tehuus mout goan wonen.
Hai nemt contact op mit de kerk van Hoogezaand en vroagt of ze Geurt ‘n beetje aandacht geven willen, mor de gemainte loat nait van zich heuren.
Geurt mout t mor doun mit Woelwijck.

Doar komt e goud op dreef. As e zesteg joar old is krigt e zien aigen vrunden en vrundinnen.
D’r worren hom bepoalde toaken touwezen, d’r wordt wat van hom verwacht. Hai geniet van de natuur, de baisten en van de laifde dei e van elk krigt. Hai kent zien verzörgers en vorzörgsters apmoal bie noam, hai het ‘n knutselkammeroad en n kovvievrundin.

Hai gait ook mit vekaansie. Ze zetten n tent in toene en doar mag e mit zien kammeroaden n nachtje in sloapen. Hai trekt mit n huifkar deur Drente.
t Bennen vaste rituelen: Nieuw Woelwijck dut altied prima waark, denkt om alle feesten en mokt d’r wat biezunders van.

Gain christeleke instellen, mor wel n christeleke sfeer, dat is onze ervoaren. Laifdevol, respectvol en oprecht.
t Bevaalt Geurt best, dat kin je vot zain. Hai mag d’r wezen mit zien piepke en zien örgel in de koamer woar e zien laifste laidje ‘Rosa, Rosa, bloemen op je hoed’ op speult. Wie kommen d’r voak mor t is altied nooit genog want wie bennen ja zo drok mit onze aigen dingen. Moar as wie d’r kommen den bennen wie welkom en heuren d’r bie.

Geurt ligt op n berre in de koamer. Zien kammeroaden stoan om hom tou en n poar speulgoudbaisten, woar e de haile dag mit zit te frommeln, liggen bie hom. Hai gait aal verder achteroet en begunt te schraiven as wie weer vot mouten.

t Liekt net of e t deur het dat dit nait n gewone verkollen is. Dizze zaikte is wat aans.
Soms zingen wie wat vertrouwde verskes mit hom as wie d’r weer bennen en vroagen hom: ‘Woar bennen Pa en Moe?’ Zien antwoord ‘Bie Jezus’ is steevast t zulfde.

Geurt staarft in de tied van t Sunnerkloasfeest. Tussen de kedootjes, hail rustig en gewoon.
As wie d’r kommen ligt e nog op berre. As e den ainmoal in de kist ligt kommen de aandere bewoners – mooi schoonwast mit n duster aan – bie de kist stoan.
‘n Mooi kistje’, zegt aaine en klopt wat op t holt. n Aandere aait Geurt wat over zien waange. Ze nemen ofschaaid van heur vrund Geurt en zingen ‘Ik ga slapen, ik ben moe, k sluit mijn beide oogjes toe, Here houdt ook deze – lange – nacht, over Geurt getrouw de wacht.’.
Ontroerend mooi en waarm. Ze stoan allemoal te zwaaien as de auto wegriedt.

De klokken luden as wie veur de begrafenis aankommen. Bewoners uut de haaile gemainschop kommen aarm in aarm of in auto’s noar de grote zoal woar de ofschaaidsdainst hollen wordt. Ze hebben allemoal n roos bie zuch dei ze op de kist leggen.
De dainst begunt mit Gabriel Faure’s ‘Requiem’, mor dat gaait vot over in ‘Daar bij die Molen’. Den zingen wie ‘Rosa’ en luustern noar ‘Mien toentje’ van Ede Staal, en dat wordt volgt mit t zingen van ‘God heb ik lief’. t Is n potpourrie van laidjes dei de bewoners, en Geurt dus ook, kennen. Veur hom specioal is d’r t laidje van Lianne Abeln: ‘Grunnen, mien Stad,’ woarin Martinitoren wordt bezongen.

Familieleden en aandern vertellen verhoalen. Ain leest veur: ‘Laat de kinderen tot mij komen’.
t Gait achtermekoar deur en t is aangriepend. D’r is niks geks bie.
As t Grunnens laid zongen wordt gait de haaile bourel, veurzover dat meuglek is, stoan. Mien neef fluustert mie in t oor, ‘Wie stoan nait veur de Here op, mor wel veur t volkslaid.’

k Wait nait wat k heur as ze de kist wegdroagen op toon van ‘Stille nacht, heilige nacht.’ Zoas nou heb k dat laid nog nooit beleefd. En de meziek blieft deurschallen uut luudsprekers dei boeten langs de weg opsteld bennen totdat alle bewoners op nei heur rozen op de kist in auto legt hebben.

Geurt wordt in klaine kring begroaven en zien knutselvrund bidt doarbie op hail aigen menaaier t Onze Vader veur.
Geurt is nait meer in levende lieve bie ons, mor hai het n onuutwisbare ploats in onze familiegeschiedenis en zal altied herinnerd worren.

t Origineel: Corry van der Molen – Sijbolts
Omtoald deur: Jan Prak

As minsen in Kanneda aargens hin vlaigen willen mouten zai kaizen tussen twij luchtlienen: Air Canada (wat duurder) en Westjet Airlines (wat goudkoper).

Bie Westjet krieg je gain moaltieden, zulfs op haile laange vluchten nait. Wichter op t vlaigtuug geven joe of en tou wat te drinken, en asmis worden der wat koekjes en grondneuten ronddailt. Mien vraauw en ik hebben altied wat smeerde stoetjes bie ons op zo’n rais.

Westjet is in Kanneda beroemd – of berucht – omreden dat zai gain benul hebben van elke kakkemeroatzie. Gain flaauwe kul! En elk het wel es heurt van de lol dij de bemanning onder mekoar en mit raizigers moaken. As n piloot de machine nait goud dele zet noa n laange vlucht – dus gain perfekte landing – roupt ain van de wichter over mikrofoon: “Ie mouten zitten blieven totdat Kaptain Kangaroo ons noar de terminal hupt het.”

Westjet piloten kennen de gekste dingen zeggen. Ain van dij knoapen zat zoch wizze op n laange vlucht schier te vervelen, en zee inains: “Westjet Airlines wol joe even bekendmoaken dat wie veul knappe en vrundeleke stewardessen in dainst hebben. Wat jammer, nait, dat wie op dizze vlucht gain ain mitnomen hebben.”

Gereserveerde ploatsen is der bie Westjet nait bie. Ie maggen overaal zitten goan as ie dat willen. Veul passagiers kennen nait beslizzen en blieven zuiken. Stewardess: “Beste lu, luuster nou even noar mie. Dit is gain meubelzoak, goa zitten en dou dat nou!”

Vlak veur n landing in Vancouver, zee t leutje laiverd: “Kiek alles noa. Wat van joe is mout ie mitnemen. As ie toch wat willen achterloaten, wees der den wizze van dat wie t groag hebben willen.”

Midden in nacht, boven d’oceoan, zee n piloot inains: “Wie bennen nou hoog genog dat wie rusteg deur kroesen kennen op d’automoat. Dus doun dimmen wie de lichten wat. Dat is veur joen gemak en comfort en den kin je ook beter zain dat wichter toch oardeg knap bennen.”

n Westjet toustel was net land op t vlaigveld van Calgary, Alberta (cowboy country) en vlak veur t stoppen, roupt de piloot: “Whoa, big fella. WHOA!”

t Haar vreselk onweert onderwegens en piloot kreeg t endlieks veur mekoar om t toustel deel te zetten in Toronto. Passagiers gaven hom n groot applaus. Zee ain van de stewardessen: “As ie dammeet dij deuren van de begoageroemte boven joe opendoun, denk der den om. Noa zo’n landing – ie kennen der donder op zeggen – ligt alles deur mekoar hin!”

Westjet piloot tegen passagiers: “t Weer bie aankomst in Winnipeg is oardeg goud. Temperatuur: twinteg groaden. Der hangt wat mist mor doar hopen wie wat aan te doun veur d’aankomst. Bedankt veur joen klandizie. Denk der om: der is gainain dij meer van joe, en van joen geld, hold as Westjet Airlines.”

Stewardess geeft instruksies veur t vertrek: “Dij kussens onder joen stoul, doar kin je op drieven. As der nou n noodtoustand komt en ie liggen in t woater, roei den mit joen handen noar de kust. Dij kussens mag je hollen mit onze kompeleminten.”

n Westjet piloot schreef n verhoaltje over n swoare raais van Hamilton noar Regina, Saskatchewan. Aale passagiers zatten insnoert op stoulen en trokken wit weg toun d’kaptain de Boeing 737 deelsmakde op de startboan.
Nou het Westjet de gewoonte dat de piloot zulf bie d’oetgang de passagiers bedankt. “Thank you for flying with Westjet.”
Hai schreef dat e muite haar minsen in d’ogen te kieken, omreden dat e mit zo’n klap deel kwam. Mor passagiers wazzen apmoal vrundelk en dankboar.
n Leutje wiefke mit n stok was de loatste. Ze kwam bie hom en zee: “Meneer, mag ik joe wat vroagen.?”
Piloot: “Vanzulf, mevrouw, zeg t moar heur!”
t Wiefke: “Hest doe gewoon t vlaigtuug deelzet, of hebben zai joe noar beneden schoten?”

In t begun van d’oorlog gong ik as n leutje jong noar n kleuterschoule noast de christeleke loagereschoule aan de Hoogklaai in Winschoot. t Leek nait veul op n schoule. t Was net n pakhoes, twij verdaipens hoog, mit grode kachels in aale klassen. In gedachten loop ‘k nou nog voak op t plain om schoule hin. ‘k Herinner mie alle hekken, stoepjes en stainen.
Achter t gebaauw, wat loager, zai ik de fietshokken en deurachter de plees woar we hin mozzen – deur snei, regen en wind – om onze behuiften te doun. t Is nou allemoal vot. Dr stait nou n mooi modern gebaauw….

In elk gevaal, doudestieds moukten Duutsers veul lewaai en brochten veul ellinne in onze kontraainen.
Dr kwammen “Verordnungen” en hail wat schoulen in Winschoot mozzen leeg om de “Deutsche Wehrmacht” onnerdak te geven. En, verdubbeltje-mie, Hoogklaaischoule was dr ook bie! Wie konnen ophoupeln. t Bestuur kreeg t veur nkander dat wie op schoule aan d’ Ollewaarfsloan in konnen trekken. t Was n hail end vot van ons hoes en om doar elke dag te kommen was n haaile tippel. Mien ollere bruier en zuster gongen voak mit en wezen mie de weg.

Van aale meesters en juffraauws dij ons les gaven herinner ‘k mie nait veul meer. Dr was ain meester bie dij joe, as je wat deden wat nait goud was, bie t oor greep en den begon e te draaien. Dr laipen hail wat kinder met blouderige oren rond. Dat mos den veur christelek onderwies deurgoan!

Ain van de onderwiezers zol ‘k nooit weer vergeetn. ‘k Vuil mie altied n beetje waarmer worren as ‘k aan Juffrauw Roozendoal denk.
Zai staait ver en wied bekend as ain van de maist gelaifde en maist bekwoame Winschoter onderwiezeressen van veur en in d’oorlog. Kinder dij in heur klassen hemmen zeten bennen dr aanders van worren. En, wait je wat, ze kregen ook meer kennis van de Biebel. En, hou is t meuglek, dr bennen haail wat plekken om Winschoot hin dei ik nog altied in verband breng mit n zeker Biebelverhoal. Minsen zeggen dat ‘k nait goud wies ben, moar ‘k bin nou ainmoal nait ain van de schaarpste messen in t loatje.

As juffraauw t haar over ol Voader Oabraham en zien zeun Izaak en dat e aal mit zien mes kloar ston…, of over Jozef dij zien Pa en bruiers aindelek kon vertelln wel of hai echt woar was…, of over hou Mozes hom kneep toun e veur dij machtege Farao ston…, dat alles wer gewoan waarkelekhaid veur ons. Mit ogen as knikkers hongen wie aan heur lippen en wat zai vertelde was apmaol om ons tou beurd. Waist dat nait meer?
Dat gebeurde vrouger toch in Bovenburen, en dat speulde zich toch of in t Maintjebos? En kwammen Voader Jakob en zien zeunen nait hailemoal van Wedderbaargen? En Jezus zulf den, laip dai nait over t woater van t Zuudloardermeer?

Tussen Sint Vitusholt en Noapels (t was doar nait vaaileg en ‘k mog dr nooit hin van Moeke), vlak bie Winschoot, lag toun t laand van boer Ufkes en dr noast n woeste vlakte. Wie hemmen doar voak rondstruund. Of en tou haar Ufkes n appel of n peer minder en den laip olheer te bandiezen over zien laand Griffermeerde kwoaijongens!

Leutje Doavid, de loatere keunek van Izrel, zwaarfde doar bie Noapels elke dag rond. Hai mos op schoapen van zien pa Izai passen. As e ain kwiet was gong e dr achteraan. Asmis had n laiw of n beer t schoap aal in de bek en den vloog Doavidje dr op of, redde t schoap, en sluig beer of laiw dood. t Was in tied dat keunek Saul van Izrel aan t knokken was mit de Filistijnen. Juffrauw Roozendoal vertelde ons dat t volk Izrel doodsbenauwd waren veur dij haidense benden. Ze vertraauwden ook nait meer in God, benoam nait toun ze dij Filistijnse reus Goliath zagen. ‘k Zai t nog veur mie dat leutje Doavid bie keunek Saul kwam en zee dat hai Goliath wel aan kon. t Was doodstil tussen Noapels en Winschoot toun Doavid mit vief gladde stainen in buus en mit n slingertouwtje tegenover dij reus ston. Goliath lagte hom vot oet. Moar hai stond ook Izrel en heur God oet te laggen. Doavidje pakte n staintje, legde hom in t puutje aan t touw en begon te slingern. Hai zag dat Goliath n grode helm op kop had, moar dat zien veurheufd bloot was. Hai kuurde en mikte net op t midden van zien veurheufd. t Leutje staintje roakte hom en zonk daip in Goliath zien kop. Hai was in ain klap vot dood! Nou, zo’n zesteg joar loater, heur ik nog Juffrauw zeggen: ” Kinder,goud luustern. Doavidje woz dat gain mins God mag tarten. t Gong om de eer van de noam van Izrels God. Goud ontholln!”

In 1953 vertrok ik oet Winschoot noar Canada. Zowat darteg joar loater is mien Pa in Stad overleden. Mien olste bruier en ik vlogen van of Toronto noar Schiphol en mit de femilie hemmen wie Pa begroaven op Selwerderhof. n Dag of wat loater bin ‘k allain noar Winschoot west mit train. Vlak bie t station n fietse huurd en toun eev’n bie alle bekende plekjes laangs west. Wat was d’ boudel veraanderd!
Zodounde kwam ik ook op d’ Ollewaarfsloan. Schoule ston dr nog net as vrouger. t Plain achter schoule was wat soeterg, en t gebaauw had n nije loag vaarf neudeg. t Speulterrain was nog altied omringd met n hoog hek. t Overdekte fietshok, open aan ain kaant mit om de zoveul meter iezern poalen, ston d’r ook nog. In de houk bie de schoule stond nog altied t zulfde raive schuurtje, mit n deur en n roamke.

Dr vloog van alles deur mien kop. Woarom kwam mie dit alles zo bekend veur? En toun wer t mie dudelk dat dit , woar ik noar keek, verband had mit t verhoal in de Biebel over Simson en Delila. Noa aal dei joaren!
En dat allemoal van n spannend Biebelverhoal van Juffrauw Roozendoal!

In tied veur keunek Doavid deed t volk Izrel weer van alles dat kwoad was in d’ogen van de Heer. Doarom gaf Hai t volk over in handen van n roeg and rauw volk, de Filistijnen, dij nikkopten veur n god dij Dagon haitte. Dat duurde vatteg joar! Toun kwam dr n rechter over Izrel mit de noam Simson. Dat was n vuurvreeter van d’eerste raang! De laaiders van de Filistijnen wollen hom groag aan zied hemmen. Simson was gek op n Filistijnse vrauw mit de noam Delila. Simson was al van jongs of aan as Nazireeer aan God wijd. Zien hoar was dr nooit ofwest, en as t ofschoren worren zol, den zol kracht dij Heer hom gaf hom in steek loaten en zol e net zo zwak wezen as n schuddeldouk. Dat was zien gehaim. Moar dat was nou juust wat Filistijnen wollen oetploezen. Dei man was vrezelk staark. Ain keer kwam e bie n stadspoort en ropte baaide deurposten, mit deur en aal, oet hoaken. Filistijnen wazzen as de dood veur dij kerel. Loater lait e zoch boeien mit zeuven vrizze, smuie pezen. Simson was op bezuik bie Delila dij in dat schuurtje noast t fietsenkok n berre had. Toun e hailemoal vaast zat raip Delila hail haard: “Simson! Filistijnen!,” en ze lait n koppeltje van dat roeg volk binnen dij Simson zollen pakken. Moar Simson reet pezen stokkend, t kon wel vlastaauw wezen dat te dicht bie t vuur komt. Filistijnen smeerden zoch vot tussen bomen op d’ Ollewaarfsloan, richting Ennemaborg.

En zo speulde Delila mit hom. t Was minne vraauw. Moar dei kouwnavvel Simson kon nait van heur ofblieven en kwam geregeld noar t schuurtje.
Filistijnen kropen deur t bos en lagen te loeren. Delila pakte n nij end taauw dat nog nooit bruukt was en bon hom doar mit vaast. Weer raip ze: “Simson! Filistijnen!,” en dij waren dr vot bie, mor t was al te loat. Simson reet taauwen as droadjes van zien aarms of. Ain keer lait e ale zeuven vlechten dij e in t hoar had inweven in n weefstel en mit spoul vaastzetten. Moar dat scheurde hai ook in ain klap oetmekoar.
Delila hail nait op, ze gong deur mit heur vlemerij, dag in dag oet. En aindelek had ze hom zowied: hai verroadde zien gehaim. Delila docht: dit is woarhaid. Knip zien zeuven vlechten of en hai is zien kracht kwiet.
Op n oavend kwam Simson weer bie heur. Ze had al n bosschop noar Filistijnen stuurd. Dij hadden heur de sinten – elfhonderd sikkels zulver !- aal in buus stopt. Simson vuil bie heur op schoot in sloap.
Hai wer wakker toun e Delila heurde roupen: “Simson! Filistijnen.!” Moar dij hadden hom ale zeuven vlechten ofschoren. Simson docht, ‘k zal dij smeerlappen es wat loaten zain. Moar hai had nait in de goaten dat de Heer hom dr nou allain veur stoan luit. Ze kregen hom dr onder en stoaken hom op n ieselke manaaier d’ogen oet en brochten hom op t schoolplain en legden hom aan twij kopern kettens vaast.

Dat schuurtje wer n gevangenis veur hom. Hai het doar n haile zet zeten.’k Kwam dr as leutje jong wel es bie laangs en den loerde ik altied even deur t roamke. Op n duur wer e weer wat beter en zien hoar begon ook weer te gruien. Hai heurde dat Filistijnen n ovver aan heur god Dagon wollen brengen op n groot feest op d’ Ollewaarfsloan. En op n zekere dag kwammen ze van ver en wied oet aale streken van t Oldambt op t terrain noast de gevangenis van Simson. Ze kropen overal in of op, zulfs boven op t dak. En, dronken dat ze warren, begonnen ze te roupen en te reren dat ze Simson wollen zain zo dat ze hom oet konnen laggen.
Simson vruig aan n leutje jong dij hom bie haand haar: “As wie boeten kommen, zet mie noast ain van dij iezern poalen.” Toun e steun kreeg van zo’n poal heurde hai hou ze hom zaten oet te sliepen. Simson raip de Heer om hulp: “Heer, mien God, geef mie nog ainmoal kracht dat ‘k dij haidense Filistijnen in ain klap mien baaide ogen betoald zetten kin.”
Hai ston zowat in t midden van t overdekte fietsenhok, slingerde wat rond mit zien aandere aarm, vond n aandere poal, en drokte zo haard as e kon. En de Heer heurde hom. Simson trok d’haile boudel noar beneden. t Haaile speulplain achter d’ Ollewaarfschoule lag vol mit doden. En toun zee juffraauw Roozendoal: “En Simson was ook dood. De femilie van zien pa’s kaant kwam zien liggoam ophoalen. Ze nammen hom mit en begruiven hom in t graf van zien pa Manoah. Hai was twinteg joar rechter in Izrel west. Kinder, ie maggen nooit mit Here speulen. Ons Heer is haailig. Simson was d’ Heer onttraauw west. Hai het t leven dr bie loaten. Moar hai raip de Heer om hulp. God heurde hom en toun was t goud.”

Dit alles is moar n miemeroatie over hou n gelaifde juffraauw oet Biebel kon vertellen. Ik zai alles veur mie, hier in mien berre in Hotel Dieu, n zaikenhoes in St. Catharines, Ontario, Canada, vandoag: achtentwenteg feberwoarie 2002 ‘k Lig hier al uren te schrieven want ik mout wachten.
Messchain is t nait neudeg: moar ‘k wol de Liudgerstichten even bedanken veur dij prachtege Biebelvertoalings. ‘k Heb dr veul van leert. Morgenvroug hoalen ze mie op en den ‘k krieg in slaang in keel en moag, want ze willn waiten woarom ik inwendeg aan t blouden ben.

P.S. t Is goud ofloopn. Specialist zag n moagzweer en hoalde wat spul oet moag veur t laboaratorium. Hier bennen wat pilln, zee e, en verder moar kaalm aan.

(Hier in Canadoa vlaaigt van alles over t internet. Der bennen goie biedroagen bie, mor mainsttied is ‘t rommel. k Kreeg dizze braif in d’engelse toal toustuurt. n Kannedeese moeke het dizze braif schienboar stuurt noar heur zeun in dainst, messchain wel in Afghoanistaan.
Zolt ‘t woar wezen?. k Heb hom vot mor even vertoald veur d’haile Dideldom femilie – jp).

Laiverd,

k Schrief dizze braif haail langsoam want kwait ja wel da’s doe nait zo vlog lezen kist.

Wie wonen nait meer in t zulfde hoes. Pa las loast in kraant dat veul ongelokken gebeuren in n kringe van twinteg kilometers om t hoes hin. Zodounde wonen wie nou in n aander loug boeten dij kringe. k Kin die t adres nog nait sturen omreden dat de veurege bewoners t hoesnummerbredje mitnomen hebben noar Newfoundlaand bie d’grode oceoan. Dat doun Newfies wel es voaker. Den huiven ze t adres nait veraandern.

Der staait ook n wasmesien in dit hoes. t Smirrege ding hangt nogaal hoog aan n muur in n klain koamertje. d’Eerste moal dee k der vaaier hemden in en trok toun aan n taauwgie. k Heb dij vaaier hemden nooit weer zain!

t Regende hier twij moal veurege week. Drij doage d’eerste moal, en vaaier doage d’twijde moal.

Hest vroagt of wie dien dikke jas stuurn konnen. Taande Maartje zee dat t veul te swoar was om op post te doun omreden van dij swoare knopen. Wie hebben ze der ofsneden en in ain van de buutsen stopt.

Wie kregen lest n aanmoanen van de begravvenisveraainen. As wie Opoe’s begravvenis nait òfbetoalen den mout Opoe der weer oet.

Dien zuster is vandoage bevaaln van n kind. Kwait nog nait of t n wichtje of n jonkje is. In elk geval is t nog nait dudelk ofst doe oomke of n taande worren bist.

Oom Berend is in n whiskey vat vaaln. n Poar kirrels wollen hom der oethoalen, mor hai begon te bandiezen en te vechten en is toun verzopen. Ze hebben hom kremeert en hai braande drij doagen laank.

Drij vrunden van die vlogen van n brug of mit n pickup truck. Ain stuurde en de aandere twij zaten achter in d’open bak. Bestuurder kwam der oet. Hai draaide t roam omdele en zwom noar boven. d Aander twij verzopen omreden ze d’achterklep nait löskriegen konnen.

Taande Grietje braait n poar sokken veur die. Zai wol ze votstuurn, mor k zee dast doe n vout gruit bist. Nou braait zai nog ain der bie.

Naait veul nijs in t loug. Hier gebeurt ja niks. Goud op die zulf paazen. Geef acht op dij Taliboan kirrels mit dij douken om d’kop. Veul laifs, mien jong.

Moeke

n Verhoal over oorlogsveteroanen. Posthuum Bas-Bariton Henk Smit (1932-2010)

Mien zwoager was n zanger. As ie t noakieken willen op t internet, gewoon googlen “Henk Smit (Bass).” Hai is plotselink in juli van veureg joar (2010) overleden. Messchain wait je d’r aal van alles van, want d’r stond n haile bourel over hom in allerlei kraanten. Men kin wel aannemen dat e goud bekend was.

Hai zag t levenslicht in Surhuisterveen in 1932, gong doar noar loagere schoul, en toun noar HBS in Leeuwarden (hai kon vloeiend Frais en Grunnegs proaten!). In 1951 is e emigreert mit zien ollu en drij zusters en kwam in Sarnia, Ontario, Canada terecht. Mor meziek had hom te pakken. Hai gong studeren in Toronto, en toun in Amsterdam. Doar kwam zien carriere in n stroomversnellen terecht en “the rest is history.”

Hai wer goud bekend in Nederland as n concert-, oratorio- en operazanger. Hai zong van alles, van Bach via Wagner noar moderne komponisten. Mien vraauw en ik binnen wel es mit hom mit west noar t Concertgebaauw in Amsterdam. Hai is doar voak optreden mit de Nederlandse Opera, vooral op Zoaterdagmatinees. Internationoal was e ook goud bekend. Ik stond d’r versteld van toun ik dat apmoal las op t internet. Hai het zongen in London, Geneva, Paries, Frankfurt, Los Angeles, Chicago, Detroit, New York, Glasgow, Edinburgh, Cardiff, Tel Aviv, Hamburg, Vancouver, Nice, Nantes en gai zo mor deur. Hou is t meugelk, he? Mor hai was altied en bleef n hail gewone, jovioale kerel, ook al had e voak gekke dingen in t heufd.

Henk, bruier en zwoager, is nou oet tied. En wie missen hom. Wie missen hom aarg! Veureg joar (juli 2010) vonden ze hom levenloos bie zien hotelkoamer liggen in Paries, Frankriek. Hai, mit wat femilieleden, wazzen doar op vakantie. Ze hadden net n mooie oavond had en ze zollen de volgende dag d’r vroug oet om n train noar Amsterdam te pakken. t Luip aanders of.

t Joar doarveur waren ze bie ons in Canada west. Op n zekere dag begon e roar te doun en toun bleek dat e aal n poar TIA’s had haar. Hai is toun de volgende dag vot noar Amsterdam vlogen veur onderzuik bie zien aigen dokters. Eerst mog e nait meer autorieden. Mor hai knapte oardeg op.

n Vrund van hom had d’haile “Die Winterreisse” van Franz Schubert vertoald in t Grunnegs. Henk had aale 24 verzen van “Die Winterraaize” oet kop leert en in t veurjoar van 2010 het e dat stok mit n pianist in n concertzoal in Stad Grunnen oetvoert. Dat is, geleuf ik, nog noeit eerder doan. k Heb d’r n CDtje van. n Prestoatie, heur!

De week veur de ofschaaidsdainst in Amsterdam is d’r van alles over hom schreven in de kraanten. Ook was d’r nog n specioale oetzending (over Nederland Rado 4) van n concert dat Henk oeit zongen haar in t Concertgebaauw. Hai mos toun invalen veur n’aandere bariton. t Was n spoedgeval, eerste klas. Zai hebben hom opbelt en de volgende minuut vloog e, in zien gewoon pakkie, op zien fiets noar t Concertgebaauw. Vrunden van hom hadden dirigent verteld dat Henk dat stok leert had. Noa wat proefzingen kreeg e n pak aan van n vrund, en hai was kloar. Op t programma stond de Dartiende Symfonie van Dmitri Sjostakovitsj (ook wel nuimd de “Babi Yar”), veur n orkest, bariton en n mannenkoor. Ik heb d’r mit troanen in d’ogen noar zitten luustern in de woonkoamer woar Henk zien overschot opboart was. Ik heur nog dat enorme applaus! Ie mouten dij geschiedenis van “Babi Yar” mor es lezen!

Op 20 juli, 2010 hebben mien vraauw en ik nog wat zegt noamens de Canadese familie op n ofschaidsdainst in n olle kaark op de Prinsengracht. t Was vol, minsen mozzen staon. t Nederlands Omroep Koor ston op t toneel. Ze hebben o.a. dat mooie stok van Brahms oet “Ein Deutsches Requiem” zongen: “Wie lieblich sind deine Wohnungen Herr Zebaoth.”

Dat gong over Psalm 84, lievelingspsaalm van Henk zien ollers. Henks stoffelek overschot ligt nou in n familiegraf op “Zorgvlied” bie de Amstel in Amsterdam.

Zoveul herinneringens. In t joar 2005 het e ons mitnomen noar t Centroal Station. Toun mit n boot over t IJ en zo kwamen wie bie n fabriekshal terecht. Doar hebben wie Henk heuren zingen in de titelrol van Jules Massenets “Don Quichotte.” Ik huif joe nait te vertellen wel Don Quichotte in dij opera was. Ik zai nog dij komiese mor tragiese figuur ainzoam in n wastobbe op t toneel zitten vlak veur t vallen van t douk. Loater vernam ik dat hai dat stok – hailemoal in de Fraanse toal – nog noeit eerder in zien loopboan zongen had!

t Stond in de kraant: Nederlaand is ain van heur beste operazangers kwiet!

Vrauw en ik bennen aal n half uur van hoes met onze vaardeurse Honda Civic. Proaten wordt d’r nait. ‘t Ainegste wat je heuren is ‘t soezen van de motor en ‘t lawaai van wind, weg en ‘t verkeer. Wie bennen “Grunneger” Canadezen, wonen al joaren in St. Catharines, Ontario, en mouten vandoag mit d’auto noar Sarnia om familie te bezuiken. Sarnia, n Canadese stad, ligt tegen de grens van Michigan in Amerikoa aan. Drij uur rieden.

Net as mien Pa ben ik van kindshaid aarg stil. En as ie ook nog n Grunneger bennen, den is ‘t soms haail aarg en laang stil. Geertje en ik klungeln al meer den varteg joar mit mekoar om en nog nooit is zai d’r aan went. Loatst zee ze op n stille oavend inains: “As ie nou nait stil bennen den begun ‘k haail haard te roupen.” Da’s nou Grunneger humor!

Wie kommen baaide van ‘t hooge noorden in Nederland en as tiepiese Grunnegers is stilwezen hail gewoon, mor veur aandern onbegriepelk.
Grunnegers zeggen allain dat wat neudeg is en den ook nog mit zo waineg meugelk woorden. Van minsen dij veul reveln mouten zai van op pot. Wie hadden vrouger n buurvrauw dei zo vrezelk kon zemeln dat Geertje en ik d’r soms hoast benulloos van wurren. Op n zekere dag kwam ze op ons hoes of en tikte op veurroet. Ze begon altied mor zo te reveln. Niks van eerst: “Good morning, how are y’re doing?” Wat d’r in heur heufd oframmelde kwam d’r zo mor oet. Dizze morgen zee ze tegen Geertje: “Kind, ik ben vanmorgen zo heerlijk naar de WC geweest.”
Wat mout je nou mit zo’n mins? Heur om de haals vallen en n zetje niks aans doun as huppeln van bliedschop?

Vrouger had ik ‘n soort vrund dij begon te kwedeln as e deur nog nait binnen was en drei uur loater kwedelde hai bie ‘t ofschaaid nog.
Mit muite had ik n poar woorden kinnen zeggen op zo’n oavend. Ains, toun e vot gong, zee e: “Jan, wat is het toch schitterend dat we, nu we zover van ons dierbaar vaderlandje zijn, zo fijn in ‘t Nederlands van gedachten kunnen wisselen. Ik dank je voor dit gesprek, Jan.”
Ach man, docht ik, gai op dak zitten. Nee, geef mie mor n echte Grunneger. Doar blief je rusteg bie.

Geertje en ik bennen nou zowat n uur van hoes en schaiten oardeg op. Wie bennen ‘t Niagaroa Schierailaand (Niagara Peninsula) aal oet. ‘t Was nait drok op de Mud Road, aigenlieks n landweggetje, en wie rieden nou op de nije Lincoln Alexander Snelweg dij deur de groode stad Hamilton loopt. D’r is nog niks zegd. Huift ook nait, ja. Ik soes mor deur.

Inains zitten wie op de 403 (ain van de veul 400 series snelwegen in Ontario) en vlaigen ‘t laand weer in. Hier woont hoast gain mens, gain restaurant te bekennen. Inains heur ik wat. Zegt Geertje wat? Zai kikt mie aan. ‘k Geleuf dat ze wat kreunt. Zol d’r wat wezen?
Joa, woarempel.
“t Water staat me nader dan het lachen,” zegt ze in ‘t zuver Nederlands.
“Och, mien laiverd,” zeg ik, “‘t is toch nait woar. Moust neudeg?” (Nou had ik dat wel min of meer verwacht. As je tegen de zeuventeg lopen en as ie, zo as ik, last hebben van dij ellendege prostoat, den mout je geregeld aargens even zitten of stoan. Bie vrauwen is dat aans, mor ‘k wait wel dat ie ze onmiddelek de roemte mouten geven as dij neudig mouten.)

Wat onrusteg zeg ‘k tegen Geertje: “Kist hier naargens hin. Flink wezen, Geertje. Hol kniepe d’r op. Wie bennen vot in Woodstock (n ploats bie ‘t kruuspunt van de 403 en 401).” Geertje trekt wat wit weg, en ‘t wordt weer stil in d’auto. n Kilometer verder begunt zai zacht n bekend verske te zingen. Dat dut ze wel es voaker, en ‘t vaalt mie altied op dat de woorden van zo’n psaalm of gezang hail voak toupasselek bennen op dat moment. Wat heur ik nou? Is dat nait de wies van: “Als g’in nood gezeten, geen uitkomst ziet?” ‘k Zeg moar niks. t Beste is om wat mit te brommen.
‘k Gai verder met mien prakkezoatsies…..

‘k Herinner mie inaains n rais noar Toronto, in de viefteger joaren, om ons Moe op te hoalen dei overkommen was van Nederland. Alles gong goud, mor op de terugweg mozzen vrauwlu inains barstens neudeg. Ik zat achter ‘t stuur van ‘n nije slee dei ‘k huurd haar en ‘k zee: “Man, had dat op ‘t trainstation doan. As ie hier n WC zain den zain ie meer as ik!”
Roadeloos heb ‘k op n duur d’ auto aan kaant zet toun ‘t wat stil op weg was. ‘k Heb wieldoppen van d’achterwielen ofreten en dij noar binnen smeten. Ik zee” Red joe moar,” en toun bin ik ‘n eindje goan wandeln. Woar gebeurd!

Van de 403 stoef je zo op de 401 en al gauw sniddern wie ‘t terrain van n service station/ restaurant op. Geertje stoeft vot op WC of. “‘k Zai die wel bie Tim Horton veur kovvie, hur,” zee ‘k heur achternoa. (Dei Tim Horton kovvie zoaken zai je overal in Canada en d’r binnen minsen dei doar elke dag n poar koppen kovvie bestellen, voak om mit te nemen in d’ auto.)

‘n Zetje loater snorren wie alweer over de 401 hin, richting London, en slurpen of en tou wat van de haite kovvie. Geertje en ik hebben ons wat opfrist mit n waskelabbe dei zai onnerwegens altied bie zoch het. ‘t Is weer stil. Lekker rusteg. ‘k Borduur wat verder aan mien miemeroatsies…..

‘k Krieg inains in de goaten dat wie nou nait zo ver van ‘t loug of zitten woar Geertje en ik vrouger woond hebben. Noa ons traauwen en huweleksrais in 1958 streken we doar dele. (D’r ston toun wat in kraant over onze huweleks rais dat we noar de Laurentian Mountains in Quebec west wazzen, mor doar was gain baarst van woar.) Ik waarkte toun as ‘n ambtenoar in ‘n baank (Bank of Montreal). Bie dij ploats woonden hail wat Nederlanders van n zekere kaarkgemaainschop. D’r waren gounend bie dij muite hadden mit ‘t Engels, en as zai baankzoaken deden mos ik voak as tolk optreden. ‘k Wait ‘t nog best. Beste minsen, goie proaters, mor ‘t waren gain Grunnegers.

Ondertussen kommen wie aal dichterbie de stad London. ‘k Mout goud oetkieken, want net veurbie dij stad mout ‘k rechts aanholln om op de snelweg noar Sarnia te komen. ‘t Is wel es beurd dat ‘k deur reed. Geertje en ik luusterden toun noar “Ein Deutsches Requiem” van Brahms op de radio. Wie hadden dat prachtege stok mit ons koor in St. Catharines toun net oetvoerd. Inspannend hadden we luusterd en nait vernomen dat wie d’ ofslag mist hadden. Inains zaten wie toun op de weg noar Detroit in Michigan. ‘t Duurde ‘n haile zet veurdat wie aargens konnen ofdraaien om op ‘t goie pad te kommen.

‘t Gait goud dizze keer. ‘k Zit nou op de 402, van London noar Sarnia. ‘k Begun alvaast mor weer te denken. Mor Geertje zegt wat geleuf ik.

“Zeest doe wat, Geertje? vruig ik.
“Wat touvalleg nait? Zai zat d’r ook,” zee ze mor zo.
“Woar hest over?”
“Dei vrauw, bie Tim Horton.”
“Kin ik heur, Geertje?”
“‘k Bin noam vergeten. Zai kwam wel es bie die in baank.”
“Da’s bienoa varteg joar leden, Geertje!”
“Zai zat altied veur ons in kaark en druig voak zo’n stroachteg houdje op mit ‘n laange broene veer.”
“Wat veur n veer zeestoe, Geertje,” vruig ik dreugweg.
“Ach, man, gai op pot zitten,” zee Geertje. “Hest heur nait zain bie dij kovviezoak?
“‘k Heb gain bekenden zain, Geertje, eerlek woar.”
“Mor doe kist heur wel, Jan,” zee Geertje.

‘t Gesprek stoakt. Wie bennen nou zowat haalfweg noar Sarnia. ‘t Is hier zo plat as ‘n dubbeltje. Hier wonen veul Hollandse boeren. Veul vij en zwienen. En net aas in Nederland kin je de mizze op de snelwegen roeken. Is dat de reden dat elkenain mie mit n gaang van wel 140 kilometer in ‘t uur veurbie knapt? Jan, kiek oet veur O.P.P. (Ontario Police) cruisers. Ze liggen hier op de loer….

“Zai mog zo groag Nederlands mit die proaten,” begon Geertje weer.
“Woar was dat den, Geertje,” zee ik.
“Op baank, ‘k heb die wel es zain.”
“k Bin ja nait zo’n proater, Geertje.”
“Joa, mor ie kommen oardeg op dreef as mooie vrauwlu joe wat aanhoaln.”
“t Was toch mien waark, Geertje. Minsen dei muitte hadden mit ‘t Engels kwammen bie mie!”
“Joa, mor doe hest wel es ofsproaken mit heur mokt,” zee Geertje.
“Wat zeest doe doar, Geertje? Ofsproaken, zeest doe?”
“Joa, om middagstied dei dag gong je mit mekoar noar n restaurant.”
“Hol toch op, Geertje, woar hest doe dat heurd?”
“k Heb joe zain, ‘k bin blerrend noar hoes lopen.”
“Nee toch, Geertje! Och, laiverd, dat hest mie ja nog nooit verteld.”
“‘k Was zo jaloers, Jan, ie allain mit zo’n mooie vrauw.”
“Nou herinner ik mie dei vrauw opains,” ruip ik.
“Hai, hai, nou komt d’oap oet maauwe,” zee Geertje.
“Dat wicht, dei nou n vrauw is, was n dochter van ons krudenier in Winschoot in oorlogstied.”
“‘t Was zeker n olle vlam van die, Jan.”
“Bist gek, zai wol niks van mie waiten. ‘k Zag heur wel es in kaark op de Venne in Winschoot.”
“Hou hait ze, Jan?” vruig Geertje.
“Martje Smit. Zai woonde in Hessenbril, vlak bie Winschoot, en mien ol lu waren vrunden van heur Pa en Moe. ‘k Geleuf dat ze mit n boerenkerel traauwt is dij mit heur emigreert is noar dizze wereld in Ontario. Joa, ze gongen noar dei kaark bie ons in ‘t loug. Toun zai dij dag bie mie kwam op baank wol zai groag wat waiten over heur Pa dij voak bie ons kwam in ‘d oorlog mit krudenierswoaren dij mien Moe besteld had. Hai zat in ‘t verzet mor ain van dij NSBers het hom verroaden. Duutsers hemmen hom oppakt en aargens in ‘t laand loaten lopen. Hai gong d’r van deur mor hai kreeg n kogel achter in nek. Mien Pa en Moe bennen op begravvenis west en wie waren apmoal overstuur. Joa, Martje was vrouger n knap wichtje, mor d’r is nooit wat tussen ons west ‘k Haar die dat aaiglieks eerder mouten vertellen, Geertje,” zee ik wat trillerg.
“Stil mor, Jan, hur, ‘k ben blie dat ie alles oetlegt hebben. ‘t Is nog altied n mooie vraauw, mor doar in ‘t kovvie hoes hadden ie zeker n lap veur d’oogen,” zee Geertje.

‘t Gesprek is over. ‘k Mout wel even oetpoesten noa aal dat proaten. Ik leg mien haand op Geertje’s knij en ‘k vuil heur haand over mienent.
‘t Wordt weer rusteg. Mor al gauw begun ‘k over Martje te miemern. Woarom heb ik dat nooit aan Geertje verteld en dat van vrouger aal dij joaren verzwegen. ‘k Mout ‘t toch mor es hailemoal kwiet aan Geertje. En gauw ook. ‘t Vlaigveld van Sarnia komt in ‘t zicht. n Poar minuten loater stoan we op d’oprit bie Geertje’s zuster. Heur twijde zuster wacht ook op ons. Geertje lacht zo as zai allain kin lachen.
En ik?
Straks even sloapen….

Mien vraauw en ik waarken aal joaren veur n Canadese instantie dei mensen oetstuurt noar adressen woar de man of vraauw n kwoal het zoas Alzheimers of Parkinsons. Soms bennen ‘t haart patienten, of ze bennen old en verstandelek zwak. Nee, wie bennen gain gediplomeerde verplegers, mor Geertje en ik mozzen baaident wel n tied noar n specioale Alzheimer cursus.

Nou goan we wekeleks n keer of twei op n middag noar zo’n adres en nemen den de ploats in van de gewone verzörger van de persoon dei hulp neudig het. D’r wordt veul van dei verzörgers vroagt. Omdat wie d’r bennen kriegen zai n kaans om d’r es n keer oet te kommen. Soms bennen ze doodop en sloapen veul of ze bezuiken wat vrunden of familie of ze goan wat winkeln. Mit de patient wordt hail wat ofproat. Nait altied, mor wel voak.

Dit verhoal gait over mien patient dei Jack Alguire hait. Ze hemmen hom ooit meer dood den levend oet Florida noar Canada brocht. Hai had doar n zwoare beroerte had, werd op transport zet noar Toronto, Ontario, en overleefde doar n onnure muileke operoatie aan zien heufd. Toun e n beetje aanstaarkt was mog e weer noar hoes. Moar hai had lichoamelek en geestelek n beste klap had. Hai schudt nou veul, ken zuch nait allenneg wassen en het overal hulp bie neudig. D’r mout altied ain bie hom wezen. Nou, as ik bie hom kom, gait n aander weer vot.

Jack was vrouger n ingenieur en is nou op pensjoen. Ie holl’n ‘t nait veur meuglek wat dei man, in de kracht van zien leven, presteert het. ‘k Heb fotos van zien bauwwaarken zain.

‘t Is nait de eerste keer dat ik n veteroan van de Twijde Wereldoorlog as patient krieg. Mien eerste patient, Alec McCallum, was n zeeman op n Engelse torpedojoager. Hai vertelde mie dat ze in 1941 mitdoan hadden op de jacht en ‘t zinken van ‘t Duutse slagschip de ‘Bismarck’ – mit 45000 ton toun de grootste van de wereld. ‘k Heb zulf veul over dei zeeslag lezen.

Toun ik ‘t woord ‘Hood’ nuimde kreeg e troanen in d’ogen. De ‘Bismarck’ had eerder aargens op de Atlantische Oceoan zo roak op dat Engelse oorlogsschip schoten dat e mit n vreseleke knal middendeur knakte en votdoadelk zonk. De ‘Hood’ had n bemanning van over de 1500 man dei allemoal, behalve drei, omkwammen. Alec was d’r nog kapot van. Wel wait hou veul van zien vrunden d’r bie waren!

Jack is mien twijde patient. ‘k Vernam al gauw dat e in tied van d’oorlog bie de Canadese Luchtmacht (RCAF) was. Hai was oplaaid as n navigator op n Mosquito bommenwaarper, eerst in Guelph, Ontario, en loater in Ancienne Lorette, Quebec. In Nova Scotia kreeg e ook nog n moand ‘battlefield survival training’ (slagveld overleven oplaaiden) en kwam toun terecht op ‘Greenwood Air Force Base’ in dei Canadese provincie.

Doar leerde e zien toukomstige piloot kennen, n zekere George Walker dei as ‘flight lieutenant’ in 1943 aal in Noord Afrikoa west was toun Montgomery aan ‘t knokken was mit Rommel. Hai had aal joaren ervoaring opdoan as piloot van allerhaande vlaigtugen.

Toun Jack ‘t over George kreeg werd ‘t hom inains te machtig. Troanen biggelden over zien wangen. ‘Jan,’ zee e, ‘zol e nog leven? Wie hemmen zoveul mitmoakt en hemmen mekoar in gain joaren zain!’ ‘t Ainegste wat e mie kon vertell’n was dat George vrouger in Sarnia, Ontario, woonde, dezulfde ploats woar Geertje en ik ooit mit onze kinder woont hemmen. D’r ging bie mie n lichtje op.

Wat loater in ‘t joar waren Geertje en ik bie heur zuster in Sarnia op bezuik. ‘k Had tied om wat deur n telefounbouk te snuustern. D’r stonden wel twinteg G. Walkers op n riegje in ‘t bouk. Affijn, ‘k heb blindweg mor n nummer draait. En, ‘t is hoast nait te geleuven, ‘k had vot ‘t goie adres. ‘k Vernam van zien vraauw dat George nog oardeg goud was, ook aal had d’Alzheimers kwoal hom ook te pakken.

‘k Bin d’r vot mit auto hin sniddert. Och, wat waren dei lu bliede te heuren dat Jack en zien vraauw nog leefden. Ze sprongen van ‘t aine onderwaarp op n aandere. En moar vroagen stellen. George laip wat wezenloos deur ‘t hoes moar hai begreep mie best. Hai hoalde allerlei bouken en ploatjes van d’ oorlogstied oet n deuze. Jack ston ook op n foto; n laange man, wel n kop groter den George.

n Poar doagen loater zat ‘k weer bie Jack in hoes. Veurzichtig – ‘k was baange dat e misschien weer n aanval zol kriegen – heb ‘k hom verteld dat ‘k mit de Walkers proat had in Sarnia. Je hadden zien ogen toun motten zain! ‘k Vruig hom of e mit George wol praoten over de telefoon. Dat was goud, zee e, mit n trilnde stem.

En zo kreeg ik twei oorlogskammeroaden – dei in ‘t joar 2000 nait van mekoar wossen dat ze nog leefden – mit mekoar aan de proat. ‘t Was zo aangriepend dat ik d’r bie weglopen ben. Jack glunderde, schraifde en laagde, alles tougelieks. Hai vruig George of e nog wis wat veur code noam en nummer ze altied bruukt hadden as ze in de locht waren. En, joa heur, noa hail wat roupen en reren hadden ze hom te pakken! Over radio mozzen ze zuch in d’ oorlog altied identificeren mit de code ‘Carbine 644.’

Dei vaar olle mensen, de Alguires en de Walkers, hebben mekoar dat joar nog in Sarnia troffen. Veur Jack zien vraauw was dat n rit van over de 600 kilometer. ‘k Geleuf nait dat dit ooit weer gebeurt.

Jack en George bennen tot ‘t inde van de oorlog bie mekoar bleven. Mit de ‘Île de France’ kwammen ze van Nova Scotia in Glasgow, Scotland, terecht. Vandoar gong ‘t per train noar Engelse luchthoavens. In november 1944 vlogen ze eerst noar Rosiéres (vlakbie Paries) en loater noar Melsbroeck (vlak bie Bruzzel).

D’r is roemte veur mor twij man in zo’n Mosquito bommenwaarper. George zat as piloot veurin, Jack zat schuun achter hom, moar n beetje loager. n Mosquito had twij machtige Merlin motors, mor de rest was zowat allemoal holt. n Fabriek in Toronto – The Havilland Aircraft Factory – het veul van dei machines moakt. Je kon ze oet mekoar hoalen. Gedailten werden noar Engeland overbrocht en doar weer in mekoar zet.

Duutsers wazzen as de dood veur dei holten krengen. Mosquitos kon je hoast nait zain op n radar schaarm. Ze waren maist zwaart vaarfd en vlogen voak mit n rotgang (topsnelhaid: 600 km./uur) zo’n 100/200 meter boven de grond. D’r was roemte veur zes zwoare bommen en ze konden schaiten mit zes mitrailleurs en vaar kanonnen. Ze hadden n beriek van zo’n 2500 kilometer. Soms deden ze niks aans as fotos moaken.

Jack lait mie n boudel koarten zain dei e bruukt had en legde mie oet hou navigeren mit zogenuimde ‘G Lines’ waarkte. As e dei ‘G Lines’ volgde wos e precies woar e was as ze boven Nederland of Duutsland vlogen. Bemanningen van alle geallieerde vlaigtugen gebruukten dei koarten. ‘k Zag dudelk op de koarten woar Duutsers lucht ofweergeschut hadden opsteld. Doar vloog je natuurlek omhén, zee Jack. ‘k Heb koarten zain van Noord Nederland en Duutsland. Dudelk zag je ploatsen zoas Stad, Zuudbrouk, Winschoot (woar ik in d’ oorlog woonde), Neie Schaans en de grote ploatsen in Duutsland op zo’n koart liggen.

As leutje jong van tien joar heb ‘k voak haile zwaarms bommenwaarpers, richting Duutsland, boven Winschoot zain vlaigen. As d’r ‘s nachts weer zo’n vloot overroasde kon ik de zuiklichten in Duutsland aan goan zain. ‘k Stond den voak op ‘t platdak achter ons hoes te kieken. Misschien waren George en Jack ook bie zo’n vloot. ‘t Waren baange, duustere tieden. Ain keer, op kloare dag, begon vlak boven mie n Engelse joager op n Gestapo nust in Winschoot te schaiten. Laange hulzen kletterden noast mie op d’Acacialoan. ‘k Kreeg gain ain op kop en, man nog aan tou, doar bin ‘k ja nog blied om.

George en Jack vlogen vanoet Engelaand, of Frankriek, of België, noar allerlei plekken in Duutsland en bombardeerden noordeleke doelen zoas Bremen, Bremerhoaven, Kiel, Hamburg en Frankfurt. ‘t Was in d’oorlog hoast overal n vreseleke toustand. Mor de geallieerden vochten veur n goie zoak. t Doezend joarege Riek was toun veur de Nazi’s nog mor net begonnen. Stel je es veur as zai ‘t wonnen hadden!

George, Jack en Alec hebben hun plicht doan, da’s zeker woar! ‘t Duurt nait zo laang meer en den kommen dei drei, net as zoveul aandern, in ‘t bouk der vergetelhaid. Wie bennen alle oorlogsveteroanen, en aal dei vochten hebben en d’oorlog nait overleefd hemmen, aarg dankboar.
Vertel het aan joen kinder. Hol ze in ere!

Mien Pa was n goie voader moar hai was wat stil. Hai kon goud denken en haar n bult leert. Veur d’oorlog, toun ik nog moar n leutje jonkje was van n joar of vief of zes, was mien Pa aal ofstudaaiert op n schoule in Arnhem en was e opzichter bie de Heidemij. Hai druig altied n gruin dainst pak, van dat degeleke spul dat nooit versliet. In oorlogstied mouk Moe boksems en jaskes van dat goudje veur ons. Duutsers ware n beetje benauwd veur mie, want t leek ja net dat k ook in uniform was.
t Waren nait apmaol van dei gevoarleke Herrschaften.

Ik zag in Vlagtwedde t levenslicht net op de dag dat Keunegin Welhelmina doar in t loug was. Ze reed veur ons hoes laangs. d’Haile femilie vloog noar boeten net op t moment dat ik ain van mien woeste buien kreeg. k Heb d’ haile bourel bie mekoar buelkt. In elk geval, toun ik nog moar n potje was kreeg mien Pa t neis dat e overploatst was noar Winschoot, en doar bin k opgruit. Zien waarkterrain lag nou in t Oldambt en Westerwolde. Van Winschoot mos e hoast elke dag op fiets noar ofgelegen ploatsen woar arbaiders en boazen mit belaangrieke groafwaarken bezeg waren. Hai nam altied n veurwaarker, n zekere Kiewiet, mit en dei kwam den noar ons hoes om n uur of zes smörgens. d’Aine dag fietsten ze noar Maiden, n aandere noar Finnewol, en de volgende doagen noar ploatsen zo as Ol Pekel, Sellingerbeetse of Woagenbörgen.

Wat hebben dei twei bekwoame en bedoarde kerels wat oftrapt. Mien Pa zee nooit veul, en dat het Kiewiet n dag van aargernis brocht. Op n zekere morgen fietste hai van zien hoes in Woldendorp noar Winschoot. t Was aibels donker, d’r was nog gain tude of hoan wakker. Om zes uur ston Kiewiet veur ons hoes n sigaretje te roken en wachtte op Pa. Toun e dei zag, zee e: “Zo, Prak, woar zol t vandoag hin?” “Noar Woldendorp,” zee Pa. Kiewiets gezicht wer sitroun en zee: “Man, och man, had dat gustern zegt. Doar kom ik ja net vandoan!” Loater zee Kiewiet tegen mien Moe: “Dei man van joe is n beste, degeleke kerel. Hai is ook nog christelek. Mor dei dag had k hom in t kenoal mouten smieten.”

Pa was ook n beetje doof en voak ofwezeg. Kiewiet en hai fietsten es n keer op t trekpad, noast t Winschoterdaip, richting Scheemde. Ze mozzen dei dag aargens woaterpassen. Kiewiet droug de dreipoot mit t toestel en Pa haar n laange boaken vastbonden aan zien pakjedroager. Pa veur op, Kiewiet d’r achteraan. Op n gegeven moment kreeg e inains dei boaken van Pa in zien veurrad. Kiewiet slingerde van t pad of, lait fietse vallen, moar vloog zulf t daip in. Pa reed gewoon deur. n Haalve kilometer loater kreeg e pas deur dat e allain was en begon te roupen: “Kiewiet, woar bin je nou bleven?” Hai keek op n duur achterom en zag net Kiewiet t daip oetstrompeln. t Past en betoamt nait om hier op te schrieven wat d’r toun apmoal zegt is.

In 1938 of zo kreeg Pa van zien waarkgever n zwoare BMW motorfiets. Fietsen huifde nait meer. Pa haar vrouger altied veul mit peerden omgoan, mor nou mos e leren rieden op n dikke motor. Dat gong eerst nait altied zo best. Hai gaf soms gas as e remmen mos, en aandersom. Ain keer, in Oostwold, kwam e te haard op n hoakse bocht aan en vloog mit n beste gang n sloot in. Moar, wat kreeg e t nou n stok makkeleker. En wat was ik groots op mien Pa. Wel haar nou n Pa dei n motorfiets kon rieden? En nog wel zo’n zwoare van de Bayrische Motoren Werke!

In dei tied laip k voak om n uur of vief Acacioaloan oet noar t Sint Vitusholt. Bie de Poelen (wie nuimden t altied de drekstaube – muggen gingen d’r van deur van de onnure staank!) ston k hom op te wachten. En, joa man, doar kwam e aan op de Grintweg, over t Winschoterdaip, en doar was e, van top tot tonen in t leer, mit n grode bril op kop. En den zag e mie, stopte, en mit ain aarm pakte hai mie op en zette mie mit n swietse swoai deel op de benzine tank veur hom. En den gaf e gas en snidderden wie mit n nuvere voart op hoes aan. Mien kammeroaden keken zoch d’ogen oet de kop!

Swiegsoam as e was moz Pa of en tou toch wel es wat zeggen. As ie nait kennen preveln kin je nait opzichter eerste klas worren of wezen. Mor in hoes zee e nait veul. Doar waren wie wel aanwend, mor mien Moe nait. Ze moudegde hom altied aan. “Arregat, wat is t hier stil nait? Pa, zeg es wat,” zee ze wel es. t Was n stille man, moar d’r ging toch veul van hom oet dat eerlek en goud was. Hai het n stempel op zien kienders legt.

Nou hebben ze mie verteld dat Pa op n zekere dag veur n vergoadering noar Arnhem mos. Vroug in de morgen begon de laange rais op zien dikke BMW. Hai is schienboar via Hessenbril noar Heiligerlee, veurbie t standbeeld van Groaf Adolf, reden. Doar mos e links aanhollen, richten Westerlei, Maiden, Veendam, en zo noar t zuden. Vlak bie Westerlei mos e over n onbewoakte spoorwegovergang. Het Pa de train van Neie Schaans noar Stad aan zain kommen? Het train hom roakt? k Wait t nait. Mor hai schoot d’r net veur laangs! Train reed deur. Pa reed deur. Moar hai was t rooie achterlichtje kwiet!

Dei ervoaring het mien Pa n beste klap geven. Meschain is e aanholln deur n dienoar ‘des Hillege Hermandad’ omdat e gain achterlichtje meer had. Zo nait, den het e t aargens loaten repareren veurdat pelitie t in de goaten kreeg. Verder gong a gewoon deur noar de vergoadering in Arnhem en reed aanderdoags terog noar Winschoot. En toun mos e weer over t spoor bie Westerlei…

Toun e thoes kwam was e zo stil as Zacharias. Hai was schienboar zo verhillerd dat zien stembanden nait meer waarkten. Moe noch zien boas, de heufdopzichter, noch n aander mens kon n woord oet hom kriegen. Hai ging wel weer aan t waark, mor hai zee niks. Dat het drei weken duurt. Mien Moe was roadeloos.

Op n duur hoalde Moe Domie d’r bie en dei is vot op fiets noar de Beertserweg reden woar Pa aan t waark was in n volkstoentje. “Broeder Prak,” zee e, “ik geloof dat U me iets vertellen wilt.” Nou geleuf ik dat mien Pa het nooit veur meuglek zol holln hemmen dat n deftige Domie hailemoal om hom allain bie hom in toen zol willen kommen. Veuraal nait as zo’n Domie haalfweg tussen Winschoot en Beerta mout wezen. Wat doar gebeurt is wait k nait. Pa het schraift, hemmen ze mie verteld. En Domie kreeg op n duur alles te heuren. En t is goud kommen. D’r lag zegen op.

Loater dei dag fietste Pa noar hoes mit n pongeltje bonen en siepels. Toun e thoes kwam begon e zo mor weer te proaten. Mien Moe schrok zich sikkom dood. Ze zee niks, vloog noar de W.C. onder bie t trapgat en ruip noar mien zuster, dei boven was: ” Jantje, Jantje, kom gauw, Pa proat weer!”

Ach, ik was toun nog moar n schietkereltje. k Herinner mie niks meer, behalve dat ik veur mien Pa op de BMW mocht zitten. Wel wait ik dat Pa veur de dood bewoard bleven is. En hai het ook leert meer te proaten.
Ook mit mie.

n Poar joar leden kreeg ik n hail mooi vogelhokje van mien dochter. t Was precies op moat mokt van olle Canadese barn (schuur) planken. Vogels zollen d’r direct op ofkommen, dat ston op n papiertje.
En, joa heur, k had hom nog mor net ophongen aan n poale in onze achtertoen, en kerel nog an tou, wie kregen votdoadelk bezuik van n poar muskes dei onnuur verlaifd op mekoar waren.

Ik woon mit Geertje in n Canadese stad in de provincie Ontario vlak bie de machtige Niagara Woatervallen. Tussen Ontario en Amerikoa ligt n haail groot meer (Lake Erie). t Zudelekste tipke van Canada ligt in dat meer. t Hait Point Pelee en staait vooral bekend omdat allerlei soorten vogels precies dat punt gebruken om over t woater te komen veur de overwintering in waarmere gedailten van Amerikoa. In t veurjoar komen ze weer terog en strieken den doodvermuid dele op Point Pelee.
Doar blieven ze n zetje om weer op verhoal te komen en den vlaaigen ze verder over haail Canada. Vogellaifhebbers trekken d’r hin bie de doezenden met papier, potlood en verrekiekers.

Nou hebben wie achter t hoes n soort holten platdak. Doar zit ik voak te lezen in zunne.
Boeten wezen, n kop kovvie, n mooi bouk, wat wol n mens nog meer. Op n mooie dag zat ik doar te luustern en te kieken noar al dei vogeltjes. Wat hadden ze t allemoal drok. En, zodounde, kreeg ik t oog op twei muskes, nog mor net traauwd, dei drok bezig waren mit Pa en Moe te worren. En ze hadden al n woninkje, mien vogelhokje.

Wat ze doar allemoal insleept hebben wait k nait meer, mor ze binnen doagen aan de gang west. Loakens en slopen heb k nait zain, mor k geleuf vast dat dei d’r ook bie waren. Het was n genot om dat allemoal aan te zain. Ik zee zo tegen Geertje, most es kieken, wat gaait d’r toch n kracht en overtuging oet van dei twei muskes. Ze draaide wat met d’ogen en ging in hoes.

Nou is d’r bie ons in Canada n vogeltje dei ze hier “wren” nuimen. In Nederland haait het, geleuf ik, winterkoninkje. Het heurt bie de familie “Troglodytidae”.
Wat dat betaaikent wist Geertje ook nait. Misschien hebben leden van dei familie veul laast van pien in t lief. Zon “wren” is mor n haail klaain dinkje, en hai snort overal hen mit n vreseleke gang. As e zit het e t steertje altied omhoog. Nou, dat leutje vogeltje was d’haaile winter in Florida, in t zuden van Amerikoa, west en had Canada bereikt via Point Pelee, tegeliek mit aal dei aandere vogels.

Op n zekere dag zat ik weer op mien platdakje te genieten van de natuur, toun d’r wat bie mien kop langs vloog. Net n leutje stroaljoagertje, docht ik. Vloog mit n rötgang noar en in mien vogelhokje, mor was d’r votdoadelik ook weer oet mit van alles in de bek. Allerlei pluuskes, sprietjes en watjes en zo begonnen noar beneden te dwarreln. Scheurde d’haile bourel van binnen oet mekoar en smeet alles d’r oet. Of en tou vloog e even weg, ging op n tak zitten, steert omhoog, dronk wat kovvie om aan te staarken, en gong weer aan de gang.
Weer zag ik wat swaarts veur mien ogen langs flitsen en, joa heur, hai was weer aan t roppen en scheuren. Dat hokje zol en mos leeg.
Geertje had inmiddels n bouk vonden en had oetvonden wat veur n vogeltje dit wel kon wezen. Ze zee: ‘Jan, dat is nou n wren, en aandere vogels lastig vallen en nuskes leegscheuren zit in heur netuur’.
Ze kennen naait aanders. Most het zo mor bekieken, Jan, dat is ook n overbliefsel van de zundeval.’
Ik docht, wat kin dei Geertje toch daaipe dingen zeggen, mor ik zee niks.

Ondertussen zaten dei twei muskes in zak en as op n tak. Al dat waark veur niks. Ik docht, k zol joe wel even helpen. k Heb alles wat op t platdak lag (d’r was ook n laange sliert van n tape recorder bie) weer in t vogelhokje douwt en alles weer netjes moakt.

k Zat nog mor net weer op stoule en doar kwam dat ellendige stroaljoagertje weer aan. Zo rad als n koegel vloog e d’r weer in en begon alles d’r weer out te smieten. t Was net of e naait anders kon.
k Heb nog n moal alles d’r weer indouwt, en ging weer zitten. En, joa heur, doar kwam t leutje dondertje weer aansnorren. Mor toun gebeurde d’r wat. Pa Mus kwam aanvlaaigen en ging bie t gat zitten net op t moment dat t leutje kreng binnen in t hokje zat. Zal wel docht hebben, nou krieg ik die!

t Duurde n haaile zet. Ik zag t leutje kopke veur t gat. Gewoonlek was e in n flits weg, mor dit keer kreeg e zo meesterliek op zien kop van Pa Mus dat e docht: woar is t zaaikenhoes in dizze stad.

t Was aaigenlieks zon mooi winterkoninkje. Mor k heb hom nooit weerzain. Pa en Moe Mus kregen twei leutje popkes. k Heb ze weg zain vladdern.

Mien Pa en Moeke haren aal drij kinders. In t joar 1934, in Vlagtwedde, kwam ik d’r bie. Toun t zo wied was mit Moeke ruip ze noar Pa: “Hoal Taande Betje vot mor op.”

Taande Betje was n boakster dij wied en zied bekind ston in t Grunneger Westerwolle. Zai heurde ook bie de Jeudse gemainschop in Vlagtwedde. Messchain was zai nait zo aarg otterdoks wat dat betreft, mor zai was n Jeude en doar haren minsen heur nait minder laif om.

Toun Taande Betje bie Moeke kwam haren mien ollers de twij olste kinders, Kees en Truus, aargens hin stuurt woar ze aans nooit hin moggen. Mit grode ogen in d’kop gongen ze noar d’kermis bie de Hervormde kaark. Ze kregen wat sìnten mit in buus en t duurde nait laang of ze haren de grootste lol op de draaimeulen. Leutje Herman was der ook nog, mor dij bleef thoes en mog op zien koamer speulen.

Mien Moeke kon lezen en schrieven mit Taande Betje en ze haren mit mekoar aal veul beleefd. Taande Betje was gain femilie van ons, moar zo wer zai nou ainmoal nuimd. Volgens mien Moeke kon zai niks verkeerd doun, en zo het Taande Betje mie de wereld in holpen. Gain gesoes en gemier. Gewoon deurbieten. Alles gong goud. Taande Betje zel wel wat mit mie omklungeld hebben en ze zel mie wel ais goud bekeken hebben. Messchain zee ze tegen Moe: “t Is alweer n jonkje, net n leutje oapke. Hai is wat klain en trillerg, hail aans as dij aandere twij jongens. Hejje aal n noam veur hom?” Moeke zel wel zegd hebben: “Nuim hom mor Senske, net zo as mien Pa.”

k Heb Taande Betje nooit kind. Mien zuster, Truus, herinnert heur nog hail goud.

Zai kwam mien Moeke voak helpen, nait allain mit bevallens. As Moeke zoch nait goud vuilde kwam Taande Betje der aan. Asmis zee Moeke tegen kinders: “Goa moar n zetje noar Taande Betje, Pa hoalt joe wel weer op.” Kinder moggen altied geern bie Taande in heur gezelleg hoeske wezen. Heur olste zeun woonde toun bie heur in.

In 1934 wuir mien Pa overploatst noar Winschoot. Wie kwammen te wonen vlak bie n stinkende drekstoupe, mor t hoes was wel netjes. Vanzulfs heb k gain spier van dij haile verhoezerij vernomen. k Wait niks aans dat ik in Winschoot opgruit bin. Mien geboorteploats, Vlagtwedde, zee mie vruiger ook niks.

Mien zuster vertelde mie dat in de joaren veur de oorlog mien femilie wel kontakt hollen bleef mit Taande Betje. Of en tou kwam zai bie ons in Winschoot of Moeke en kinder gongen mit tram noar Vlagwedde. Toun Duutsers in 1940 Nederlaand binnenvaaln kwammen wer alles aans. Veural veur Taande Betje en aandere synagoge bezuikers in Vlagtwedde.

Zai wol toun abseluut nait meer noar Winschoot kommen. Zai zel toun aal best besevt hebben dat zai mien femilie in gevoar bringen kon. Je konnen ja gain mins vertraauwen, de noabers in Winschoot nait, en de noabers in Vlagtwedde hailemoal nait.

In t begun van de vattiger joaren zee Moeke op n dag tegen Truus: “k Bin zo benaauwd over Taande Betje, wie mouten noar Vlagtwedde. Gaist mit?”

Moar toun ze bie t hoes van Taande Betje kwammen wol zai deur nait opendoun.

Zai was wel in hoes: rook kwam ja oet schösstain. Noa hail wat klopperij gong deur op n kiertje open. En toun heurden ze Taande Betje roupen: “Och laiverds, nait noar binnen kommen heur. Goa direkt noar hoes. Blief hier nait stoan.” Moeke en Truus heurden heur schraiven…

Mien Moeke het altied n vuurvreter west en laip zo noar binnen. NSBers konnen doodvaaln. Och wat was Taande Betje zaik en slap en overstuur. Mien Moeke en Truus hebben heur wast, t bed verschoond en eten kloar moakt. Och, wat was zai bliede. Moar heur benaauwdhaid gong nait vot. Gerdienen mozzen dicht. Noabers moggen niks zain. t Ofschaaid zel wel vreeselk stoer west hebben. Mit n zwoar haart raaisden Moeke en Truus verdraiteg weer noar Winschoot.

Ze bennen der nog n poar keer weer hin west en loater zee Moeke voak: “Woarom heb k heur toun nait mitnomen noar Winschoot?” Zai het der veul last van had, want toun was der nog n kaans…

n Moand loater gongen Moeke en Truus weer mit tram noar Vlagtwedde. Mor toun ze bie t hoes van Betje kwammen haren ze direkt deur dat der wat loos was. Gerdienen wazzen dicht en t was zo stil. Ze kregen gain geheur toun ze aanklopten. Der was gain mins thoes.

En toun heurden ze in t dörp dat Duutsers alle Jeuden van Vlagtwedde, Boertang en van d’haile omgeven op transport zet haren noar zogenoamde waarkkampen in Duutslaand. En Vlagtwedders vertelden dat Taande Betje en heur zeun der ook bie wazzen. Taande Betje was nait staark genog west om te lopen. Duutsers haren heur mit ber en aal op de razziawoagen gooit.

Pas loater, joaren loater, begrepen ze, en wie apmoal, dat aal dij 46 Jeuden van Vlagtwedde en Boertange deur Duutsers vergast wazzen in Auschwitz – Birkenau of duvelse kaampen mit noamen zoas Sobibor of Bergen-Belsen. Volgens Geert Mak (2) bennen der van de 140,000 Jeuden dij in Nederlaand woonden in t begun van de oorlog roem 100,000 vermoord, zo’n 75 persent. En de maisten wazzen in Kamp Westerbork west (k heb dat Dürchgangslager in t veurjoar van 2005 bezöcht). Doar vlak bie, in Hooghoalen, wazzen ze op n train zet en deurstuurt noar Duutslaand. En dij trainen gongen altied deur Winschoot hin….

In Winschoot zulf wuir hoast de haile Jeudse gemainschop van kaant mokt. Hoast 400 bennen nooit weer van t oosten weeromkommen en mor n haandjevol bleven in leven. d’Vruigere synagoge in Winschoot staait ainzoam n beetje achteroet in n stroat. Nou wuir t gebaauw deur aandern broekt.

k Kin mie zulf nait veul herinnern van de oorlogsjoaren. Nait zo veul as mien bruier en zuster. Truus vertelde mie dat zai voak bie t spoor stonnen te schraiven wanneer trainen vol mit Jeuden deur Winschoot hin kwammen, richting Nije Schaans en Duutslaand. k Zai ze doar stoan bie de spoorhekken over t Sint Vitusholt, Gaarst of Blijhamsterweg. Ze zagen wel ains blaike gezichten of slappe haandjes. Asmis vladderden leutje braifkes oet de vijwoagens van de trainen dij persies op tied bestuurd werden deur ‘traauwe’ personeelsminsen van de Nederlaandse Spoorwegen. En dij braifkes wollen ze zo groag mitnemen noar hoes. Mor, bie elke overgang, stonnen Duutsers mit t geweer kloar.

Jan Boer (1) schreef ooit ais n verhoal over 4 Maai, de dag woarop Nederland de minsen, dij in en deur de leste wereldoorlog omkommen binnen, gedinken.

“Der lopt n rood spoor deur dij vief joar hin, n spoor van bloud,” schreef e. Jan Boer gait aaltied op 4 Maai n zetje n Jeudenkaarkhof bezuiken. Hai schrift: ” Mit dizze Jeuden, dij hier begroaven liggen, doar was niks mit te doun. Dij binnen gewoon oet tied kommen en hier begroaven. Mor dij aandern, dij hier nait begroaven liggen, dij ze eerst votsleept hebben en loater in t oosten vergast en vermoord hebben, doar gaait t om! En den wor ik stil. Dat zok dat onder onze ogen ofspeuld het! Wie stonden der mit de neuze boven op, dou ze ze mitnomen hebben.”

En verder: “De zaarken op t Jeudenkaarkhof stoan ainzoam en verloaten, midden in t veld. t Is goud dat dizze minsen t nait meer mitmoakt hebben. Dat zai t geschraif van lutje kinder, t gejammer van de moekes en t stille verdrait van de voaders nait heurd of zain hebben. Mor wie hebben dat wel! En wie zellen der nooit meer lös van komen!”

Beter kin gain mins t zeggen.

Noaschrift

Mien vraauw en ik wazzen in Maai 2005 oet Canada op bezuik in Nederland. k Zee tegen mien neef dat k zo groag ais Winschoot weer zain wol. En dat is gebeurd. Wat was d’bourel veraanderd! Van Winschoot binnen wie via Duutslaand in de Vesting Boertang terechtkommen. k Was der nog nooit west en k heb der haailwat ronstruund.. k Zag doar inains n leutje synagoge en toun begreep k dat dat gebaauwtje de synagoge was dij ooit in Vlagtwedde stoan haar.

Stain veur stain, lat veur lat, haren ze d haile bourel verhoest en weer opzet in Vesting Bourtange, as n museumstok. Boeten zag ik n bulde bloumen veur n gedenkploat liggen. Der was ook n tekst: “Gedenk wat Amalek U gedaan heeft… vergeet het niet.” (Deuteronomium 25: 17-19). En verder: “Ter herinnering aan de 46 gedeporteerden van de Joodse gemeente Boertange-Vlagtwedde uit de jaren 1940-1945.”

k Heb ais aandachteg aal dij noamen lezen: Rotschild, Salomons, Mozes, Levie, Sachs, enz. k Haar nog nait deur dat dit n onvergeetelk mement in mien leven wezen zol. Want wat was de leste noam op dij ploat? Betje van der Brug.

Mien zuster beoamde loater: dat was Taande Betje.

1. Jan. J. Boer, Fuut, fuut, laange bainen en gain kuut (Wildervank, Uitgeverij Dekker & Huisman, 1989).
2. Geert Mak, De eeuw van mijn vader (Amsterdam/Antwerpen, Uitgeverij Atlas, 1999).

“Moi,Elemoa”
“Striekd’rbiedele, Bolhoes”
“An’tvissen?”
“Verzoepikmie?”
“Zitsthieral’nzet?”
“‘nUuroftwei”
“Vangstwat?”
“‘nOardegmoaltje”
“Watbenn’t”
“Boarsensnouk”
“Leutjenofgrootn?”
“Maistdikkn”
“Bietnzegoud?”
“Aibelsmooiman”
“Watsoortoas?”
“Wurmsendeeg”
“Hoakbiebodem?”
“Netd’rboven”
“Watdrinkst?”
“Brandewienmitsuker”
“Zulfmoakt?”
“Mostvrauwvroagn”
“Houis’tmit’tolmens?”
“Volreumatiek”
“Dounzed’rwatan?”
“Z’isbiezo’npeut”
“InStad?”
“Nee,Amsterdam”
“Watjahooghoarlemmerdieks”
“Haiproatgrunnegs”
“‘nBabbelguugie?”
“Heerns”
“Laangetrainrais”
“Kis’tnaitoffietsen”
“‘kGeleufdasbeethest”
“Dobbertriltjanait”
“Hest’noogdokter neudig?”
“‘kBinnaitblind”
“Hoalangelgarenoumorop”
“‘tIsmishorntjet”
“Visliennekapot?”
“Kieknaitzoverhillerd”
“Zo,tiedzitd’rweerop”
“Jammer,ja”
“‘kZaidiewelesweer”
“Moukdienaittedrok”
“Gelok,heur!”