Grit, Carry L.

Leste moand van t joar, doagen korten en nachten binnen laank. Duustere snijluchten, vorsteg weer, t joar lopt op zien leste bainen. Dat gaait ook op veur ol man, hai ligt stil op ber, aarms stief onner dekens, allain zien gezicht mit n dik bos wit hoar stekt der boven oet.
t Eten en drinken smokt hom noar niks of naks. Ook zien sigaret smokt hom nait meer, t huift nait meer, t is genog west. Veur hom duurt t wachten laank. Hai wil toch zo aibels geern overstap doun noar dij nije wereld woar hai zo noar verlangt. Mor t mishotjet hom, nog elke mörgen goan zien ogen weer open en zigt hai n nije dag.
Ook op Oljoarsdag zit k bie zien ber en hai dut mie denken aan t Olle Joar zulf. Vannaacht om 12 uur kom t Nijjoar hom verlözzen.

Kon dat ook mor veur dizze ol boas – zo mor rusteg wegglieden noar n aandere tied vol vree en rust… Op Nijjoarsdag zit k weer bie zien ber – k wìns hom tou dat aal zien verlangens oetkommen maggen. Hai kikt mie aan en knikt. Alles is hom braid noar t zin, veur hom huift niks meer, loat mor, t is goud zo.

k Ben opgruid ien t Herdershoes bie t Oldiekje. Aan èn van dörp zo t rekent. Pa en moeke haren doar n melkerij en wat toentjederij. t Was n vrij mor n drok leven, ze huvven gainain noar ogen te kieken en waren heur aigen boas. Mien speultoen was groot, appelhof was mien mooiste plekje, mor ook t diekje bie ons achter t hoes was as n baarg veur mie dou bainen mie nog kort wazzen. Wat kon k den ver kieken over t laand hèn.
Opoe woonde ook bie ons ien hoes en mit heur was k vanzulf dik bevrund. Tot aan mien schoultied tou was k mien aigen speulkameroad. Dou k ainmoal noar schoul ging, was t altied: “doalek thoeskommen te schoul oet”.
t Hoes haar n veurdeur op t zuden mit n gaang. Aan ain kaant was koamer en aan ander kaant woonkeuken mit stookploats woar n kachel ston mit n grote stookploat van boven en n blaanke stang rondom. Aan westkaant zat achterdeur. Den kwam je ien t achterhoes mit n granieten aanrecht en n bounploats veur emmers. Ien houk tegen woonkeuken aan ston òl duveltje woar moeke wasgoud op oetkoken kon en woar ook lutje eerappels kookt werden veur swienen.
Achter ien t achterhoes was t hoeske, loek van eerappelkelder, deur noar kelder en trap noar zolder. t Was n hoge zolder mit beschoten kap. Pa haar doar n sloapkoamer òftimmerd veur opoe en mie. Pa en moeke slaipen zulf ien sloapkamer op noordoosterhouk noast koamer.
Vijschuur ston noast t hoes, wiendschut der tussen en aan noordkaant doarvan was roemte veur hounder en hounderhok. Ons hond wis krekt dat hounder aan achterkaant schut blieven mozzen. Zo gaauw as ze veur t hoes waren, kreeg e heur hail veurzichtig ien bek en brocht heur sekuur weer noar achterkaant. Dat dee e sums ook mit hounder van buurman viefhonderd meter wiederop.
Eerste tied was ter licht van petroleumlampen en veur t achterdeel was der n schienvat.
Dou gelegenhaid der was om elektrisch licht te kriegen was pa der vot bie. Hai was vuurbaang veur braand en bie t elekrisch licht kon je beter zain en t was n bult vaaileger. Lucifers waren veur mie verboden dingen – k was al wel n joar of tien dou ik veur t eerst n lucifer òfstreek.
Wodderlaaiden was n aner verhoal, wie haren ja n grode regenbak dij nog nooit dreug west was. Op stal was n goie put veur t vij. Dit betaikende dus wel dat wie ons bie n tobke wodder wassen mozzen. As t ais slim dreug was bie zummerdag den was t wassen van wasgoud wel ais slim stoer. Wekker laip al vro òf, s mörgens om vief uur mozzen pa en moeke al opstoan. Heur eerste waark was: daaier verzörgen en koien melken. Melkbuzzen mozzen veur zeuven uur bie weg stoan woar melkrieder buzzen ophil en noar melkfebriek ien Beem tou ree.
Den kwammen ze aan heur zulf tou: brood en stoet eten mit kovvie en melk der bie. Der was altied veul waark – was t nait mit toen den wel mit graslaand en hooi. Bie veujoardag vanzulf eerappels poten en baiten zaaien. Den kwam t waiden en baitenaintjen. Zo gaauw as zummereerappels reud waren, was t tied veur t poten en zaaien van twijde vrucht: blomkool, mous, en boontjes. Alle waark was handwaark.
Plougen dee pa mit peerd en ploug. Tussen t waark op toen deur mos moeke eten koken. Zai kloarde dat bie zummerdag altied op n poar petreuliesteltjes en n elektrisch kookploatje.
Toch at wie altied eerappels, gruinte, vlais, ook wel stamppot, mor altied zulfgemoakte zoepenbrij veur noa. Op wonsdag mainsttied soep terbie.
Sums kookte opoe. Opoe het mie nog leerd hou je goare mosterd moaken – lekker bie nije eerappels. Bie winterdag wer kookkachel ien woonkeuken bruukt – geliek waarmte en eten.
Ainmoal zol ik veur t eten zörgen, moeke haar mie sekuur oetstukt wat k doun mos. t Zol stamppot boeskool worden. Dat was nait echt mien lekkerste eten. Dou t zover was dat k boulen stampen kon, zaag k dat t meer op soep leek wat dikte betreft as op stamppot. Goie road was nait te kriegen – opoe was der dou net nait – mor ais ien kast kieken of doar nait wat ston wat k ter bie deur doun kon en joa heur BRINTA. Stamppot wol daormit wonderwel aandikken en mooi

Dou wie mitnkanner om toavel zaten te eten heb ik eerst ais van ain noar aner loerd wat veur gezicht ze trokken toun ze vörk mit bouskool ien mond stoken. Mit haile laange tanden ben k dou ook begonnen te eten. k Haar ja best ook wel zin aan wat. Mor brinta, doar mos ik haildaal nait veul van hemmen en dat ook nog ien boeskool!
t Zel om en bie 1950 west wezen dat moeke ain moal ien week n Hoovertje huren kon mit ’n wringer derop. Ze mos den nog wel t wasgoud op t duveltje oetkoken, wasgoud mit waarm wodder ien Hoover doun en den mesien t waark doun loaten wat wassen aanbelangt. Meroakel zo as dat ging. t Wasgoud huf allenneg nog spould worden, den t goud weer onder wringer deur en ien boeten op lien te dreugen.
Ien 1958 bennen wie verhoesd. Ien ons nije woonstee vernammen wie veur t eerst t genot van wodderlaaiden en n aigen does ien hoes en nait te vergeten gain emmer meer ien t hoeske mor n wc.!

Wat was t òfwassen dou n bult makkelker en mit zo n geiser der bie was ter vot zo veul waarm wodder as je mor hemmen wollen.
Zo gaauw wie gas kriegen konnen, het pa dat vot regeld – kolenkaggels der oet en gaskaggels der ien. Vot waarmte as je kaggel aandeden!
Wènst van t Herdershoes heb k nooit had.
Denkelk heb ik doar wel mien laifde veur t Hoogelaand, veur poller en t wad opdoan.

Wat waas mien laifste baist, aiglieks zol k dat nait waiten, ze waren mie stuk veur stuk om t laifste. Elk haar zien aigen kuren en zien aigen zulfwaiten. Ien elks geval mout ik baaide katten nait vergeten te nuimen. Ien t leste van augustus laipen ze bie ons ien keuken. Twij lutje kotsebaaljes dij hoast nog nait van olle òf konnen. Mor omreden dat heur eerste boas ze nog schipper moaken wol, kwamen ze bie ons ien hoes.
t Waren bruier en zuster en omreden dat mien pa vot zee: ‘Dat binnen stoppelkatten, dij staarven joe domt aans rötten,’ docht ik: Dat zel k joe ais aans zain loaten, dij baistjes kriegen wie vast wel groot.
Votdoalek waren ze boas ien hoes – over baaide honden en over pappegoai en sums ook over ons.
Aans ons Deense dog midden ien deur op drubbel laag, waas t n orreghaid hou ze over hond hensprongen. Zusterkat mog, toun ze wat groter worden was, geern op vogelkooi liggen. Aans ze slaip, zakte steert wel ais tussen troalies deur. Den pebaaierde pappegoai vanzulf dij steert als klimtaauw te bruken. Ie kennen joe vast wel veurstellen hou rap dat kat den wakker waas en mouk dat e vot kwam.
Koaterke waas wat meer op òfstand, mor aans dij t op zin haar en op schoot wol, den mos je ook alles aan kaant leggen wat je ien handen haren: kraant of bouk – weg der mit – kat zol aandacht kriegen en geven! Zien kopkes logen der nait om.

Omreden dat der overdag gainain ien hoes waas, waren katjes altied binnen. Buren zollen der ja gain last van hebben – ain haar knarries en aander haar doeven op t hok.
Allenneg aans wie der bie wezen konnen, waren katten boeten. Deur mos den wel open blieven, want aans ze wat doun mozzen, wollen ze dat allain mor op heur bakjes doun, dij ien schuur stonden.

t Wiefke haar t voak op pa verzain – aans dij aanstalten mouk dat e weer vot ging, sprong zai bie hom op schoot – ze mos n droadje proemtebak snaaien en den kwamen noageltjes wel ains n moal bie pa ien t bain.

Loater bennen katten mitverhoesd noar Oethoezen en doar ook van t zulfde loaken n pak. Ze kregen n aigen kattenkoamer, woar ze oetkieken konnen op toen en woar ze n eerliekse boomstam haren om heur noagels kort te hollen. Zo gaauw aans wie ien hoes waren, kwamen ze noar beneden. t Wiefke laag t laifste bie ain van ons op schoot en wat hail apaart was: aans ik ais op baank laag mit pien ien rug of kopzere, den vuilde dat baistje dat altied aan en ze ging den stief tegen dij zere plek aanliggen. Katjes bennen der nait meer – ze binnen old worden – 16 en 17 joar.
Dát het pa nait meer mitmoakt.

t Was hail mooi weer en baide wichterkes, zo’n joar of zes old, waren mit heur baaident aan kuier goan. Ain was blond mit n rode strik boven ien t hoar en haitte van Anneke, aner haar n donker krullekopke en haitte van Emma. Heur moekes dochten dat ze op schoul waren bie juf Martha. Nee dus, Anneke haar onnaaierd dat op zo’n mooie waarme zummerdag t veul beter was om ais noar Bosplas te goan midden ien t bos. Dat was n luk meerke dat midden ien t bos laag en woar ze mit heur pa en moeke wel ais hin ging. Doar kon je zo mooi speulen ien t zaand en je konnen ook mit blode vouten deur dat lekkere vrizze wotter lopen. Emma altied driest en nooit baang leek t ook wel wat tou en doar ging t hen.
Mit heur baaident haren ze lol veur tien. Gain ogenblik dochten ze aan juf Martha en heur klas of aan heur moekes. Ze zollen ook ja al lang ze tied veur t eten weer ien hoes wezen. Mor ja, onnerweegs zai je van alles – allerdeegs n poar herten, knienjes vanzulf, mor ook n mooi gekleurd vogeltje dat hail hoog en mooi zingen kon, t tierelierde aan ain stuk deur en vloog aal mor om heur tou en liek veur heur oet. t Was net of e heur pad wiezen wol. Ze laipen ook al laank nait meer over t grote bospad, mor midden tussen bomen deur. En zo gebeurde t dat ze mekoar ains aankeken en zeden dat dij bosplas vandoag toch wel hail wied vot was. Ien tussentied was t vogeltje nait meer te zain of te heuren.
Zundagnoamirreg was Anneke der ja nog west mit heur pa en moeke en non leek t wel of t meerke haildaal verswonnen was. t Leek wel of t ook al wat duuster wer, zun zat achter wolken bezied en t vuilde kold aan op heur blode aarmkes. Ze haren ja allenneg mor n dun zummerklaidje aan en gain vestje of jaske. Emma har nog ale vertraauwen dat t wel goud kommen zol. “Kom mor”, zee ze tegen Anneke, “wie lopen nog eefkes deur den zellen wie t pad veurvast wel weervinden.” Dou begonnen der regendruppels te vallen, van dij haile dikken, t duurde mor even of ze waren tot aan heur vel tou nat. Wichter werden non toch baaident wel benaauwd. Woar mozzen ze hen en wel zol heur helpen kinnen? Zo stoareg aan waren ze aanbeland op n open plek woar boswachters wat kapholt opstoapeld hadden. Aans ze doar ais tussen kropen? Ze vonden nog n poar takken dij konden ze der over hen leggen zodat net was of ze ien n hoeske zaten mit bloaderdak. Regenbui duurde slim laank, ze kropen dicht tegen nkander aan om waarm te worden en dörst haren ze ook. Van ellèn villen ze ien sloap. Op schoul von juf Martha t hail vremd dat Anneke en Emma nait op heur ploats zaten. Gelukkeg haar ze telefoonnummers woar baaide moekes en pa’s te berieken waren. Wichter waren te zuik!
Votdoalek wer der n zuiktocht hollen. Pa van Anneke kwam op t idee dat wichter wel ais zulf kuierlatten noar t bos nemen kend hadden. Ze haar ja haile week aal mor verhoalen had over dij mooie plek bie t wotter. Hektor, heur hond, ging mit en joa, hai kreeg lucht van Anneke ien neus en zo werden wichter weer vonden. Straf hemmen ze nait kregen veur heur votlopen, ze waren ja aal zo baang west en zo kold worden. Ze beloofden om t hardste dat ze nooit meer votlopen zollen zunner te zeggen woarhen. En Hektor kreeg dikke bonk woar e hom mit vernuverde.

t Vaste groepke zit weer om toavel tou, veur heur staait haide kovvie en proat be gunt weer lös te kommen.

Jaan vragt wel of der soavends mitgaait te kloaverjazzen en aal gaauwachtig binnen ze t ains dat ze mit drij man hen goan zellen. Ze hemmen n mooi krougke ontdekt woar t beregezelleg is om te koarten en doar zel raais noar tou.
As vanzulf komt proat weer ais n keer op lu dij der nait meer binnen, mor dij destieds ale weken hen gingen te koarten. Zo ook over dat krazze wiefke, Geertruud. Zai kwam of t non mooi weer was of dat t regende altied op heur fiets, sums fietste zai doarveur wel meer as 15 kilometer. Ook n moal ging zai haildaal noar Winneweer hen te koarten. Trof zo dat Geertuud bie Haarm aan toavel kwam en dij kon nait allenneg staarke verhoalen vertellen, mor ook n staark stukje doun. Dou ze wachten mozzen op priesoetrieken, zee e: “As der ain is dij mie dit noa doun ken den geef k veur haile zoal n rondje”. Hai haar t nog nait zegd of hai wipte mit ain vinger zien oog der oet en dee hom ien zien bierglas mit bier.
Geertruud keek hom ais aan, zee niks mor wis mit n zulfde slag langs heur oog en lait heur oog noast zien oog ien t bier vallen.

Haarm zien mond vil open.
Dat wer n dure oavend veur hom. Kastelain was aal drok ien weer om n rondje ien te tappen.
Baaide ogen werden tou t bier oetvist, ofspould mit schoon kroanwoater en aigners grepen heur oog weerom. Haarm kon t nait loaten om nog even te nitjen: “Nee “Geertruud, dit is mien oog, dij schele is dienent”.

t Is al wel vatteg joar heer dat t gebeurd is. Zai waas nog mor net zeuventien worden en hai waas nait veul older. Ze wazzen net traauwd – een mottje – en ze wazzen aldernoarste wies mit nkander. Ientied haren ze heur hoeske op stee en potje kon gaauw kommen. Dou t ducht heur zo wied waas, wer dokter der bie roupen. Zien oordail waas kort en dudelk: mot eerst meer roemte kommen en vot waas e weer. Jong en t wicht keken nkander mit grote angstogen aan. Zai omdat ze baang waas veur t vremde dat ter te gebeuren ston en hai omdat e heur pien nait votnemen kon en tja, roemte…. Heur hoeske waas hail luddek. Wat non? Ber van t Gruine Kruus ston ien koamer en dokter haar toch ook wel geliek, t waas slim vol. Ze keken nkander ais aan en dou kreeg t jong opains lichtjes ien ogen: koamer mos mor leeg moakt worden. Mit heur baaident hemmen ze t hoesroad der oetsleept noar t achterhoeske. t Waas n mooi zetje loater worden, mor ze haren t veur nkander kregen. Dou dokter weer kwam om te kieken hou ter bie ston, zaten ze mit heur baident mit gat op ber – stoulen stonnen ja ien t achterhoes. Dokter keek vrimd op van aal dij leegte ien koamer. Hai snapte wat zien gezegde teweeg brocht haar en richtte hom mor gaauw op t onderzuik van kroamvraauw.
En, ook doar waas roemte kommen. t Duurde mor eefkes meer, dou laag der n mooi en gezond kiend ien moekes aarm.

oet t Oethoesterboukje (2006)

Dunderdagmörgen, zun schient en net as k kraant pakken wil, gaait bel. Post bie deur, mit t nije apperoat dat k mie besteld haar. Mooi! Eerder as dat k verwacht haar. Rustig t pak open moaken en dìn ais kieken of ik boudel ien waarken kriegen kìn. Mout nait zo stoer wezen, is ja n gebruuksaanwiezen bie. Mor dat is apmoal Chinees of Japans….. Hè, gelukkeg ook nog ien t Engels. Dat mout lukken willen. Lezen is gain probleem, mor doar heb ie t ook net mit had. Krieg dingerais nait aan proat. Moudveren zakken mie of en gedachten goan mit mie op loop, weerom noar Engelse les op schoul. k Zat ien daarde klas van HBS en ons leroar Engels was n hail schiere kerel mit ain gebrek, hai kon gain orde holden. t Was n veujoarsnommirreg en zun scheen waarm ien klas. Wie waren apmoal n beetje meleg. Ain van jongens haar n poar klapperkes ien buus – as je dij op grond smeten, knalde dat mooi.
Nou haar hai n poar van dij klapperkes tussen zien lesbouk doan en vanzulf, bouk wer deurgeven – klas ien t ronde. Leroar ston veur klas oet te leggen en sums wat op te schrieven op t bord. Bie ieder bod dat hai rug noar ons tou haar, wer t bouk wieder geven. Gainain van ons was driest genog om n klap op dat bouk te geven. Totdat bouk veur daarde keer weer bie mie op baank te laande kwam. Ik was al vergreld worden op dij jongens dij t bedocht hadden, mor moud nait hadden om t plan oet te voeren. k Bedochde mie nait en gaf n beste hengst op omslag van t bouk. Klas was ien ain keer bie de les en leroar veur klas trok wit weg. Te klas oet stuurd vanzulf mit bosschop mie te melden bie directeur. Doar kon k nait mit zitten, k was nog vergreld ien hoed. Directeur het mie aanheurd mit n eerns gezicht en mit glimlichjes ien zien ogen. Staait mie nait bie of k straf kregen heb – t begrode mie dou en nou nog van dij leroar, dij toch zo n schiere kerel was. Weer ain bie deur – mien neefke komt ien hoes – zigt t nije apperoat stoan en heurt mie aan dat t mie kult om hom aan gaang te kriegen. Hai kikt es, friemelt wat en trekt n klepke open, en ja doar zit n koabeltje achter dat k nait vienden kon. Binnen twij menuten was alles kloar.

Jaan is hail wies mit mooie olle dingen. Hai zaag bie ons n tinnen kroantjepot stoan en dou kwam dit verhoal over toavel hen: Wie hemmen ook zo’n olle tinnen kroantjepot ien hoes stoan mor schane genog zit doar n deuk ien en doar is n verhoal aan verbonden.

Wais ja wel dat k geern vissen mag en doar heb k altied wat ofdankte klaaier veur liggen, zodat t beste goud nait onner visvoudel komt te zitten. Op n oavend, Tine en ik waren nog nait zo laank traauwd , dou wol ‘k aan t vissen. Mor woar was mien olle trui? Zatten wel wat goaten ien, mor hai was nog lekker waarm aan. k Kon hom naargens vinden. Tine mor ais vroagd of zai ook wis woar of mien olle trui bleven was. Dat wis zai wel, zai haar hom dij week ien voelnispuut gooid en voelnispuut zol non wel op drekstoup liggen. Van alteroatsie wis k nait wat of k zeggen mos, zee Jaan, k was zo vergreld ien hakken dat k ben noar boven tou goan noar klaaierkaast, Doar greep ik Tine’s nije klaaid wor zai wies mit was en dij k veur mien ogen nait zain mog, pakte scheer en knipte t ding ien stukken. Dou ging k noar beneden woar Tine in koamer zat. k Smeet heur klaaid noar heur tou en belkte: Hier hes dien klaaid, dij ken non mooi mien trui achternoa.
Tine wer liekwit zo kwoad wer ze en ze smeet mit n dikke gloazen asbak deur koamer hen dij nait mie mor kovviepot rouk. Ie begriepen t aal wel: zo is deuk ien kovviepot kommen.
t Duurde wel twij langen en twij korten veurdat kwoie buien weer ofzakt waren mor kovviepot dut ons nog voak ter omdenken dat oet kwoadens niks gouds votkomt.