Verloorn, K.

As aine n vertelster schrift over t ain en aander, dat zok n dikke zesteg joar leden òfspeuld het, den zol men dat mit n gerust gemoud bestempeln kennen as n histories vertelster. Benoam as de woarhaid gain geweld aandoan wort.

Dr is gain minder ding as de woarhaid geweld aandoun. Schane genog binn dr hailwat lu, dij van aander gedachten binnen en doar ken men den nait van op aan of dij heur vertelsters aal of nait histories binnen. Wat je nou te lezen kriegen, is ,n stok of wat dichterlieke vrijheden doarloatn, woar gebeurd : n histories vertelster dus.

Jan Groenbroek, n jong van Richte Groenbroek, het n bouk moakt over Henderk Prins. Nog nait zo laang leden ; 2004 of doaromtrent ducht mie.
En dat het e goud schier doan.
Henderk Prins is, was, laivergezègd, de algemain gangboare noam bie òns in hoes veur : Chr. Muziekver. “Prins Hendrik” te Scheemda, opger. 1927. Mien voader was doar vlak noa de twijde wereldoorlog dirigent van worden.

Zodounde zai je hom, mitain op t eerste ploatje van t bouk, veurop lopen; alpinopetje op – regenjaaze over d’aarm; zoas e kon, parmanteg stappen. Having Stainhoes, dij vot achter mie woont, en Jacob Mulder binnen de baide tromsloagers. Tjabbo Joager, grote trom, dr achter.
Dij foto, van de optocht dij deur t haile dörp ging, is nomen liek tegenover de vrougere Eexterschoule. Dat deden ze om dij lu, Eexterkattn, woar wie as kwoajongs altied al roezie mit haren, te stiekeln. Wie hebben lekker feest; wie hebben viefteg joar bestoan, en gain aine ken zokke mooie optochten moaken. Sliep oet! t Zol mie niks nij doun as dr ook nog n opnoame is mit Schèmterschoule as achtergrond. Want zo wazzen wie wel, as koksioanen zijnde. Gainaine veurtrekken.

Woar ik t aiglieks mit joe over hebben wil : optochten en goud is n mooi ding, doar nait van. Moar Henderk Prins was ook voak bie zoalfeesten te vinden. Benoam in dij tied dou de oorlog net òflopen was. Elk dij moar even wat te vieren haar, muik dr n feestoavend van. Grote verainens mit veul touloop huilen dat bie Panman ; leutjen, dij mit geringere aantallen volstoan mozzen, konnen wel bie Buremoa terèchte.

Nou wil t geval, dat as n verainen in 1956 zien viefteg joareg bestoan viert, den het dijzulfde verainen in 1946 recht op vatteg joareg bestoan. Of zai den feesten goan of nait mouten ze zulf waiten. In 1946 leefden wie weer ais in n vrij laand, en omreden dr de lèste joaren waineg van oetgoan terechte kommen was en, ie begriepen t al : feest zol t worden ; bie Buremoa oaliejas hotel Hoen, en Henderk Prins mos dr heer.

In dij doagen was t zo: woar Prins Hendrik optreden dee, was Nico Viëtor ook van de partij. Nico woonde in de Meulenhörn, bie zien bruier en de vraauw. Woar heden ten doage de chinees zit. Ming Garden hait dat, leuf k. Hou dat dat sekuur in mekoar zit, wait ik nait goud. Ik heb wel ais n bouk lezen dij schreven was deur Robert van Gulik, en dij haar t erover dat dij Ming gain kerel was, moar ain dynastie in het vrougere China.

Omdat dij aigenste RvG aal zien bouken in de engelse toal schreef wos ik nait wat ik van zo’n dynastie denken mos, moar Garden was n stok makleker, dat haar ik al ais in engelse les op schoule had. Garden is aans niks as toene. Doarom nuim ik in mien gedachtn Ming Garden : gewoon Ming zien toene. Vrouger haitte dat Cafe Viëtor; was dat n café, mit n echte jachtwaide; weliswoar nait mit n deurrit zoas Hotel Hoen haar, moar wel annex stalhouderij en ze haren doar n dekstatsjon. Zoas zuls de jongsten onder ons wel waiten, was n dekstasjon et domain van n dekhèngste. Ik haar hoast zègd: dij huil doar zitting, moar zitten is nait de staarkste kaante van n dekhèngste en doar zol gain mens hom ook moar ain krummel hoaver om geven. Om mie nou ais nijmoods oet te drokken : t daaier dee aan sex, nog slimmer : betoalde sex. Zien boas en hai konnen dr nait genog van kriegen, zien boas van t betoalde en de hengste van de sex.
Wie as kwoajongs net zo min (Van t toukieken den hè). De baauwboeren in de omgeven ook al nait, aal oognblikken kwammen ze weer mit n mere aanzetten, n stok of wat aarbaaiders dr bie om de zoak in goie boanen te laiden. Was tountertied n bult verlet om peerden, trekkers wazzen nog slim betuun.

PH (het niks mit zoereghaid te moaken) en Nico Viëtor dus, stonnen onder orders de “geachte aanwezigen” veur of noa zoaken zoas : openingswoord door de voorzitter – inleiding van de hoofdmeester – liedje gezongen door klas 4 – en zo wieder enzo wieder, aangenoam te verpozen; PH mit zien meziek en tegen ain pazende en doarom oetknepen vergouden, Nico, dij zok ongevroagd opdrongen haar, kreeg niks. Want niks is goud in de ogen, zoas t gezègde lut, en Nico was blind. Noar men zee : van zien geboorte òfaan. Wat dat aangaait haren ze hom gerust wat geven kent, goud of slècht veur d’ogen haar hai nait veul in de reken.
Blind geboren ; dat is wat aans as dom geboren. Nico was gain muzikant, stekeblind as e was kon e gain noot zo groot as n kou lezen. Nico dee t veurdroagen. Braille vuilen haar e leerd en dr wazzen in dij tied al n stok of wat brailleboukjes mit veurdrachten.
Schane genog allain in t hollands, en doar was e nait bliede mit. Deur de weke, as hai in zien hörntje in de jachtwaaide zat heurde hai slim waineg hollands proaten en hai haar t zulms fikse stoer mit de a.

Zien repertoire (wat dat is mout je moar eevm opzuikn in Koenen/Endepols) was den ook nait aal te oetgebraid. Dat weerhuil hom nait van t veurdroagen. As ze hom geworden luiten kwam dr gain ènde aan ; as e weer aine doan haar en t applaus sturf weg, den zee dei rötterd : “k heb nog aine.” Net zo laang tot mien voader (ie waiten nog wel : dirigent van PH) hom bie de jaaze greep, hom van t podium wegtrok en zee : Wie willen ook wel ais.
Moar goud : Nico was zok bewust van zien bepaarkens ; hai zöchde n menaaier om zien veurdrachtn oet te braiden en den t laifst in t grunnegs. Ongelukkegerwieze wos hai dat ik in dij tied in Grunnen noar schoule ging. Doags hinneweer mit train, doags lopens van en noar t stasjon. Op wat tieden ik dr langs ging, wos hai sekuur.

Ik zee t al : blind geboren is aans wat as dom. Nico ston op t tegelpad.
Ho es even, verloorntje, ik wil die wat vroagen ! En dou kwam de oape oet de maauwe !
Of ik hom gain stok of wat veurdrachten in t grunnegs leren kon? As ik n lavve kerel wèst was, haar ik jò zègd en was deurlopen. Den haar hai sekuur kregen woar e om vroagd haar. Woar of nait?
Dizze raaize bleef ik stoan; heb om duudelk moakt dat as je in Grunnen noar schoule gingen, je doar nait mitain grunnegs leren deden. Van gain kaante! Aal wat doar (in 1943) tou huil was n leroares Duuts, dij ons duuts proaten leren mos. Dat kwam in t begun goud oet, want in dij tied stikte t van de duutsers in Stad, moar dat wazzen gain blievertjes, bleek al gaauw.

Boetendes haren wie dr n leroar Frans bie, en dij nam ons aalgedureg mit noar de eglise wallonne in Pelsterstroate om psaalm vaaierntachteg in t frans te zingen. Dat luit zok beter heuren as in t grunnegs. As daarde man in t span was doar ons leroar Engels, dij in slipjaaze en bolhoud aanzetten kwam, allain om de movven te pesten en aal zien best dee om Oxford-engels te proaten. Dat wazzen zo de drij veurnoamste vrumde toalen dij ons doar onderwezen wuiren. En as vaaierde vrumde toal kwam t nederlands. Aal mit aal grunnegs lauw lone.

Zodounde heb ik hom eerst : de “ballade van de boer”, wait je wel, dij van : en de boer, hij ploegde voort; oet de kop leren loaten. Dat was vanzulms n best ding, benoam as je deur de weke veul klandizie aan dij lu haren. Aagt Morsebel dij kon e al, dij ston in t brailleboukje.
Dou mos Staring dr heer : De hoofsde boer. Dat ging over n stiefkop, dij aan de verkeerde kaante van de brogleunen over de wieke wol, in zien zundagse plunnen nog wel. Succes verzekerd.
Slakke in t sloat was zien ainege grunnegse veurdracht en doar wol òl jong nog wel n poar bie hebben.
Omdat mien pa, de dirigent van PH, van Stadskanoal òfkomsteg was, haar ik wel es heurd van Geert Teis. Dij muik riemsels dij je hail goud broeken konnen as veurdracht haar ik zo bedocht.
Touvalleg haar ik ook ais n poar boukjes van hom kòft. (nait van hom, moar van Mulder in Stad)

Wie binnen begonnen mit n körtje : (oet Tiepelzinnege Maggels )

Ja, dei was t
Lest was k in Stad, ~t was Dinsdagmörgen
Mien zoaken doan – veur niks meer te zörgen.
Tou koierd’ ik wat hier en doar
En kwam in n stroade aargnswoar,
Doar stonn woagens op n riege,
Mie ducht ik zag dr wel n stiege.
‘t Was ‘n deftege begraffenis :
‘n smerig rieke dooie, wis !
En ik – neisgierig – vruig ‘n jong,
dei net mit n körfie verbie mie gong,
Wel word doar wel noar t kaarkhof droagen ?
“‘k Leuf” zee he, “deie in d’eerste woagen”.

Zwoar waark het t wèst en t het hail wat tied nomen en vouten in de eerde had, veur òns veurdroager dizze onder de knije haar, moar van stond of aan was dat t peblieksnummer; al gaauw wer dr, deur zien geacht pebliek om de eerste woagen bölkt ieder bod as Nico t toneel opkwam.
De twijde dij e leren mos was “Geestelke bewoapen” (oet Op Drumpel), dat was haildal n heksenkarwaai, moar op t lèste zat dij ook in zien bovenkoamer(tje).
De daarde : Job Jodocus, ie wait wel, dij van Òlwieke ; is dr nait meer van kommen.
Zoveul tied haar ik, ook al ging ik noar schoule, nou ook weer nait.

Dij aigenste oavend is mien voader in ongenoade valen. Bie Domie Bloem (of Poot, doar wik òfweden)
Dou t òflopen was mit de feesterij keerde hai zok noar t pebliek en zee: Ziezo, dat was dat.
Domie Bloem (of Poot, doar wik òfweden) gaait mit ons beden en den speulen en zingen wie nog : k wil Buremoa mien drank betoalen ; en den goan wie noes.
Mien moe, dij aan de veurste toavel zat, zoas t heurde, zat te schudden as n eerappelzeve en het tot aan heur dood tou niks, moar den ook haildaal niks, meer mit gezang 390 worden kent.

“O na me liet”, vol overgoave en mit aal zien aandacht dr bie, was Hennie aan t zingen.
“Veul koste niet”, overtuugd van zien geliek, trok e zien mangel n ende noar zok tou.

“Ho, ho”, zee zien voader Eltjo, “nait zo wild, dammee vlogt dien keerze dr oet en den ist mooie dr oaf”.
0al Knelske ston, net as aal jaor, in deure mit n schoet vol aanstoken en zoere appels.
“Hôl die toch stille, oal grienderd”, zee Knelske, “hai zingt ja net zo mooi! Tou mor mien jong heur, goa moar mooi wieder”.

“Geemie moar n appel offe peer, assebief”, Hennie huil zien matte alvast op.
Oal Knelske, dij meer verstand in heur linker neusvleugel haar as dij baident veur heur in de kop, dee de jong drij appels in de matte.
“Dè”, zee ze, “hest ja ook zo mooi zongen, wel het die dat wel leerd”?
“Juvvraauw Batjes, vrouw Tekker”, zee Hennie, zo wies as schiette, “doar zit ik bie in t klazze. Vleden joar al, en omdat t heur zo goud bevalen was, mog ik van t joar ook weer”.
“Oerrekeerl, zee oal Knelske, “et is toch meroakel as ie zo goud mit nander opschaiten kennen”.
“Net wat ie zeggen”, dee Eltjo, sikkom net zo slicht as zien jong, n knope in de bule.
Moar Hennie keek wat zuneg, ston wat te wubbeln en zee inains, “Ze hauwt mie wel voak n moal mit lineoal over de fikken”.
“Den zelst et tr wel noar moakt hebben oal jong, beter acht geven en mit twij woorden proaten, zelst zain dat t den n stôk beter wordt”.

“Ik wol toch laiver bie meester Knippers in t klazze”, dochde Hennie haardop.
“Goa nou moar eerst wieder mit kipkapkogel lopen, aans binnen aandern die dammee aalndonder in t veuren”, zee Knelske, dij oareg wizze nog wel wat ABN bie juf Batjes opdoun kon. “Hiernoast huifst nait aangoan, dij geven toch niks, doun aal t licht oet, zo as t net liekt of dr gainent in hoes is, liggen op knijen mit de kinne op vensterbaanke veur t roam noar boeten te loeren”.
“En slagter Doanje den”, vruig Eltjo.
“Net as aal joar het e weer leverworst maokt, zee oal Knelske, “toun t zowied was en hai et broeken mos haar e zulms de lever al opsloken en mos e zok redden mit swoar. Dat het e dr dou moar indoan, t hoar was dr nait aal te goud oaf, moar ja ..t is moar veur t opeten haar e zegd en ie kennen t leuven of nait, k heb nog noeit mitmoakt dat dr aine aan doodgoan is”.

“Ik wil nait noar slagter”, zee Hennie.
“Wat den nait, mien jong?”, vruig Knelske.
“Slagter”, zee de jong, “let joe n haile zet zingen veurdat e wat geft”.
“Zo slim is dat toch nait”, zee Eltjo, “wie hebben t ja wel aan tied”.
“Joa, moar ik wait ja nait wieder as ‘appel offe peer assebief’.”

Mien bruirtje hèt mie loos moakt.
Weliswaor nait slim, moar toch zoveul dat ik dr bliede van wèr.
Mien moe – wie wazzen gewoon te zèggen: pa en moe; – nait : voader en mouder of pabbe en mamme of zokswat – mien moe den, zee voak n moal, dij leutjeste (van de zèzze) het meer snötte in de kop as aal dij aandern mitmekoar.
Wie kregen den ook n gewone buusdouk mit noar schoule, en bruirtje zo’n grote rode.

Moar goud, t duurde nait laang of hai leverde t bewies : muik dat e wegkwam. Noar Austroalie.
Moe nait haalf bliede. Pa net zo min, moar dij dee, zo as t heurt, het zwiegen der tou.
Prins Hendrik wel de pest in :- n goie bloazer noar de giegom.

Hai zulm docht dat e der best weden kon – waineg last van grunnegers, doags veul beter weer; ie huvven nait veul oetgeven aan klaaier en kaggelholt. Aal mit aal oareg schier, bloots de zunne zat hom in de wege. Dij ging de wereld rond net aansom as dat e wènt was.
Mit ale gelukken haren ze ain keer in de zoveul tied n bewolkte dag en den vernam je dat nait zo en nou hai der zo’n vatteg joar touholt, ken e der mit leven.

Aal dounde hebben ie meugelk in de goaten kregen dat der laankdroadeghaid in ons femilie veurkomt.
Verwonderliek is dat nait.
De moe van mien bruiers en zusters was n geboren Scheemteres, n Schèmterske.
Heur òllen (Òl, hest mien òl ook zain ? Òl ?) kwammen van Finnerwolmer en Oostwolmer Aikamkp noar Scheemde te wonen. Om en bie 1895 ducht mie. Heur veurzoaten wazzen oet Nijwolde en Woldendórp heer. Zuver en gedegen Oldambsters zol k zèggen.
Wat mie t maist wondern dee : ze konnen lezen en schrieven, en wazzen nait haalf achteroet!
Laank van stof, dat wel ja!

Ons pa kwam in 1927 noar Scheemde; op fietse van Stadsknoal – (vandoar dat ons Pa en ons Moe). Hai vertèlde geern en voak dat hai bie dij gelegenhaid rode sokken aan haar, en dat haren ze nog nooit eerder beleefd in Scheemde..

In dij tied – en veul loater – was der al wel rood in Scheemde, moar dat zat wat hoger, en het doarom het dörp nait veul gouds doan.

De olders van ons pa en n haile riege veurollen hebben sunds 1700 touholden op t Knoal (nait aalmoal tougelieks).
Rasechte veenkolonioalen zol ik zo zèggen.
Wat mie t maist wondern dee : ze konnen lezen en schrievm, en wazzen lang nait achteroet.
Laank van stof; dat wel !
Aal Verloren.

Nou willen ze wel beweren dat het oldambsters en veenkolonioals de baide maist sproken varianten binnen, van wat ze het grunnegs nuimen.
Mag om mie.
As joe der den aine tegenkomt, dij zègt dat e oet Scheemde komt, doar zien haile leven woont het, altied plat proat het, onderschaid wait tussen oldambtsters en veenkolonioalen en dat e zien sproak dudt as Schèmters, en duudlek nait as grunnegs (Op t Hoogelaand houwen ze der zo roar in om dat ze zokzulf nait begriepen kennen, in Stad moaken ze der n potje van, en in de rest van de pervincie is t haildal oremus.)
As ik zèg : as je zonnent tegenkommen, zol ik as Musselknoalster zijnde oetzudeln of dat Schèmters meugelk onder joen GGG valen ken.

In de leste joaren van achttiende, en de eersten van negentiende joarhonderd was der n peerdekoopman Hesse in Scheemde woonachteg.
De man dee in peerden en dat was in dij tied n goud affeer.

Napoleon was al n joar of wat aan t oorlogvoeren en leventege peerdn gleden hom as lös zaand deur de vingers.
Was ol Hesse den ook gain aanslepen aan.

Zo voak as e kon, gong e op raaize : bie Schanze de gruppe over, bie Bremen langs, Mecklenburg – Pommern – Polen en as t neudeg was alderdeegs aan de Baltiese Stoaten tou.
Veurdaileg inkopen net zo laank dat e genog haar en den gong e weer op hoes aan.
Doar stonnen Napoleon zien konsorten hom al op te wachtn en nammen in n soeze de haile boudel veur dikke sìntn van hom over.
Gainaine dij hom dat kwoalek nam, der wazzen hier ja sikkom aans gainent as fransgezinden.

Zodounde kon e zok in 1802 n dik hoes, aan wat vandoage de dag de Torenstroate is, zetten – wat e den ook dee.
Dou Scheemde den loater veroverd was deur Frankriek en Lodewiek Napoleon de boudel veur zien bruiertje onder de doeme holden mos, wol dij in elke ploatse n maire hebben (maire is de franse menaaier om n börgemeester aan te duden).
Hesse wos goie road (nait duur).

Hai zee tegen Lodewiek dat e nog n zogoud as nij hoes veur hom te koop haar; nait biezunder goudkoop, moar t hoes was der den ook noar.
Lodewiek Napoleon dij de weerde van geld nait veul in de reken haar, (hai oogste ja toch, woar e nait zaait haar) betuil wat Hesse vruig veur t hoes, en muik in ain loop deur dij zien meesterknecht de maire van Scheemde; elk bliede.

Benoam meesterknecht. De man was al nuver op glee en wol t wel geern wat makleker hebben; dat geraais en getrek begon hom stief de keel oet te hangen en nou huf e bloots noar t veurénde verhoezen, n hoesholderske op de kop tikken, en den zol t zien tied wel duren; elkenaine rondkommedaaiern kon e bie leutjen al wel; börgemeester speulen zol wel aangoan.

Nait laank noadat Lodewiek keunk worden was, stapt e in koetse om zien laand ais te bekieken en beland op t allerleste (hou ken t) in Scheemde.
Hai zöcht onderdak bie de maire.
Stapt de veurkoamer in, moar zugt gainaine. Lopt op toavel oaf, woar n bret op ligt. n Schoakbord zo te zain.

Komt n maaid overtou.
Lodewiek vragt: Schoakt e?
Nee, zegt de maaid en draait t bret om:
“Ol damt” !, “asmis heur je de brikken klikken”.

Dat is, leuf ik, wat Nico Viétor, ie waiten wel, de veurdroager van de joarfeesten en goud, joe veur woar vertelde as ie hom vroagen deden hou ze dr bie kwammen om dizze streken te benuimen as Oldambt.
Dokter Siert, n tiedgenoot van Nico, dij n dreugisterij haar, net over de brogge noast t postkantoor, haar zien twievels over de lezen van dij blindganger, zoas hai Nico nuimde.

Want Lodewiek zag, as je dokter Siert leuven willen, wel wizze aine zitten.
Laankoet in leunstoule, vouten op n stove en n dikke kwaalm om zok tou.
Man nog aan tou, ropt Lodewiek, verbaldereerd, wat zel wie nou hebben?
“Ol dampt”, zegt de maaid: leutje knecht het hom zien sloatje onder wat törfmot in de piepe stopt !
Dat is, leuf ik, wat dokter Siert der van zee.

Ik ken mie best begriepen, dat ie t noadje van de hoze waiten willen; zol mie ook zo goan.
Vanzulm het Siert n P in zien lezen, dij Nico nait het; zol doarom wat noader bie de woarhaid weden kennen, zol doarom de keudel wel ais bie t schone ende hebben kennen.
Dat haar je docht !
As ie inkeld en allaine genougen nemen mit de noakte woarhaid, mout je bie mie weden, ik wait hou t goan is.

Zo het t zeten. (zee t ol wief, dou haar ze de pispot broken) :
Lodewiek komt d achterdeure in en vragt de maaid: “Woar is de maire?”
Dij zit, keunenklieke hooghaid, hier in keuken -stoef op de kaggel.
Lodewiek stapt over drumpel, zugt zien maire zitten, en ropt stomverboasd :
“Ol dambt”!

Gain wonder, zegt de maaid, hai is ja net oetgleden bie peerstaal en in de jirregeute beland. Zien goud is sjoempenat en nou mout e eerst opdreugen, eerder mag e van zien hoesholderske nait in t koamer kommen.

Ik heur joe al zeggen: dampt is mit n p, dat ken gain b weden !
Ik wait dat, ie waiten t ook: moar Lodewiek wos naargens van. Zol t ook noeit leren. Zien liefspreuk was, as je geschiedenisboukjes leuven kennen: ‘Doe wel en zie niet om’.
Lodewiek schrift : D’ou vel ainsi ni d’homme.
Gain meroakel dat je den dampt ook verkeerd schrieven of zeggen.

Onnie swah kie mallie paans.